- सन्धिः
- स्रक् + दाम → स्रग्दाम — जश्त्वसन्धिः (क् → ग्)
- समासः
- स्रजां दामभिः संनद्धम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘परिघम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
युद्धकाण्डम् — सप्तसप्ततितमः सर्गः
निकुम्भवधः
भ्रातुः वधेन क्रुद्धस्य निकुम्भस्य परिघग्रहणम्, तस्य शोभा, हनूमतः वक्षसि परिघस्य भङ्गः, मुष्टियुद्धं, हनूमता निकुम्भस्य शिरश्छेदः
सुग्रीवेण भ्रातरं कुम्भं निपातितं दृष्ट्वा निकुम्भः कोपेन वानरेन्द्रं प्रदहन् इव ऐक्षत। सः स्रग्दामसंनद्धं हेमपट्टपरिक्षिप्तं वज्रविद्रुमभूषितं यमदण्डोपमं महेन्द्रशिखरोपमं परिघम् आदाय ननाद। निष्कैः अङ्गदैः कुण्डलैः मालया च भूषितः सः सविद्युत् इन्द्रधनुर्युक्तः मेघः इव बभौ; तस्य परिघस्य आघूर्णनेन आकाशम् अपि भ्रमति इव आसीत्। भयात् कोऽपि स्पन्दितुं न शशाक, केवलं हनूमान् उरः विवृत्य तस्य पुरतः तस्थौ। निकुम्भेन क्षिप्तः परिघः हनूमतः वक्षसि शतधा भग्नः, हनूमान् न चचाल। ततः हनूमतः मुष्टिप्रहारेण निकुम्भस्य वर्म पुस्फोट; निकुम्भः हनूमन्तं गृहीत्वा अहरत्, किन्तु हनूमान् मुष्टिना तं प्रहृत्य आत्मानं मोचयित्वा भूमौ निष्पिपेष, तस्य उरसि उत्पत्य ग्रीवां परिवृत्य शिरः उत्पाटयामास। निकुम्भे हते वानराः हृष्टाः विनेदुः, राक्षसानां बलं भयम् आविवेश, रामस्य मकराक्षस्य च युद्धस्य भूमिका च सज्जीकृता।
१निकुम्भस्य क्रोधः परिघग्रहणं च
१निकुम्भो भ्रातरं दृष्ट्वा सुग्रीवेण निपातितम्।
प्रदहन्निव कोपेन वानरेन्द्रमुदैक्षत॥
२ततः स्रग्दामसंनद्धं दत्तपञ्चाङ्गुलं शुभम्।
आददे परिघं धीरो महेन्द्रशिखरोपमम्॥
३हेमपट्टपरिक्षिप्तं वज्रविद्रुमभूषितम्।
यमदण्डोपमं भीमं रक्षसां भयनाशनम्॥
४तमाविध्य महातेजाः शक्रध्वजसमौजसम्।
निननाद विवृत्तास्यो निकुम्भो भीमविक्रमः॥
सुग्रीवेण निपातितं स्वं भ्रातरं कुम्भं दृष्ट्वा निकुम्भः कोपेन प्रदहन् इव वानरेन्द्रं सुग्रीवम् उदैक्षत — तस्य दृष्टिः एव अग्निः इव आसीत्। ततः सः धीरः शुभं महेन्द्रपर्वतस्य शिखरोपमं परिघम् आददे। सः परिघः पुष्पमालाभिः संनद्धः, पञ्चाङ्गुलविस्तारैः लोहपट्टैः युक्तः, हेमपट्टैः परिक्षिप्तः, वज्रैः विद्रुमैः च भूषितः, यमस्य दण्डः इव भीमः, राक्षसानां भयं नाशयन् च आसीत् — तं दृष्ट्वा राक्षसाः निर्भयाः अभवन्। शक्रध्वजसमौजसं तं परिघम् आविध्य भ्रामयित्वा महातेजाः भीमविक्रमः निकुम्भः मुखं विवृत्य निननाद। अत्र भ्रातृशोकः प्रतिशोधः च निकुम्भस्य प्रेरणा। पूर्वसर्गे कुम्भः धनुर्धरः आसीत्, निकुम्भः तु परिघधरः — एवं द्वयोः भ्रात्रोः युद्धशैली भिन्ना। परिघस्य विस्तृतं वर्णनं तस्य आयुधस्य भयानकत्वं सौन्दर्यं च युगपत् दर्शयति। ‘रक्षसां भयनाशनम्’ इति विशेषणं विचारणीयम् — यत् आयुधं शत्रूणां भयजनकं, तत् स्वपक्षस्य भयनाशकम्। हिन्दीभाष्ये अपि ‘राक्षसोंके भयका नाश करनेवाला’ इति।
