कम्पनादीनां कुम्भस्य च वधः

वीरजनानां क्षयकरे तस्मिन् घोरे सङ्कुले युद्धे प्रवृत्ते रणोत्सुकः अङ्गदः वीरं कम्पनं नाम राक्षसम् आससाद। कम्पनः अङ्गदम् आहूय कोपात् वेगेन गदया पूर्वं ताडयामास; तेन प्रहारेण भृशम् आहतः अङ्गदः चचाल। किन्तु तेजस्वी सः शीघ्रं संज्ञां प्राप्य गिरेः शिखरं कम्पनं प्रति चिक्षेप। तेन प्रहारेण अर्दितः कम्पनः भुवि पतितः, हतः च। अत्र प्रथमः प्रहारः राक्षसस्य, अन्तिमः तु वानरस्य — एषः एव क्रमः सर्वस्मिन् सर्गे पुनः पुनः दृश्यते। अङ्गदः युवा, किन्तु तस्य पितुः वालिनः इव बलं धैर्यं च। कम्पनस्य पतनेन सर्गस्य आरम्भः एव वानराणां विजयेन भवति, येन अग्रिमानां युद्धानां स्वरः निश्चितः।

कम्पनं रणे हतं दृष्ट्वा शोणिताक्षः रथेन क्षिप्रम् अभीतवत् अङ्गदम् अभ्यपतत्। सः वेगितः शरीरं विदारयद्भिः तीक्ष्णैः कालाग्निसमविग्रहैः निशितैः बाणैः अङ्गदं विव्याध — क्षुरैः क्षुरप्रैः नाराचैः वत्सदन्तैः शिलीमुखैः कर्णिभिः शल्यैः विपाठैः च बहुभिः निशितैः शरैः। एते बाणानां भेदाः — केषाञ्चित् अग्रं क्षुरवत् तीक्ष्णं, केषाञ्चित् वत्सस्य दन्तवत्, केषाञ्चित् कर्णवत् विस्तृतम्। एवं विद्धाङ्गः अपि प्रतापवान् बली वालिपुत्रः अङ्गदः तरसा शोणिताक्षस्य उग्रं धनुः रथं बाणान् च ममर्द। ततः शोणिताक्षः क्षिप्रम् असिचर्म खड्गं फलकं च समाददे, अविचारयन् क्रुद्धः वेगवान् उत्पपात। बली अङ्गदः तं क्षिप्रतरम् आप्लुत्य परामृश्य करेण तस्य खड्गम् आच्छिद्य ननाद। ततः सः तस्य अंसफलके तं खड्गं निजघान; कपिकुञ्जरः यज्ञोपवीतवत् तिर्यक् तं चिच्छेद — यथा यज्ञोपवीतं स्कन्धात् कट्याः अधः गच्छति, तथा खड्गप्रहारः अपि। किन्तु शोणिताक्षः न मृतः, यतः अग्रे सः पुनः युध्यति। ततः तं महाखड्गं प्रगृह्य पुनः पुनः विनद्य वालिपुत्रः रणशीर्षे अन्यान् अरीन् अभिदुद्राव। अस्मिन् भागे अङ्गदस्य शौर्यं चातुर्यं च स्पष्टम् — सः शत्रोः आयुधम् एव गृहीत्वा तेन एव तं प्रहरति। सः निरायुधः आसीत्, किन्तु शत्रोः खड्गम् आच्छिद्य सायुधः जातः। चतुर्थात् पञ्चत्रिंशपर्यन्तं श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; तत्र कम्पनवधात् अनन्तरं साक्षात् कुम्भस्य पराक्रमः आरभ्यते। शोणिताक्षः रथे स्थितः, अङ्गदः भूमौ पदातिः — तथापि वानरः रथिनं पराजयति। बाणानां नामानि कविना गणितानि, येन राक्षसस्य आयुधसम्पत्तिः दर्शिता; किन्तु तेषां सर्वेषां बाणानां पुरतः अपि अङ्गदः न निवर्तते। सः प्रथमं शत्रोः धनुः भनक्ति, ततः रथं, ततः बाणान् — एवं शत्रोः सर्वाणि साधनानि नाशयति। शोणिताक्षः यदा खड्गेन उत्पतति, तदा अङ्गदः तस्मात् अपि शीघ्रतरं उत्पत्य तं गृह्णाति। अत्र वेगस्य स्पर्धा दृश्यते।

