- सन्धिः
- परम + आमर्षी → परमामर्षी — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- परमः आमर्षः अस्य अस्ति — बहुव्रीहिः/इन्-प्रत्ययान्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — अष्टसप्ततितमः सर्गः
मकराक्षस्य युद्धाय प्रस्थानम्
कुम्भनिकुम्भयोः वधेन क्रुद्धस्य रावणस्य आदेशः, मकराक्षस्य प्रतिज्ञा, सेनायाः सज्जता, दुर्निमित्तानि, राक्षसानां रणाभिगमनम्
निकुम्भं निहतं कुम्भं च विनिपातितं श्रुत्वा परमामर्षी रावणः अनलः इव प्रजज्वाल। क्रोधशोकाभ्यां परिमूर्च्छितः सः खरस्य पुत्रं विशालाक्षं मकराक्षम् अचोदयत् — ‘पुत्र, बलेन समन्वितः गच्छ, वनौकोभिः सह रामलक्ष्मणौ जहि’ इति। शूरमानी मकराक्षः ‘बाढम्’ इति उक्त्वा रावणं प्रदक्षिणीकृत्य निर्जगाम, बलाध्यक्षेण रथं सैन्यं च आनाय्य रथम् आरुरोह। सः राक्षसान् अब्रवीत् — ‘यूयं मम पुरस्तात् युध्यध्वम्; अहं रामलक्ष्मणौ सुग्रीवं वानरान् च शरैः शूलैः च हनिष्यामि’ इति। कामरूपिणः क्रूराः राक्षसाः तं परिवार्य शङ्खभेरीनादैः सह निर्ययुः। तदा सारथेः करात् प्रतोदः पपात, ध्वजः दैवात् पतितः, हयाः विक्रमवर्जिताः सास्रमुखाः अभवन्, सपांसुः खरः वायुः अवात्। एतानि दुर्निमित्तानि अचिन्तयित्वा राक्षसाः यत्र रामलक्ष्मणौ, तत्र ‘अहम् अहम्’ इति वदन्तः अगच्छन्।
१रावणस्य क्रोधः मकराक्षाय आदेशः च
१निकुम्भं निहतं श्रुत्वा कुम्भं च विनिपातितम्।
रावणः परमामर्षी प्रजज्वालानलो यथा॥
२नैर्ऋतः क्रोधशोकाभ्यां द्वाभ्यां तु परिमूर्च्छितः।
खरपुत्रं विशालाक्षं मकराक्षमचोदयत्॥
३गच्छ पुत्र मयाऽऽज्ञप्तो बलेनाभिसमन्वितः।
राघवं लक्ष्मणं चैव जहि तौ सवनौकसौ॥
४रावणस्य वचः श्रुत्वा शूरमानी खरात्मजः।
बाढमित्यब्रवीद्धृष्टो मकराक्षो निशाचरम्॥
५सोऽभिवाद्य दशग्रीवं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।
निर्जगाम गृहाच्छुभ्राद्रावणस्याज्ञया बली॥
निकुम्भं निहतं कुम्भं च विनिपातितं श्रुत्वा परमामर्षी असहिष्णुः रावणः अनलः अग्निः इव प्रजज्वाल। नैर्ऋतानां राजा सः क्रोधेन शोकेन च — द्वाभ्याम् अपि — परिमूर्च्छितः इव आसीत्; ततः सः खरस्य पुत्रं विशालाक्षं मकराक्षम् अचोदयत्। ‘पुत्र, मया आज्ञप्तः त्वं बलेन अभिसमन्वितः गच्छ; वनौकोभिः वानरैः सह तौ राघवं लक्ष्मणं च जहि’ इति। रावणस्य वचः श्रुत्वा शूरमानी — आत्मानं शूरं मन्यमानः — खरात्मजः मकराक्षः हृष्टः निशाचरं रावणं ‘बाढम्’ इति अब्रवीत्। ततः सः बली दशग्रीवम् अभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा रावणस्य आज्ञया शुभ्रात् गृहात् निर्जगाम। रावणः मकराक्षं ‘पुत्र’ इति सम्बोधयति, यतः खरः तस्य भ्राता इव आसीत्। खरः पूर्वं जनस्थाने रामेण हतः, अतः मकराक्षस्य मनसि पितुः वधस्य प्रतिशोधः अपि निगूढः — सः विषयः अग्रिमे सर्गे स्पष्टं उक्तः। रावणस्य शोकः क्रोधः च द्वौ अपि उत्कटौ; सः स्वयं न गच्छति, अपितु पुनः अन्यं प्रेषयति। ‘शूरमानी’ इति विशेषणम् उपहासम् अपि सूचयति — सः शूरः इति मन्यते, किन्तु तस्य भाग्यम् अन्यत्। रावणस्य आज्ञायां ‘जहि’ इति एकम् एव पदं — तस्य लक्ष्यं स्पष्टम्।
