मकराक्षवधः

निर्गतं मकराक्षं दृष्ट्वा ते वानरपुङ्गवाः सहसा आप्लुत्य योद्धुकामाः सर्वे व्यवस्थिताः — युद्धाय सज्जाः अभवन्। ततः निशाचरैः सह प्लवंगानां तत् सुमहत् लोमहर्षणं युद्धं प्रवृत्तम्, यथा देवानां दानवैः सह। वृक्षाणां शूलानां च निपातैः, गदानां परिघाणां च पातनैः कपयः निशाचराः च तदा अन्योन्यं मर्दयन्ति स्म। निशाचराः शक्तिभिः खड्गैः गदाभिः कुन्तैः तोमरैः पट्टिशैः भिन्दिपालैः बाणपातैः च समन्ततः, पाशैः मुद्गरैः दण्डैः निर्घातैः अन्यैः च आयुधैः कपिसिंहानां कदनं चक्रुः। अत्र आयुधानां दीर्घा सूची राक्षसानां युद्धसामग्रीं दर्शयति — वानराणां वृक्षशिलाः, राक्षसानां तु निर्मितानि विविधानि शस्त्राणि। ‘कदनम्’ इति पदं महान्तं विनाशं सूचयति। युद्धस्य आरम्भः राक्षसानाम् अनुकूलः, यतः तेषां शस्त्राणि अधिकानि। देवदानवयुद्धस्य उपमा युद्धस्य महत्त्वं भयानकत्वं च दर्शयति, यतः तत् युद्धं पुराणेषु अतीव प्रसिद्धम्। प्रत्येकः पक्षः अपरं मर्दयति, न कोऽपि पश्चात् गच्छति। वानराः मकराक्षस्य आगमनं दृष्ट्वा न भीताः, अपितु तत्क्षणं युद्धाय सज्जाः — पूर्वसर्गेषु प्राप्तैः विजयैः तेषाम् उत्साहः वर्धितः। किन्तु राक्षसानां शस्त्रबलं महत्, अतः युद्धस्य आरम्भे वानराणां हानिः अधिका।

खरपुत्रेण मकराक्षेण बाणौघैः अर्दिताः सम्भ्रान्तमनसः सर्वे वानराः भयपीडिताः दुद्रुवुः। द्रवमाणान् तान् वनौकसः दृष्ट्वा सर्वे राक्षसाः जितकाशिनः — विजयेन गर्विताः — दृप्ताः सिंहवत् नेदुः। तदा समन्ततः वानरेषु विद्रवत्सु रामः शरवर्षेण तान् राक्षसान् वारयामास। वारितान् राक्षसान् दृष्ट्वा निशाचरः मकराक्षः कोपानलेन समाविष्टः इदं वचनम् अब्रवीत्। अत्र युद्धस्य दिशा पुनः परिवर्तते — वानराः पलायन्ते, राक्षसाः हृष्यन्ति, ततः रामः स्वयं हस्तक्षेपं करोति। रामस्य एकः शरवर्षः एव सर्वान् राक्षसान् निरुणद्धि। मकराक्षः अतः क्रुद्धः, यतः तस्य विजयः क्षणिकः एव। ‘कोपानलसमाविष्टः’ इति रूपकं क्रोधम् अग्निना तुलयति। समीक्षितसंस्करणे ‘क्रोधानल’ इति पाठः। वानराणां पलायनं तेषां दौर्बल्यं न, अपितु मकराक्षस्य बाणवृष्टेः तीव्रतां दर्शयति। राक्षसानां सिंहनादः तेषां गर्वं सूचयति, किन्तु सः गर्वः अल्पकालिकः। रामः स्वसेनां रक्षितुं स्वयम् अग्रे आगच्छति — एषः नेतुः धर्मः।