ततः प्रजङ्घेन सहितः वीरः बली यूपाक्षः क्रुद्धः रथेन महाबलं वालिपुत्रम् अभिययौ। कनकाङ्गदः वीरः शोणिताक्षः अपि समाश्वस्य आयसीं गदां गृहीत्वा तम् एव अनुपपात। महावीरः बली प्रजङ्घः यूपाक्षेण सहितः गदया क्रुद्धः वालिपुत्रम् अभिययौ। शोणिताक्षप्रजङ्घयोः मध्ये स्थितः कपिश्रेष्ठः अङ्गदः विशाखानक्षत्रयोः मध्यगतः पूर्णचन्द्रः इव आबभौ — द्वयोः तेजस्विनोः मध्ये सः अधिकं तेजस्वी। अङ्गदं परिरक्षन्तौ मैन्दः द्विविदः च तस्य समीपे परस्परं द्रष्टुम् इच्छया तस्थतुः — मैन्दद्विविदौ अङ्गदस्य मातुलौ, अतः तौ तस्य रक्षणे विशेषतः सावधानौ। महाकायाः प्रतियत्ताः महाबलाः राक्षसाः असिबाणगदाधराः रोषात् वानरान् अभिपेतुः। त्रयाणां वानरेन्द्राणां — अङ्गदस्य मैन्दस्य द्विविदस्य च — त्रिभिः राक्षसपुङ्गवैः — प्रजङ्घेन यूपाक्षेण शोणिताक्षेण च — संसक्तानां रोमहर्षणं महत् युद्धम् अभवत्। वानराः वृक्षान् समादाय आहवे सम्प्रचिक्षिपुः; महाबलः प्रजङ्घः तान् खड्गेन प्रतिचिक्षेप। ते रथान् अश्वान् द्रुमान् शैलान् च प्रतिचिक्षिपुः; महाबलः यूपाक्षः तान् शरौघैः प्रतिचिच्छेद। द्विविदमैन्दाभ्यां सृष्टान् उत्पाट्य क्षिप्तान् द्रुमान् वीर्यवान् प्रतापवान् शोणिताक्षः गदया मध्ये बभञ्ज। अत्र युद्धस्य सन्तुलनं दृश्यते — वानराः प्रक्षिपन्ति, राक्षसाः निवारयन्ति; प्रत्येकः राक्षसः स्वेन आयुधेन — खड्गेन, शरैः, गदया — प्रतिकरोति। कविः त्रीन् त्रीन् योद्धॄन् सममितया रीत्या स्थापयति, येन पाठकः सर्वं युद्धं स्पष्टं पश्यति। अस्य युद्धस्य आरम्भे अङ्गदः एकाकी त्रयाणां राक्षसानां मध्ये स्थितः आसीत्। तस्य सङ्कटं दृष्ट्वा तस्य मातुलौ मैन्दद्विविदौ तस्य रक्षणाय आगतौ। एवं युद्धं त्रयः विरुद्धं त्रयः इति समं जातम्। वानराणाम् आयुधानि प्रकृतेः एव — वृक्षाः, शिलाः, रथाः अश्वाः च ये रणभूमौ पतिताः आसन्। राक्षसानाम् आयुधानि निर्मितानि — खड्गः, बाणाः, गदा च। प्रत्येकं प्रक्षेपं प्रत्येकः राक्षसः निवारयति, अतः कश्चन अपि पक्षः