Hearing that Nikumbha had been killed and Kumbha struck down, Rāvaṇa, who could never bear defeat, blazed up like fire. The lord of the Nairṛtas, half out of his mind with anger and grief together, again did not go himself but sent another: he urged on Makarākṣa, the large-eyed son of Khara. "Go, my son, at my command, with an army at your back, and kill Rāghava and Lakṣmaṇa together with the forest-dwellers." He called him "my son" because Khara had been like a brother to him. Khara had been killed by Rāma long before in Janasthāna, so the wish to avenge his father lay hidden in Makarākṣa's heart, as the next sarga makes plain. Rāvaṇa's order came down to one word, "kill"; his aim was clear. Hearing Rāvaṇa's words, Makarākṣa, son of Khara, who thought himself a hero, answered the lord of the night-rovers joyfully, "So be it!" The phrase "who thought himself a hero" carries a touch of mockery: he believed himself brave, but his fate would be otherwise. Then the mighty rākṣasa saluted the Ten-necked king, walked round him, and went out from the gleaming palace at his command.
२मकराक्षस्य सेनायाः सज्जता प्रतिज्ञा च
६समीपस्थं बलाध्यक्षं खरपुत्रोऽब्रवीद्वचः।
रथमानीयतां तूर्णं सैन्यं त्वानीयतां त्वरात्॥
७तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो निशाचरः।
स्यन्दनं च बलं चैव समीपं प्रत्यपादयत्॥
८प्रदक्षिणं रथं कृत्वा समारुह्य निशाचरः।
सूतं संचोदयामास शीघ्रं वै रथमावह॥
९अथ तान्राक्षसान्सर्वान्मकराक्षोऽब्रवीदिदम्।
यूयं सर्वे प्रयुध्यध्वं पुरस्तान्मम राक्षसाः॥
१०अहं राक्षसराजेन रावणेन महात्मना।
आज्ञप्तः समरे हन्तुं तावुभौ रामलक्ष्मणौ॥
११अद्य रामं वधिष्यामि लक्ष्मणं च निशाचराः।
शाखामृगं च सुग्रीवं वानरांश्च शरोत्तमैः॥
१२अद्य शूलनिपातैश्च वानराणां महाचमूम्।
प्रदहिष्यामि सम्प्राप्तां शुष्केन्धनमिवानलः॥
१३मकराक्षस्य तच्छ्रुत्वा वचनं ते निशाचराः।
सर्वे नानायुधोपेता बलवन्तः समाहिताः॥
समीपस्थं बलाध्यक्षं सेनापतिं खरपुत्रः वचः अब्रवीत् — ‘तूर्णं रथः आनीयताम्, सैन्यं च त्वरया आनीयताम्’ इति। तस्य तत् वचनं श्रुत्वा निशाचरः बलाध्यक्षः स्यन्दनं रथं बलं च तस्य समीपं प्रत्यपादयत्। निशाचरः मकराक्षः रथं प्रदक्षिणं कृत्वा समारुह्य सूतं संचोदयामास — ‘शीघ्रं रथम् आवह’ इति। अथ मकराक्षः तान् सर्वान् राक्षसान् इदम् अब्रवीत् — ‘राक्षसाः, यूयं सर्वे मम पुरस्तात् प्रयुध्यध्वम्। अहं महात्मना राक्षसराजेन रावणेन समरे तौ उभौ रामलक्ष्मणौ हन्तुम् आज्ञप्तः। निशाचराः, अद्य अहं रामं लक्ष्मणं च, शाखामृगं सुग्रीवं वानरान् च उत्तमैः शरैः वधिष्यामि। अद्य शूलनिपातैः सम्प्राप्तां