‘राम, तिष्ठ; मया सार्धं द्वन्द्वयुद्धं भविष्यति। धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः ते प्राणान् त्याजयिष्यामि। यत् तदा दण्डकारण्ये त्वं मम पितरं खरं हतवान्, स्वकर्मणि — राक्षसवधे — स्थितं त्वाम् अग्रतः स्मृत्वा मम रोषः अभिवर्धते। दुरात्मन् राघव, यत् तस्मिन् काले महावने त्वं मया न दृष्टः, तेन मम अङ्गानि भृशं दह्यन्ते। दिष्ट्या, राम, इह त्वं मम दर्शनं प्राप्तवान् असि; क्षुधार्तस्य सिंहस्य इतरः मृगः इव त्वं मम काङ्क्षितः असि। अद्य मम बाणवेगेन प्रेतराजस्य यमस्य विषयं गतः त्वं, ये शूराः त्वया निहताः, तैः सह वसिष्यसि। अत्र बहुना उक्तेन किम्? राम, मम वचः शृणु — सकलाः लोकाः रणाजिरे त्वां मां च पश्यन्तु। अस्त्रैः वा गदया वा बाहुभ्यां वा — येन तव अभ्यासः, तेन एव मृधं वर्तताम्’ इति। मकराक्षस्य वचनं पितृशोकेन प्रतिशोधेन च पूर्णम्। सः रामं सर्वविधं युद्धं प्रति आह्वयति, यत् तस्य आत्मविश्वासं सूचयति। किन्तु तस्य वचनेषु गर्वः अपि अतिमात्रः — सः रामं मृगम्, आत्मानं सिंहं मन्यते। ‘प्रेतराड्विषयम्’ इति पदेन यमलोकः सूचितः। अस्मिन् भाषणे क्रोधः दुःखं दर्पः च मिश्रिताः। मकराक्षः स्वपितुः खरस्य वधं स्मरति — जनस्थाने रामः एकाकी चतुर्दशसहस्रैः राक्षसैः सह खरं दूषणं त्रिशिरसं च हतवान्। तदा मकराक्षः तत्र न आसीत्, अतः सः पितुः रक्षां कर्तुं न अशक्नोत् — तस्य दुःखं तस्मात् एव। अधुना सः तस्य ऋणस्य प्रतिकारं कर्तुम् इच्छति। सः सर्वे लोकाः पश्यन्तु इति वदति, यतः सः स्वविजयं सर्वेभ्यः दर्शयितुम् इच्छति।

मकराक्षस्य वचः श्रुत्वा दशरथात्मजः रामः प्रहसन् उत्तरोत्तरवादिनं — बहु भाषमाणं — तं राक्षसं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘रक्षः, किं वृथा कत्थसे? बहूनि असदृशानि वचनानि तव। रणे युद्धेन विना केवलं वाग्बलात् जेतुं न शक्यते। चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां, यः तव पिता खरः, त्रिशिराः दूषणः च — सर्वे मया दण्डके निहताः। पाप, अद्य तीक्ष्णतुण्डनखाङ्कुशाः गृध्राः गोमायवः वायसाः च तव मांसेन स्वाशिताः भविष्यन्ति’ इति। रामस्य उत्तरं संक्षिप्तम् अपि तीक्ष्णम्। सः प्रहसति, यतः शत्रोः गर्वः तस्य कृते हास्यकरः। सः मकराक्षस्य पितुः वधं न निगूहति, अपितु स्पष्टं स्वीकरोति, तेन च तस्य पुत्रस्य अपि भाग्यं सूचयति। ‘विना युद्धेन वाग्बलात्’ इति वचनं सर्वेषां गर्वितानां वक्तॄणां कृते उपदेशः। १८ श्लोकः समीक्षिते नास्ति। रामस्य शान्तिः मकराक्षस्य क्रोधेन सह विरुद्धा। रामः शत्रोः पितुः वधं स्मारयन् तस्य गर्वं खण्डयति।