शीघ्रं न जयति। ‘रोमहर्षणम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् द्रष्टॄणां रोमाणि अपि हर्षेण भयेन च उत्थितानि। पूर्णचन्द्रस्य उपमा अङ्गदस्य सौम्यं तेजः दर्शयति — सः क्रुद्धः अपि चन्द्रवत् प्रकाशते। विशाखानक्षत्रस्य द्वे तारे इव राक्षसौ तस्य पार्श्वयोः स्थितौ। शोणिताक्षः पूर्वं आहतः अपि पुनः समाश्वस्य गदां गृह्णाति — राक्षसानां दृढता अपि अत्र दृश्यते। एवं कविः उभयोः पक्षयोः वीरतां समं वर्णयति, न केवलं वानराणाम्। युद्धस्य एषः भागः दीर्घः, यतः त्रीणि द्वन्द्वानि युगपत् प्रवर्तन्ते।

ततः प्रजङ्घः परस्य मर्माणि विदारयन्तं विपुलं खड्गम् उद्यम्य वेगितः वालिपुत्राय अभिदुद्राव। तम् अभ्याशगतं दृष्ट्वा अतिबलः महाबलः वानरेन्द्रः अङ्गदः अश्वकर्णेन नाम द्रुमेण तदा तम् आजघान। ततः सः मुष्टिना सनिस्त्रिंशं खड्गसहितं तस्य बाहुम् आजघान; वालिपुत्रस्य घातेन सः असिः क्षितौ पपात। मुसलसंनिभं तं खड्गं भूमौ पतितं दृष्ट्वा महाबलः प्रजङ्घः वज्रकल्पं मुष्टिं संवर्तयामास। सः महातेजाः महावीर्यं वानरर्षभम् अङ्गदं ललाटे आजघान; अङ्गदः मुहूर्तं चचाल। ततः तेजस्वी प्रतापवान् वालिपुत्रः संज्ञां प्राप्य मुष्टिना प्रजङ्घस्य शिरः कायात् पातयामास। एवं निरायुधयोः द्वयोः मुष्टियुद्धे अङ्गदः विजयी। हिन्दीशीर्षके अपि ‘अङ्गदके द्वारा कम्पन और प्रजङ्घका वध’ इति उक्तम्। अत्र अपि पूर्ववत् क्रमः — राक्षसः प्रथमं प्रहरति, अङ्गदः क्षणं चलति, ततः संज्ञां प्राप्य तं हन्ति। एषा पुनरावृत्तिः अङ्गदस्य धैर्यम् अविनाशित्वं च दर्शयति। प्रजङ्घः यूपाक्षस्य पितृव्यः, अतः तस्य वधः अग्रिमस्य प्रसङ्गस्य कारणं भवति — यूपाक्षः शोकेन क्रोधेन च युद्धाय धावति। अङ्गदः प्रथमं वृक्षेण प्रहरति, ततः मुष्टिना तस्य खड्गधरं बाहुं ताडयति, येन खड्गः पतति। एवं शत्रुः निरायुधः जातः। निरायुधः अपि प्रजङ्घः न पलायते, अपितु मुष्टिना युध्यते — राक्षसानाम् अपि शौर्यं कविः न निन्दति। मुष्टिना शिरसः पातनम् अतिशयोक्तिः इव, किन्तु वानराणाम् अमानुषं बलं सूचयति। अङ्गदः पितुः वालिनः योग्यः पुत्रः इति पुनः सिद्धम्।