Seeing his brother Kumbha struck down by Sugrīva, Nikumbha glared at the lord of the monkeys as though his rage would burn him up; his very gaze was like fire. Grief for his brother and the wish for revenge drove him on. Then the resolute rākṣasa took up a fine iron club like a peak of Mount Mahendra. It was wreathed with garlands, bound with iron bands five fingers broad, encased in plates of gold and adorned with diamonds and coral, terrible as the rod of Yama, and a weapon that drove away the rākṣasas' fear; what terrified the enemy put heart into his own side. Kumbha had been an archer, but Nikumbha fought with the club, so the two brothers had different ways of fighting, and the long description of the club shows it as beautiful and terrible at once. Whirling that club, mighty as Śakra's standard, the powerful Nikumbha of terrible valour opened his mouth wide and roared.
२निकुम्भस्य शोभा परिघस्य आघूर्णनं च
५उरोगतेन निष्केण भुजस्थैरङ्गदैरपि।
कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यां मालया च सचित्रया॥
६निकुम्भो भूषणैर्भाति तेन स्म परिघेण च।
यथेन्द्रधनुषा मेघः सविद्युत्स्तनयित्नुमान्॥
७परिघाग्रेण पुस्फोट वातग्रन्थिर्महात्मनः।
प्रजज्वाल सघोषश्च विधूम इव पावकः॥
८नगर्या विटपावत्या गन्धर्वभवनोत्तमैः।
सतारागणनक्षत्रं सचन्द्रसमहाग्रहम्।
निकुम्भपरिघाघूर्णं भ्रमतीव नभस्थलम्॥
९दुरासदश्च संजज्ञे परिघाभरणप्रभः।
क्रोधेन्धनो निकुम्भाग्निर्युगान्ताग्निरिवोत्थितः॥
उरसि गतेन निष्केण, भुजयोः स्थितैः अङ्गदैः, चित्राभ्यां कुण्डलाभ्यां, विचित्रया मालया, तेन परिघेण च निकुम्भः भूषणैः भाति स्म — यथा इन्द्रधनुषा युक्तः सविद्युत् स्तनयित्नुमान् गर्जन् मेघः। तस्य परिघस्य अग्रेण महात्मनः वायोः ग्रन्थिः पुस्फोट — आकाशे वायुः अपि विदीर्णः; सः परिघः सघोषः विधूमः पावकः इव प्रजज्वाल। निकुम्भस्य परिघस्य आघूर्णनेन विटपावत्या नगर्या — कुबेरस्य अलकया — उत्तमैः गन्धर्वभवनैः ताराभिः नक्षत्रैः चन्द्रेण महाग्रहैः च सहितं सम्पूर्णं नभस्थलं भ्रमति इव आसीत्। परिघः आभरणानि च प्रभा यस्य, क्रोधः इन्धनं यस्य, सः निकुम्भरूपः अग्निः युगान्ते उत्थितः अग्निः इव दुरासदः संजज्ञे। अत्र कविः उपमानां परम्परया निकुम्भस्य भयानकं रूपं चित्रयति — मेघः, इन्द्रधनुः, विद्युत्, वायुः, अग्निः, प्रलयाग्निः। अष्टमः श्लोकः षट्पादः; समीक्षितसंस्करणे तस्मिन् स्थाने ‘सह चैवामरावत्या सर्वैश्च भवनैः सह’ इति अमरावत्याः अपि उल्लेखः अस्ति, सः अर्धः मुद्रणे नास्ति — मुद्रणे ‘नगर्या विटपावत्या’ इति अलकायाः एव उल्लेखः। नवमे श्लोके ‘क्रोधेन्धनः’ इति रूपकं विशेषतः सुन्दरम् — क्रोधः एव तस्य अग्नेः इन्धनम्।