राघवेण एवम् उक्तः महाबलः मकराक्षः रणाजिरे राघवाय बाणौघान् अमुचत्। रामः शरवर्षेण तान् शरान् नैकधा चिच्छेद; विच्छिन्नाः रुक्मपुङ्खाः सहस्रशः बाणाः भुवि निपेतुः। तत्र खरराक्षसस्य पुत्रस्य दशरथस्य सूनोः च अन्योन्यम् ओजसा समेत्य तत् युद्धम् अभवत्। आकाशे जीमूतयोः मेघयोः इव तयोः ज्यातलयोः शब्दः, धनुर्मुक्तः अन्योन्यं स्वनः च रणाजिरे श्रूयते स्म। देवाः दानवाः गन्धर्वाः किन्नराः महोरगाः च सर्वे तत् अद्भुतं युद्धं द्रष्टुकामाः अन्तरिक्षगताः अभवन्। अन्योन्यस्य गात्रेषु विद्धं सत् तयोः बलं द्विगुणं वर्धते स्म; तौ रणाजिरे अन्योन्यं कृतप्रतिकृतं — प्रहारं प्रतिप्रहारं च — कुरुतः स्म। राममुक्तान् बाणौघान् राक्षसः रणे अच्छिनत्, रक्षोमुक्तान् रामः अपि शरैः नैकधा प्राच्छिनत्। बाणौघैः सर्वाः दिशः प्रदिशः च वितताः, वसुधा च संछन्ना समन्तात् न प्रकाशते स्म। अत्र युद्धं समबलम् इव दृश्यते — द्वौ अपि छिन्दतः, द्वौ अपि विध्यतः। आकाशे देवादीनाम् उपस्थितिः युद्धस्य महत्त्वं वर्धयति। ‘विद्धं… द्विगुणं वर्धते बलम्’ इति वचनं सूचयति यत् आघातः वीराणां क्रोधं बलं च वर्धयति, न तु क्षीणयति। बाणैः आच्छादिता भूमिः न दृश्यते — एषा अतिशयोक्तिः बाणानां सङ्ख्यां दर्शयति। मकराक्षः प्रथमं बाणान् मुञ्चति, रामः तान् सर्वान् छिनत्ति — प्रत्येकं बाणं शरवृष्ट्या एव निवारयति। सुवर्णपुङ्खाः बाणाः सहस्रशः भूमौ पतन्ति, येन रणभूमिः सुवर्णेन आच्छादिता इव भवति। द्वयोः धनुषोः शब्दः मेघयोः गर्जनम् इव — अत्र ‘ज्यातल’ इति पदं धनुर्गुणस्य हस्ततलस्य च आघातशब्दं सूचयति। देवादयः द्रष्टारः अन्तरिक्षे स्थिताः, यथा महोत्सवे जनाः एकत्र मिलन्ति। एतत् युद्धं केवलं द्वयोः वीरयोः न, अपितु धर्माधर्मयोः अपि इति तेषां उपस्थितिः सूचयति। रामस्य धैर्यम् अत्र स्पष्टम् — सः शत्रोः प्रत्येकं प्रहारं शान्तचित्तेन निवारयति।

ततः क्रुद्धः महाबाहुः राघवः संयुगे मकराक्षस्य धनुः चिच्छेद, अष्टाभिः नाराचैः अथ सूतं विव्याध। रामः शरैः रथं भित्त्वा अश्वान् हत्वा अपातयत्; ततः सः निशाचरः मकराक्षः विरथः वसुधास्थः अभवत्। वसुधायां तिष्ठत् तत् रक्षः सर्वभूतानां त्रासनं युगान्ताग्निसमप्रभं शूलं पाणिना जग्राह। तत् महत् शूलं दुरवापं दुर्लभं, रुद्रेण दत्तं, भयंकरम्, आकाशे जाज्वल्यमानम् अपरं संहारास्त्रम् इव आसीत्। यं दृष्ट्वा सर्वाः देवताः भयार्ताः दिशः विद्रुताः। ततः निशाचरः तत् प्रज्वलन्तं महत् शूलं विभ्राम्य — इति वाक्यम् अग्रिमश्लोके पूर्यते। रामः क्रमेण शत्रोः सर्वाणि साधनानि नाशयति — प्रथमं धनुः, ततः सारथिं, ततः रथम्, अश्वान् च। एषः क्रमः सुविचारितः — धनुर्विहीनः शत्रुः दूरात् युद्धं कर्तुं न शक्नोति, रथहीनः वेगेन गन्तुं न शक्नोति। किन्तु मकराक्षस्य समीपे रुद्रदत्तं शूलम् अस्ति, यत् देवान् अपि भीषयति। ‘तत्तिष्ठद्’ इति मुद्रणस्य पाठः — ‘तत् तिष्ठत् रक्षः’ इति नपुंसकलिङ्गे ‘रक्षः’ इत्यनेन सह अन्वितः; समीक्षिते ‘atiṣṭhad’। रुद्रदत्तस्य शूलस्य वर्णनं तस्य दैविकं बलं दर्शयति — एतत् सामान्यम् आयुधं न, अपितु शिवस्य प्रसादः। अतः तस्य छेदनम् अधिकं महत्त्वपूर्णम्।