पितृव्ये प्रजङ्घे रणे निहते अश्रुपूर्णाक्षः यूपाक्षः क्षीणेषुः — तस्य बाणाः समाप्ताः — रथात् क्षिप्रम् अवरुह्य खड्गम् आददे। तम् आपतन्तं यूपाक्षं दृष्ट्वा द्विविदः त्वरन् क्रुद्धः उरसि आजघान, बलात् च बली तं जग्राह। गृहीतं भ्रातरं दृष्ट्वा महाबलः महातेजाः शोणिताक्षः ततः द्विविदं वक्षसि आजघान। तेन अभिहतः महाबलः द्विविदः चचाल, किन्तु पुनः शोणिताक्षस्य उद्यतां गदां जहार। एतस्मिन् अन्तरे मैन्दः द्विविदस्य समीपम् आगमत्, वीर्यवान् च यूपाक्षं तलेन उरसि ताडयामास। तरस्विनौ तौ शोणिताक्षयूपाक्षौ प्लवंगाभ्यां सह समरे तीव्रम् आकर्षोत्पाटनं भृशं चक्रतुः — परस्परं कर्षणं उत्पाटनं च। द्विविदः शोणिताक्षस्य मुखं नखैः विददार, वीर्यवान् च तं क्षितौ आविध्य वीर्येण निष्पिपेष। वानरपुङ्गवः मैन्दः अभिसंक्रुद्धः यूपाक्षं बाहुभ्यां पीडयामास; सः हतः क्षितौ पपात। अत्र द्वौ भ्रातरौ मैन्दद्विविदौ द्वौ राक्षसभ्रातरौ शोणिताक्षयूपाक्षौ च युध्यन्ते — उभयोः पक्षयोः भ्रातृस्नेहः दृश्यते, यतः प्रत्येकः स्वभ्रातुः रक्षणाय धावति। यूपाक्षस्य अश्रूणि पितृव्यस्य मरणेन — राक्षसानाम् अपि शोकः वर्णितः। वानराः आयुधं विना नखैः बाहुभिः एव शत्रून् घ्नन्ति। द्विविदः यूपाक्षं गृह्णाति, शोणिताक्षः भ्रातुः रक्षणाय द्विविदं प्रहरति, मैन्दः भ्रातुः साहाय्याय आगच्छति — एवं युद्धस्य प्रत्येकं पदं पूर्वपदस्य प्रतिक्रिया। द्विविदः शोणिताक्षस्य गदां हरति, येन तस्य बलं क्षीणम्। अन्ते द्वौ अपि राक्षसौ वानराणां हस्तेषु म्रियेते — एकः नखैः विदीर्णः भूमौ पिष्टः, अन्यः बाहुभ्यां पीडितः। पूर्वम् अङ्गदेन खड्गेन आहतः शोणिताक्षः अत्र पुनः युध्यते, अतः तस्य पूर्वः प्रहारः मारकः न आसीत्। हिन्दीशीर्षके ‘द्विविदके द्वारा शोणिताक्षका, मैन्दके द्वारा यूपाक्षका वध’ इति उक्तम्। ‘आकर्षोत्पाटनम्’ इति पदेन मल्लयुद्धस्य चित्रं दृश्यते — परस्परस्य केशान् अङ्गानि च कर्षन्ति, उत्पाटयन्ति च। एतत् युद्धं अस्त्रयुद्धात् भिन्नं, अधिकं निकटं क्रूरं च। अन्ते राक्षसाः चत्वारः अपि हताः।

हतप्रवीरा व्यथिता सा राक्षसेन्द्रचमूः यतः कुम्भकर्णात्मजः कुम्भः आसीत्, तत्र अभिमुखी जगाम। वेगेन आपतन्तीं तां चमूं कुम्भः सान्त्वयत्। अथ लब्धलक्ष्यैः महावीर्यैः प्लवंगमैः उत्कृष्टं — विजयघोषः कृतः। निपातितमहावीरां रक्षश्चमूं दृष्ट्वा तेजस्वी कुम्भः रणे सुदुष्करं कर्म प्रचक्रे। धन्विनां श्रेष्ठः सः सुसमाहितः धनुः प्रगृह्य आशीविषप्रख्यान् देहविदारणान् शरान् मुमोच। तस्य सशरं तत् उत्तमं धनुः भूयः शुशुभे — विद्युता ऐरावतस्य अर्चिषा च युक्तं द्वितीयम् इन्द्रधनुः इव। आकर्णकृष्टमुक्तेन हाटकपुङ्खेन पत्रवाससा पत्रिणा सः तदा द्विविदं जघान। तेन सहसा अभिहतः विप्रमुक्तपदः स्फुरन् विह्वलन् त्रिकूटाभः प्लवगोत्तमः निपपात। महाहवे भ्रातरं भग्नं दृष्ट्वा मैन्दः विपुलां शिलां प्रगृह्य वेगेन अभिदुद्राव। महाबलः सः तां शिलां राक्षसाय प्रचिक्षेप; कुम्भः प्रसन्नैः निर्मलैः पञ्चभिः शरैः तां शिलां बिभेद। ततः आशीविषोपमम् अन्यं सुमुखं शरं संधाय महातेजाः सः द्विविदस्य अग्रजं मैन्दं वक्षसि आजघान। तेन प्रहारेण मर्मणि अभिहतः वानरयूथपः मैन्दः मूर्च्छितः भुवि पपात। अत्र कुम्भस्य कौशलं विशेषतः वर्णितम् — सः केवलं बलवान् न, अपितु धनुर्विद्यायां निपुणः। यत्र पूर्वं वानराः राक्षसान् एकैकं हतवन्तः, तत्र कुम्भः एकः एव द्वौ प्रमुखौ वानरौ पातयति। तस्य धनुः इन्द्रधनुः इव, तस्य बाणाः सर्पाः इव — एताः उपमाः तस्य भयानकत्वं दर्शयन्ति। मैन्दद्विविदौ अश्विनोः पुत्रौ, महाबलौ; तयोः पतनं वानरसेनायाः कृते महान् आघातः। चत्वारः सेनापतयः हताः, अतः राक्षससेना भग्ना कुम्भस्य समीपं धावति। कुम्भः तां सान्त्वयति — एषः नेतुः धर्मः। तस्य आगमनेन युद्धस्य दिशा परिवर्तते। पूर्वम् अङ्गदमैन्दद्विविदाः विजयिनः आसन्, अधुना कुम्भस्य बाणैः ते एव पतन्ति। कुम्भः सुसमाहितः — एकाग्रचित्तः — धनुः गृह्णाति, येन तस्य बाणाः लक्ष्यं न त्यजन्ति। द्विविदः एकेन एव बाणेन पतति, यत् तस्य बाणस्य शक्तिं दर्शयति। मैन्दः भ्रातुः पतनेन क्रुद्धः शिलां क्षिपति, किन्तु कुम्भः पञ्चभिः बाणैः ताम् आकाशे एव भिनत्ति। ततः एकेन बाणेन मैन्दम् अपि पातयति। एवं यौ द्वौ वानरौ क्षणात् पूर्वं राक्षसौ हतवन्तौ, तौ एव अधुना भूमौ शयानौ। युद्धे भाग्यस्य परिवर्तनं शीघ्रं भवति इति कविः दर्शयति। वानराणां विजयघोषः अपि शीघ्रं शान्तः। कुम्भस्य धनुषः उपमा — विद्युता ऐरावतस्य च दीप्त्या युक्तम् इन्द्रधनुः — तस्य सौन्दर्यं भयं च युगपत् सूचयति। ‘आकर्णकृष्टमुक्तेन’ इति पदेन सः धनुः कर्णपर्यन्तं कर्षति, अतः बाणस्य वेगः परमः। ‘हाटकपुङ्खेन’ सुवर्णपुङ्खेन बाणेन — राक्षसानाम् आयुधानि अपि समृद्धानि। द्विविदः त्रिकूटपर्वतः इव पतति, यत् तस्य विशालं शरीरं दर्शयति। मैन्दः मर्मणि आहतः, अतः सः अपि मूर्च्छितः न तु मृतः।