With the gold ornament on his chest, the armlets on his arms, his bright earrings and his many-coloured garland, Nikumbha shone with his ornaments and his club like a thundering cloud with lightning and a rainbow. At the tip of his club the very knot of the winds burst, as if the air itself had been torn, and the club blazed with a roar like a smokeless fire. As Nikumbha whirled it, the whole expanse of the sky seemed to spin, together with Viṭapāvatī, Kubera's city of Alakā, the finest mansions of the gandharvas, the hosts of stars and constellations, the moon and the great planets. Nikumbha became a fire that no one could approach, the splendour of his club and ornaments its light and his anger its fuel, like the fire that rises at the end of an age. The poet builds his fearsome form out of a chain of images, cloud, rainbow, lightning, wind, fire and the fire of doom, and the image of anger as the fuel of that fire is especially fine.
३हनूमतः स्थैर्यं परिघस्य भङ्गः च
१०राक्षसा वानराश्चापि न शेकुः स्पन्दितुं भयात्।
हनुमांस्तु विवृत्योरस्तस्थौ प्रमुखतो बली॥
११परिघोपमबाहुस्तु परिघं भास्करप्रभम्।
बली बलवतस्तस्य पातयामास वक्षसि॥
१२स्थिरे तस्योरसि व्यूढे परिघः शतधा कृतः।
विकीर्यमाणः सहसा उल्काशतमिवाम्बरे॥
१३स तु तेन प्रहारेण न चचाल महाकपिः।
परिघेण समाधूतो यथा भूमिचलेऽचलः॥
तदा निकुम्भस्य तादृशं रूपं दृष्ट्वा राक्षसाः वानराः च भयात् स्पन्दितुम् अपि न शेकुः — सर्वे निश्चलाः स्थिताः। केवलं बली हनुमान् उरः विवृत्य तस्य प्रमुखतः तस्थौ — सः वक्षः प्रसार्य प्रहारं प्रतीक्षते स्म। परिघः इव बाहू यस्य सः बली निकुम्भः भास्करप्रभं तं परिघं बलवतः हनूमतः वक्षसि पातयामास। तस्य स्थिरे व्यूढे विशाले उरसि सः परिघः शतधा कृतः, सहसा विकीर्यमाणः आकाशे उल्कानां शतम् इव अदृश्यत। तेन प्रहारेण महाकपिः न चचाल — भूकम्पे अचलः पर्वतः इव सः स्थितः। अत्र हनूमतः शरीरस्य वज्रसदृशत्वं दर्शितम् — यः परिघः पर्वतशिखरोपमः, सः तस्य वक्षसि भग्नः। अन्ये भयेन स्तब्धाः, हनूमान् तु स्वयम् आह्वानं स्वीकरोति — एषः तस्य शौर्यस्य आत्मविश्वासस्य च परिचयः। उल्काशतस्य उपमा परिघखण्डानां दीप्तिं दर्शयति। हनूमतः स्थैर्यं दृष्ट्वा वानराणां भयं दूरीभूतम्।
Seeing him so, rākṣasas and monkeys alike could not stir for fear; everyone stood rooted. Only the mighty Hanumān bared his chest and stood before him, offering it to the blow; while the others stood frozen, he took up the challenge himself, sure of his own courage. The powerful rākṣasa, his arms themselves like iron clubs, brought that club, bright as the sun, down on the mighty Hanumān's chest. Against that firm, broad chest the club broke into a hundred pieces, which scattered suddenly like a hundred meteors in the sky, glowing as they flew. At that blow the great monkey did not stir, but stood like a mountain in an earthquake, though the club had shaken him. The club was like a mountain peak, and it broke against his chest: his body was hard as adamant. Seeing him stand so firm, the monkeys lost their fear.