सः क्रोधात् महाहवे तत् शूलं राघवाय प्राहिणोत्। खरपुत्रस्य करात् च्युतम् आपतन्तं ज्वलितं तं शूलं राघवः आकाशे एव चतुर्भिः बाणैः चिच्छेद। दिव्येन हाटकेन मण्डितः सः शूलः रामबाणैः अर्दितः नैकधा भिन्नः महोल्का इव भुवि व्यशीर्यत। अक्लिष्टकर्मणा — अनायासेन महत् कर्म कुर्वता — रामेण तत् शूलं निहतं दृष्ट्वा नभोगतानि भूतानि ‘साधु साधु’ इति व्याहरन्ति स्म। यत् शूलं देवान् अपि भीषयति, तत् रामः अनायासेन छिनत्ति — एतेन तस्य दिव्यं सामर्थ्यं प्रकटितम्। पूर्वं भीताः देवाः अधुना हृष्टाः प्रशंसन्ति। समीक्षिते ‘त्रिभिः बाणैः’ इति, मुद्रणे हिन्दीभाष्ये च ‘चार बाण’ इति — मुद्रणं रक्षितम्। पञ्चत्रिंशः श्लोकः षट्पादः। महोल्कायाः उपमा शूलस्य दीप्तिं पतनं च दर्शयति।

निहतं शूलं दृष्ट्वा निशाचरः मकराक्षः मुष्टिम् उद्यम्य काकुत्स्थं ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति अब्रवीत्। तं पतन्तं धावन्तं दृष्ट्वा रघुनन्दनः रामः प्रहस्य शरासने पावकास्त्रं संदधे। तदा रणे काकुत्स्थेन तेन अस्त्रेण हतं तत् रक्षः संछिन्नहृदयं तत्र पपात ममार च। मकराक्षस्य पातनं दृष्ट्वा ते सर्वे राक्षसाः रामबाणभयार्दिताः लङ्काम् एव प्रधावन्त। दशरथनृपसूनोः बाणवेगैः निहतं तं रजनिचरं खरात्मजं वज्रहतं विकीर्णं गिरिम् इव देवताः प्रहृष्टाः प्रददृशुः। अन्ते मकराक्षः सर्वाणि आयुधानि नष्टानि दृष्ट्वा अपि मुष्टिना युद्धं कर्तुम् इच्छति — तस्य शौर्यम् अविनष्टम्। रामः पुनः प्रहसति, यतः शस्त्रहीनस्य मुष्टिः तस्य पुरतः किमपि न। पावकास्त्रम् अग्नेः दिव्यम् अस्त्रम्; तेन हृदयं छिन्नम्। एवं पितुः खरस्य मार्गं पुत्रः अपि अनुगतः — रामस्य भविष्यवाणी सत्या जाता। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धः। राक्षसानां पलायनं सर्गस्य आरम्भे वानराणां पलायनस्य विपरीतम् — आरम्भे वानराः भीताः, अन्ते राक्षसाः। एवं कविः सर्गस्य रचनायां समतां साधयति। वज्रहतः पर्वतः इव पतितः मकराक्षः — एषा उपमा तस्य विशालं शरीरं पूर्णं पराजयं च दर्शयति।