महाबलौ मातुलौ मथितौ दृष्ट्वा अङ्गदः उद्यतकार्मुकं कुम्भं वेगेन अभिदुद्राव। तम् आपतन्तं कुम्भः पञ्चभिः आयसैः शरैः, अन्यैः त्रिभिः शितैः बाणैः च — यथा मातंगं तोमरैः — विव्याध; वीर्यवान् कुम्भः बहुभिः बाणैः अङ्गदं विव्याध। अकुण्ठधारैः निशितैः तीक्ष्णैः कनकभूषणैः शरैः प्रतिविद्धाङ्गः अपि वालिपुत्रः अङ्गदः न कम्पते। सः कुम्भस्य मूर्ध्नि शिलापादपवर्षाणि ववर्ष। श्रीमान् कुम्भकर्णात्मजः वालिपुत्रेण समीरितान् तान् सर्वान् वृक्षान् प्रचिच्छेद, शिलाः च पुनः बिभेद। आपतन्तं वानरयूथपम् अङ्गदं सम्प्रेक्ष्य कुम्भः उल्काभ्याम् इव कुञ्जरं द्वाभ्यां बाणाभ्यां तस्य भ्रुवौ विव्याध। तस्य रुधिरं सुस्राव, तस्य लोचने च पिहिते। अङ्गदः एकेन पाणिना रुधिरोक्षिते नेत्रे पिधाय अपरेण पाणिना आसन्नं सालवृक्षं परिजग्राह। तं स्कन्धसहितम् उरसि सम्पीड्य करेण अभिनिवेश्य किञ्चित् अभ्यवनम्य महारणे उन्ममाथ — उत्पाटितवान्। इन्द्रकेतुप्रतिमं मन्दरसंनिभं तं वृक्षं सः सर्वरक्षसां मिषतां पश्यताम् एव वेगेन समुत्सृजत। कुम्भः तं वृक्षं कायभेदनैः सप्तभिः शितैः बाणैः चिच्छेद। ततः अङ्गदः अभीक्ष्णं विव्यथे, पपात, मुमोह च। सागरे सीदन्तम् इव दुरासदम् अङ्गदं पतितं दृष्ट्वा हरिश्रेष्ठाः राघवाय न्यवेदयन्। अस्मिन् भागे अङ्गदस्य दृढता विशेषेण दर्शनीया — नेत्रे रुधिरेण पिहिते, तथापि सः एकेन हस्तेन नेत्रे आच्छाद्य अपरेण हस्तेन वृक्षम् उत्पाटयति। किन्तु कुम्भस्य बाणाः तस्मात् अपि वेगवत्तराः। ‘सीदन्तमिव सागरे’ इति उपमा सूचयति यत् सेनायाः आशा अपि तेन सह मज्जति। ‘भ्रुवौ’ इति पदं मुद्रणे ३०० डी.पी.आई. मात्रया स्पष्टम्। अङ्गदः मातुलयोः पतनं दृष्ट्वा स्वस्य सुरक्षां विस्मृत्य कुम्भं प्रति धावति — एषः तस्य कुलस्नेहः। कुम्भः तं अष्टभिः बाणैः विध्यति, यथा गजं तोमरैः; तथापि अङ्गदः न कम्पते। सः शिलाः वृक्षान् च वर्षति, कुम्भः तान् सर्वान् छिनत्ति। ततः कुम्भः तस्य भ्रुवौ लक्ष्यीकरोति, यतः नेत्रयोः रक्तेन आच्छादितयोः योद्धा द्रष्टुं न शक्नोति। एषा कुम्भस्य युद्धनीतिः। अङ्गदः अन्धः इव सन् अपि वृक्षम् उत्पाट्य क्षिपति — तस्य धैर्यं अद्भुतम्। किन्तु अन्ते सप्तभिः बाणैः तस्य वृक्षः छिन्नः, सः च मूर्च्छितः पतति। वानराः तत्क्षणं रामं सूचयन्ति, यतः अङ्गदः युवराजः, तस्य रक्षा सर्वेषां कर्तव्यम्। ‘उल्काभ्यामिव कुञ्जरम्’ इति उपमा — यथा गजः दीपिकाभ्यां नेत्रयोः समीपे दग्धः व्याकुलः भवति, तथा अङ्गदः। वृक्षस्य उत्पाटनस्य वर्णनं सूक्ष्मम् — वक्षसि सम्पीड्य, हस्तेन निवेश्य, किञ्चित् नमयित्वा उत्पाटयति। एवं कविः शारीरिकं कर्म पदशः दर्शयति। अङ्गदस्य पतनं ‘सीदन्तमिव सागरे’ इति उपमया वर्णितम् — यथा समुद्रे मज्जन् जनः साहाय्यम् अपेक्षते, तथा अङ्गदः अपि।

महाहवे वालिपुत्रं व्यथितं श्रुत्वा रामः जाम्बवत्प्रमुखान् हरिश्रेष्ठान् व्यादिदेश। रामस्य शासनं श्रुत्वा ते वानरशार्दूलाः सुसंक्रुद्धाः उद्यतकार्मुकं कुम्भम् अभिपेतुः। ततः द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः वानरर्षभाः अङ्गदं रिरक्षिषन्तः अभ्यपतन्। जाम्बवान् सुषेणः वेगदर्शी च वानरः क्रुद्धाः वीरं कुम्भकर्णात्मजं समभिदुद्रुवुः। महाबलान् तान् वानरेन्द्रान् आपततः समीक्ष्य कुम्भः नगेन जलाशयम् इव शरौघेण आववार — यथा पर्वतः जलप्रवाहं निरुणद्धि। तस्य बाणपथं प्राप्य महात्मानः वानरेन्द्राः वीक्षितुम् अपि न शेकुः — यथा महोदधिः वेलां न अतिक्रामति। अत्र रामः स्वयं न युध्यति, अपितु सेनापतिः इव आदेशं ददाति। जाम्बवान् वृद्धः अपि युद्धाय धावति। किन्तु कुम्भस्य शरवृष्टिः एतावती घना यत् वानराः तस्य समीपं गन्तुं दूरे, तं द्रष्टुम् अपि न शक्नुवन्ति। द्वे उपमे — पर्वतः जलं निरुणद्धि, वेला समुद्रं निरुणद्धि — कुम्भस्य निवारणशक्तिं दर्शयतः। रामस्य आदेशः शीघ्रं पालितः — वानराः क्रोधेन रक्तनेत्राः वृक्षशिलाः गृहीत्वा धावन्ति। तेषां लक्ष्यं द्विविधम् — अङ्गदस्य रक्षणं, कुम्भस्य वधः च। किन्तु कुम्भस्य बाणवृष्टिः तान् दूरे एव निरुणद्धि। वृद्धः जाम्बवान्, वैद्यः सुषेणः, वेगदर्शी च — एते अनुभवशालिनः अपि तस्य समीपं गन्तुं न शक्नुवन्ति। एतेन कुम्भस्य बलं पराकाष्ठां प्राप्तम् इति सूच्यते, येन अग्रे सुग्रीवस्य विजयः अधिकं महत्त्वपूर्णः भवति। एवं रामः सर्वं युद्धं दूरात् अपि निरीक्षते।

शरवृष्टिभिः अर्दितान् तान् हरिगणान् दृष्ट्वा प्लवगेश्वरः सुग्रीवः भ्रातृजम् अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा — रक्षित्वा — रणे कुम्भकर्णात्मजं वेगवान् केसरी शैलसानुचरं नागम् इव अभिदुद्राव। सः महाकपिः अश्वकर्णादिकान् बहून् महावृक्षान् अन्यान् च विविधान् वृक्षान् उत्पाट्य चिक्षेप। आकाशं छादयन्तीं तां दुरासदां वृक्षवृष्टिं