४हनूमन्निकुम्भयोः मुष्टियुद्धम्
१४स तथाभिहतस्तेन हनूमान्प्लवगोत्तमः।
मुष्टिं संवर्तयामास बलेनातिमहाबलः॥
१५तमुद्यम्य महातेजा निकुम्भोरसि वीर्यवान्।
अभिचिक्षेप वेगेन वेगवान्वायुविक्रमः॥
१६तत्र पुस्फोट वर्मास्य प्रसुस्राव च शोणितम्।
मुष्टिना तेन संजज्ञे मेघे विद्युदिवोत्थिता॥
१७स तु तेन प्रहारेण निकुम्भो विचचाल च।
स्वस्थश्चापि निजग्राह हनूमन्तं महाबलम्॥
१८चुक्रुशुश्च तदा संख्ये भीमं लङ्कानिवासिनः।
निकुम्भेनोद्यतं दृष्ट्वा हनूमन्तं महाबलम्॥
१९स तथा ह्रियमाणोऽपि हनूमांस्तेन रक्षसा।
आजघानानिलसुतो वज्रकल्पेन मुष्टिना॥
एवम् अभिहतः प्लवगोत्तमः अतिमहाबलः हनूमान् बलेन मुष्टिं संवर्तयामास। तं मुष्टिम् उद्यम्य महातेजाः वीर्यवान् वायुविक्रमः वेगवान् सः निकुम्भस्य उरसि वेगेन अभिचिक्षेप। तत्र तस्य वर्म पुस्फोट, शोणितं प्रसुस्राव; तेन मुष्टिना मेघे विद्युत् इव ज्वाला उत्थिता। तेन प्रहारेण निकुम्भः विचचाल, किन्तु स्वस्थः भूत्वा पुनः महाबलं हनूमन्तं निजग्राह। निकुम्भेन हनूमन्तम् उद्यतम् उन्नीतं दृष्ट्वा लङ्कानिवासिनः राक्षसाः संख्ये भीमं चुक्रुशुः — विजयस्य आशया। एवं तेन रक्षसा ह्रियमाणः अपि अनिलसुतः हनूमान् वज्रकल्पेन मुष्टिना तम् आजघान। अत्र युद्धस्य गतिः द्विवारं परिवर्तते — प्रथमं हनूमतः प्रहारः, ततः निकुम्भस्य ग्रहणं, ततः पुनः हनूमतः प्रहारः। राक्षसानां हर्षनादः अकाले — यतः ग्रहणं वधः न। अस्मिन् श्लोके (१९) समीक्षितसंस्करणे ‘स तथा ह्रियमाणोऽपि कुम्भकर्णात्मजेन हि’ इति पाठः, मुद्रणे तु ‘हनूमांस्तेन रक्षसा’ इति। पूर्वसर्गे सुग्रीवस्य मुष्टिः, अत्र हनूमतः मुष्टिः — द्वौ अपि भ्रातरौ मुष्टियुद्धे एव हतौ। निकुम्भस्य परिघः भग्नः, अतः अधुना द्वयोः अपि हस्ते आयुधं नास्ति — युद्धं समम्। हनूमतः मुष्टेः वेगः वायोः वेगः इव, यतः सः वायुपुत्रः। कवचस्य भेदनं रुधिरस्य स्रावः च प्रहारस्य बलं दर्शयतः। निकुम्भः अपि दुर्बलः न — सः प्रहारं सहित्वा हनूमन्तम् एव उत्थापयति, यत् अन्यः कोऽपि राक्षसः न अकरोत्। एवं कविः शत्रोः बलं दर्शयित्वा हनूमतः विजयस्य गौरवं वर्धयति।
Struck in this way, Hanumān, best of monkeys and exceedingly strong, clenched his fist with all his might, raised it, and, powerful and swift as the wind, for he was the Wind's son, drove it with force against Nikumbha's chest. The rākṣasa's club was broken, so neither now had a weapon and the fight was even. His armour burst and blood streamed out, which shows the force of the blow, and from that fist a flash arose like lightning in a cloud. Nikumbha reeled, but he was no weakling: recovering himself, he seized the mighty Hanumān and lifted him up, as no other rākṣasa had done. Seeing Hanumān lifted in Nikumbha's grip, the people of Laṅkā raised a terrible shout of hope, too soon, for a seizing is not a killing. Even as he was being carried off, Hanumān, son of the Wind, struck the rākṣasa with a fist like a thunderbolt. Twice the fight turned, first Hanumān's blow, then Nikumbha's grip, then Hanumān's blow again, and by showing the enemy's strength the poet makes Hanumān's victory the more glorious. In the last sarga it was Sugrīva's fist, here it is Hanumān's: both brothers died in a fight of fists.