वानराणां महाचमूं शुष्कम् इन्धनम् अनलः इव प्रदहिष्यामि’ इति। मकराक्षस्य तत् वचनं श्रुत्वा ते सर्वे निशाचराः नानायुधोपेताः बलवन्तः समाहिताः सन्नद्धाः अभवन्। रथस्य प्रदक्षिणं शुभाय क्रियते — एषा युद्धयात्रायाः रीतिः। मकराक्षस्य प्रतिज्ञा अतीव गर्विता — सः एकः एव सर्वान् हनिष्यामि इति वदति। शुष्केन्धनस्य उपमा तस्य आत्मविश्वासं दर्शयति, किन्तु पूर्वं बहवः राक्षसाः एवम् एव प्रतिज्ञां कृत्वा हताः इति पाठकः स्मरति। मकराक्षः स्वयं आज्ञां ददाति — बलाध्यक्षः तत्क्षणं रथं सेनां च आनयति। एतेन राक्षससेनायाः व्यवस्था दृश्यते। सूतं प्रति ‘शीघ्रम्’ इति आदेशः तस्य त्वरां दर्शयति — सः युद्धाय उत्सुकः। राक्षसान् ‘मम पुरस्तात् युध्यध्वम्’ इति वदन् सः स्वयं पश्चात् तिष्ठति, सैनिकाः अग्रे — एषा नेतुः रीतिः। सः रावणस्य आज्ञां पुनः उच्चारयति, येन सैनिकानां मनसि राज्ञः अधिकारः स्थापितः। तस्य प्रतिज्ञायां सर्वे शत्रवः नाम्ना गणिताः — रामः, लक्ष्मणः, सुग्रीवः, वानराः च। सः ‘शाखामृगम्’ इति पदेन सुग्रीवस्य अवमानं करोति। शरैः शूलैः च इति द्वे आयुधे तस्य उक्ते — दूरात् शराः, समीपात् शूलम्।
The son of Khara said to the commander standing near him, "Have my chariot brought at once, and bring the army quickly." Hearing him, the night-roving commander at once brought him the chariot and the army, which shows the order kept in the rākṣasa host. Makarākṣa walked round the chariot, as is done for good fortune when setting out to war, mounted it, and urged on his charioteer, "Drive fast!", eager for battle. Then he said to all the rākṣasas: "All of you, rākṣasas, fight in front of me. I have been commanded by Rāvaṇa, the great-souled king of the rākṣasas, to kill both Rāma and Lakṣmaṇa in battle. Today, night-rovers, with my finest arrows I shall kill Rāma and Lakṣmaṇa, the monkey Sugrīva and all the monkeys. Today with blows of my spear I shall burn up the great monkey army when it comes against me, as fire burns dry fuel." It was a boastful vow: he alone would kill them all. He sent his soldiers in front and kept himself behind them, as leaders did; he repeated Rāvaṇa's command to impress the king's authority on his men; he named every enemy, Rāma, Lakṣmaṇa, Sugrīva and the monkeys, and insulted Sugrīva by calling him a mere beast of the branches; and he named his two weapons, arrows for a distance and the spear for close fighting. The image of dry fuel shows his confidence, but the reader remembers how many rākṣasas had made such vows before and died. Hearing Makarākṣa's words, all the night-rovers, bearing many kinds of weapons, mighty and ready, armed themselves.