५हनूमता निकुम्भस्य वधः
२०आत्मानं मोक्षयित्वाथ क्षितावभ्यवपद्यत।
हनूमानुन्ममाथाशु निकुम्भं मारुतात्मजः॥
२१निक्षिप्य परमायत्तो निकुम्भं निष्पिपेष च।
उत्पत्य चास्य वेगेन पपातोरसि वेगवान्॥
२२परिगृह्य च बाहुभ्यां परिवृत्य शिरोधराम्।
उत्पाटयामास शिरो भैरवं नदतो महत्॥
ततः हनूमान् आत्मानं मोक्षयित्वा क्षितौ अभ्यवपद्यत — भूमौ अवतरत्, मारुतात्मजः आशु निकुम्भम् उन्ममाथ। परमायत्तः महता प्रयत्नेन सः निकुम्भं भूमौ निक्षिप्य निष्पिपेष, वेगेन उत्पत्य च वेगवान् तस्य उरसि पपात। ततः बाहुभ्यां तस्य शिरोधरां ग्रीवां परिगृह्य परिवृत्य भैरवं महत् नदतः तस्य शिरः उत्पाटयामास। हिन्दीभाष्ये वर्णितं यत् ग्रीवायाः परिवर्तनकाले सः राक्षसः भयङ्करम् आर्तनादं करोति स्म। एवं हनूमतः विजयः पूर्णः। अस्य युद्धस्य क्रमः सावधानं वर्णितः — मोचनं, भूमौ पातनं, पेषणं, उरसि आरोहणं, ग्रीवापरिवर्तनं, शिरश्छेदः। एषः क्रमः मल्लयुद्धस्य कौशलं दर्शयति। निकुम्भस्य नादः तस्य अन्तिमः शब्दः।
Then Hanumān freed himself and came down to the ground, and quickly overpowered Nikumbha. With a mighty effort he threw him down and crushed him, then leapt up with force and came down on his chest. Seizing his neck with both arms and twisting it, he tore off the rākṣasa's head as he roared terribly and loud; as his neck was being twisted he let out a dreadful cry of pain, his last sound. So Hanumān's victory was complete. The poet tells each step of the fight with care, the escape, the throw, the crushing, the leap onto the chest, the twisting of the neck and the tearing off of the head, and the sequence shows a wrestler's skill.
६निकुम्भवधस्य परिणामः
२३अथ निनदति सादिते निकुम्भे पवनसुतेन रणे बभूव युद्धम्।
दशरथसुतराक्षसेन्द्रसून्वोर्भृशतरमागतरोषयोः सुभीमम्॥
२४व्यपेते तु जीवे निकुम्भस्य हृष्टा विनेदुः प्लवंगा दिशः सस्वनुश्च।
चचालेव चोर्वी पपातेव सा द्यौर्बलं राक्षसानां भयं चाविवेश॥
पवनसुतेन रणे निनदति निकुम्भे सादिते, दशरथसुतस्य रामस्य राक्षसेन्द्रसूनोः मकराक्षस्य च भृशतरम् आगतरोषयोः सुभीमं युद्धं बभूव — इति कविः अग्रिमयोः सर्गयोः कथां सूचयति। (हिन्दीभाष्ये ‘श्रीराम और मकराक्षमें बड़ा भयंकर युद्ध हुआ’ इति; ‘राक्षसेन्द्रसूनुः’ इत्यनेन अत्र खरपुत्रः मकराक्षः अभिप्रेतः।) निकुम्भस्य जीवे व्यपेते हृष्टाः प्लवंगाः विनेदुः, दिशः सस्वनुः; उर्वी चचाल इव, द्यौः पपात इव, राक्षसानां बलं च भयम् आविवेश। द्वौ अन्तिमौ श्लोकौ दीर्घवृत्तौ — त्रयोविंशः पुष्पिताग्रावृत्तेन, चतुर्विंशः भुजङ्गप्रयातवृत्तेन — सर्गस्य समाप्तिं गम्भीरां वीरां च कुरुतः। चतुर्विंशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति। कुम्भनिकुम्भयोः वधेन कुम्भकर्णस्य वंशः अपि प्रायः नष्टः।
When the roaring Nikumbha had been brought down in battle by the son of the Wind, a most terrible fight broke out between Rāma, son of Daśaratha, and Makarākṣa, the son of Khara, here called the son of the rākṣasa lord, both now utterly enraged; with this the poet points ahead to the story of the next two sargas. When Nikumbha's life had departed, the monkeys roared with joy and the directions rang with it, the earth seemed to shake and the sky to fall, and fear entered the rākṣasa army. With the deaths of Kumbha and Nikumbha, Kumbhakarṇa's line too was all but wiped out. The two closing verses, in long and stately metres, give the end of the sarga its heroic gravity.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः॥ ७७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- पञ्च + अङ्गुल → पञ्चाङ्गुल — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- दत्तानि पञ्चाङ्गुलानि (पट्टानि) यस्मिन् तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हेम्नः पट्टाः — षष्ठीतत्पुरुषः; तैः परिक्षिप्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भयस्य नाशनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम + ओजसम् → समौजसम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- शक्रस्य ध्वजः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन समम् ओजः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- विवृत्त + आस्यः → विवृत्तास्यः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- विवृत्तम् आस्यं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्तनयित्नु’ शब्दात् मतुप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वातस्य ग्रन्थिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विटपावती’ (अलकापुरी) इति नाम
- विभक्तिः
- मूले ‘विटपावत्या’ — तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- क्रोध + इन्धनः → क्रोधेन्धनः — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- क्रोधः इन्धनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- युग + अन्त → युगान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- युगस्य अन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य अग्निः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- विवृत्य + उरः → विवृत्योरः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विवृत्य’ ल्यबन्तम्, ‘उरः’ द्वितीया
- विभक्तिः
- ‘विवृत्य’ अव्ययम्; ‘उरस्’ द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- परिघ + उपम → परिघोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- परिघेण उपमौ बाहू यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + वह्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘भूमिचले + अचलः → भूमिचलेऽचलः’ पूर्वरूपम्
- समासः
- भूमेः चलः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + वृत्’ णिजन्तः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट् (आम्), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्फुट्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘चुक्रुशुः + च → चुक्रुशुश्च’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रुश्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘ह्रियमाणः + अपि → ह्रियमाणोऽपि’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः कर्मणि शानच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अभि + अवपद्यत → अभ्यवपद्यत — यण्सन्धिः (इ → य्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + अव + पद्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
- सन्धिः
- परम + आयत्तः → परमायत्तः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- परमम् आयत्तः — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- शिरस् + धरा → शिरोधरा — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- शिरः धरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- राक्षस + इन्द्र → राक्षसेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- दशरथसुतः च राक्षसेन्द्रसूनुः च — इतरेतरद्वन्द्वः (दशरथसुतराक्षसेन्द्रसून्वोः)
- विभक्तिः
- षष्ठी, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आगतः रोषः ययोः तयोः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सस्वनुः + च → सस्वनुश्च’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्वन्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्