३राक्षससेनायाः निर्गमनम्
१४ते कामरूपिणः क्रूरा दंष्ट्रिणः पिङ्गलेक्षणाः।
मातंगा इव नर्दन्तो ध्वस्तकेशा भयावहाः॥
१५परिवार्य महाकाया महाकायं खरात्मजम्।
अभिजग्मुस्ततो हृष्टाश्चालयन्तो वसुन्धराम्॥
१६शङ्खभेरीसहस्राणामाहतानां समन्ततः।
क्ष्वेलितास्फोटितानां च तत्र शब्दो महानभूत्॥
ते कामरूपिणः क्रूराः दंष्ट्रिणः पिङ्गलेक्षणाः ध्वस्तकेशाः भयावहाः राक्षसाः मातंगाः गजाः इव नर्दन्तः आसन्। ते महाकायाः महाकायं खरात्मजं परिवार्य वसुन्धरां चालयन्तः हृष्टाः अभिजग्मुः। तत्र समन्ततः आहतानां शङ्खभेरीणां सहस्राणां, क्ष्वेलितानाम् आस्फोटितानां च महान् शब्दः अभूत् — राक्षसाः सिंहनादं कुर्वन्ति, भुजान् आस्फोटयन्ति च। राक्षसानां रूपवर्णनं भयानकम् — दंष्ट्राः, पिङ्गलानि नेत्राणि, विकीर्णाः केशाः। ते इच्छया रूपं परिवर्तयितुं समर्थाः, अतः युद्धे दुर्जेयाः। तेषां पदैः पृथ्वी कम्पते — एषा अतिशयोक्तिः तेषां सङ्ख्यां भारं च सूचयति। शङ्खभेरीणां नादः युद्धस्य उत्सवम् इव वातावरणं निर्माति। सेनायाः निर्गमनं महोत्सवः इव — किन्तु अस्य उत्सवस्य अन्तः दुःखमयः इति कविः अग्रिमश्लोकैः सूचयति।
Those rākṣasas could take any form they wished, which made them hard to defeat in battle. They were cruel, tusked and tawny-eyed, their hair dishevelled and terrifying to see, and they roared like elephants. Those giants surrounded the gigantic son of Khara and went out joyfully, making the earth shake beneath them, an exaggeration that conveys their numbers and their weight. A great noise arose from the thousands of conches and drums sounded on every side, and from their war-cries and the slapping of their arms. The army set out as if to a festival, but the verses that follow show that this festival would end in sorrow.
४दुर्निमित्तानि तेषाम् उपेक्षा च
१७प्रभ्रष्टोऽथ करात्तस्य प्रतोदः सारथेस्तदा।
पपात सहसा दैवाद्ध्वजस्तस्य तु रक्षसः॥
१८तस्य ते रथसंयुक्ता हया विक्रमवर्जिताः।
चरणैराकुलैर्गत्वा दीनाः सास्रमुखा ययुः॥
१९प्रवाति पवनस्तस्मिन्सपांसुः खरदारुणः।
निर्याणे तस्य रौद्रस्य मकराक्षस्य दुर्मतेः॥
२०तानि दृष्ट्वा निमित्तानि राक्षसा वीर्यवत्तमाः।
अचिन्त्य निर्गताः सर्वे यत्र तौ रामलक्ष्मणौ॥
२१घनगजमहिषाङ्गतुल्यवर्णाः समरमुखेष्वसकृद्गदासिभिन्नाः।
अहमहमिति युद्धकौशलास्ते रजनिचराः परिबभ्रमुर्मुहुस्ते॥
अथ तदा तस्य सारथेः करात् प्रतोदः प्रभ्रष्टः; तस्य रक्षसः ध्वजः दैवात् सहसा पपात। तस्य रथसंयुक्ताः हयाः विक्रमवर्जिताः — स्वाभाविकीं गतिं विस्मृत्य — आकुलैः चरणैः गत्वा दीनाः सास्रमुखाः ययुः। तस्य रौद्रस्य दुर्मतेः मकराक्षस्य निर्याणे सपांसुः खरः दारुणः पवनः प्रवाति स्म। तानि निमित्तानि दृष्ट्वा अपि वीर्यवत्तमाः राक्षसाः अचिन्त्य — तानि उपेक्ष्य — सर्वे यत्र तौ रामलक्ष्मणौ, तत्र निर्गताः। घनानां गजानां महिषाणां च अङ्गैः तुल्यवर्णाः कृष्णाः, समरमुखेषु असकृत् गदाभिः असिभिः च भिन्नाः आहताः, युद्धकौशलाः ते रजनिचराः ‘अहम् अहम्’ इति वदन्तः मुहुः परिबभ्रमुः। दुर्निमित्तानां सूची — प्रतोदस्य पतनं, ध्वजस्य पतनं, अश्वानाम् अश्रूणि, धूलियुक्तः वायुः — मकराक्षस्य मरणं पूर्वम् एव सूचयति। रामायणे प्रायः प्रत्येकस्य राक्षसवीरस्य निर्गमने एतादृशानि अपशकुनानि वर्ण्यन्ते। राक्षसाः तानि जानन्ति अपि उपेक्षन्ते — एषः तेषां गर्वः दुर्मतिः च। ‘अहमहमिति’ इति वचनं तेषां स्पर्धां युद्धोत्साहं च दर्शयति — प्रत्येकः प्रथमं युद्धं कर्तुम् इच्छति। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धः। अश्वानाम् अश्रूणि विशेषतः करुणानि — पशवः अपि भाविनं विनाशं जानन्ति इव।
Then the goad slipped from the charioteer's hand, and by the will of fate the rākṣasa's standard suddenly fell. The horses yoked to his chariot lost their stride, forgetting their natural gait; stumbling on unsteady feet they went on dejected, their faces wet with tears, as if even the beasts knew the ruin to come. As that fierce and evil-minded Makarākṣa went out, a harsh and dreadful wind blew, full of dust. The falling goad, the falling standard, the weeping horses and the dusty wind foretold his death before the battle began; in the Rāmāyaṇa such ill omens attend the setting out of almost every rākṣasa champion. The rākṣasas, mighty as they were, saw these omens, paid them no heed, and all went out to where Rāma and Lakṣmaṇa were, knowing and ignoring, out of pride and folly. Dark as clouds, as elephants and as buffaloes, many times wounded by maces and swords at the front of battle and skilled in war, those night-rovers wheeled about again and again, crying, "Me first! Me first!", each eager to be first into the fight. The poet closes the sarga in a longer metre.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टसप्ततितमः सर्गः॥ ७८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्रजज्वाल + अनलः → प्रजज्वालानलः’ सवर्णदीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + ज्वल्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निर्ऋति’ शब्दात् अण् (निर्ऋतेः अपत्यम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + मूर्च्छ्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- खरस्य पुत्रः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वन + ओकसौ → वनौकसौ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- वनम् ओकः येषां ते वनौकसः — बहुव्रीहिः; तैः सह वर्तेते — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आत्मानं शूरं मन्यते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘बाढम् + इति → बाढमिति’, ततः ‘इति + अब्रवीत् → इत्यब्रवीत्’ यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- अव्ययम् (स्वीकारार्थकम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दश ग्रीवाः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- बल + अध्यक्षम् → बलाध्यक्षम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- बलस्य अध्यक्षः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आङ् + नी’ धातोः कर्मणि लोट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (कर्मणि)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति + पद्’ णिजन्तः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्यन्द्’ धातोः ल्युट्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + युध्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शाखासु चरन् मृगः — मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- शुष्क + इन्धनम् → शुष्केन्धनम् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- शुष्कम् इन्धनम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कामेन रूपं येषां ते — बहुव्रीहिः (इन्-प्रत्ययान्तम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पिङ्गल + ईक्षणाः → पिङ्गलेक्षणाः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- पिङ्गले ईक्षणे येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ध्वस्ताः केशाः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- क्ष्वेलित + आस्फोटित → क्ष्वेलितास्फोटित — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- क्ष्वेलितानि च आस्फोटितानि च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + तुद्’ धातोः घञ्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विक्रमेण वर्जिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- स + अस्र → सास्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अस्रेण सह वर्तन्ते मुखानि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- खरः च असौ दारुणः च — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वीर्यवत्’ शब्दात् तमप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ‘असकृत् + गदा’ → ‘असकृद्गदा’ — जश्त्वसन्धिः (त् → द्); ‘समरमुखेषु + असकृत्’ → ‘समरमुखेष्वसकृत्’ यण्सन्धिः
- समासः
- न सकृत् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + भ्रम्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्