श्रीमान् कुम्भकर्णात्मजः स्वैः शितैः शरैः चिच्छेद। अभिलक्ष्येण लक्ष्यं न त्यजता तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः आचिताः ते द्रुमाः घोराः शतघ्न्यः इव रेजुः — बाणैः व्याप्ताः वृक्षाः शतघ्नीनाम् आयुधानां शङ्कवः इव दृश्यन्ते स्म। कुम्भेन भिन्नं तत् द्रुमवर्षं दृष्ट्वा अपि वीर्यवान् श्रीमान् महासत्त्वः वानराधिपतिः सुग्रीवः न विव्यथे। सः विध्यमानः अपि तान् शरान् सहमानः सहसा कुम्भस्य इन्द्रधनुःप्रभं धनुः आक्षिप्य बभञ्ज। एवं सुदुष्करं कर्म कृत्वा सः ततः शीघ्रम् अवप्लुत्य भूमौ स्थितः। सुग्रीवः राजा, अतः सः स्वयं भ्रातृपुत्रस्य रक्षणाय अग्रे आगच्छति — एषः तस्य नेतृत्वस्य परिचयः। धनुषः भङ्गः कुम्भस्य मुख्यं बलं नाशयति, यतः सः धनुर्धरः। अष्टषष्टितमः श्लोकः षट्पादः। सुग्रीवस्य आगमनं सिंहस्य गजं प्रति आक्रमणम् इव — सिंहः लघुः अपि बलवान्, गजः विशालः अपि पराजितः। सुग्रीवः वृक्षान् क्षिपति, कुम्भः तान् बाणैः छिनत्ति, बाणैः विद्धाः वृक्षाः शतघ्न्यः इव दृश्यन्ते। किन्तु सुग्रीवः बाणान् सहमानः एव समीपं गत्वा धनुः भनक्ति। एतत् सुदुष्करं कर्म, यतः धनुर्धरस्य समीपं गमनम् एव कठिनम्। ‘भ्रातृजं पृष्ठतः कृत्वा’ इति वचनं सुग्रीवस्य अङ्गदं प्रति स्नेहं दर्शयति — यः पूर्वं वालिनः पुत्रः, सः अधुना तस्य एव पुत्रः इव। कुम्भस्य बाणाः तं विध्यन्ति, सः तान् सहते, न निवर्तते।

भग्नशृङ्गं द्विपम् इव कुम्भं कुपितः सुग्रीवः अब्रवीत् — ‘निकुम्भस्य अग्रज, तव वीर्यं तव बाणवेगः च अद्भुतः। संनतिः प्रभावः च तव वा रावणस्य वा अस्ति — प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुबेरवरुणोपम। त्वम् एकः एव बलवत्तरं पितरम् अनुजातः असि — पितुः समानः। जितेन्द्रियम् आधयः इव, महाबाहुं शूलहस्तम् अरिंदमं त्वाम् एकं त्रिदशाः न अतिवर्तन्ते। महाबुद्धे, विक्रमस्व, मम कर्माणि च पश्य। तव पितृव्यः रावणः वरदानात् देवदानवान् सहते; कुम्भकर्णः तु स्ववीर्येण सुरासुरान् सहते स्म। त्वं धनुषि इन्द्रजितः तुल्यः, प्रतापे रावणस्य तुल्यः; अद्य रक्षसां लोके बलवीर्यतः त्वं श्रेष्ठः असि। अद्य समरे मया सह तव अद्भुतं महाविमर्दं भूतानि शक्रशम्बरयोः इव पश्यन्तु। त्वया अप्रतिमं कर्म कृतम्, अस्त्रकौशलं च दर्शितम्; एते भीमविक्रमाः हरिवीराः त्वया पातिताः। वीर, उपालम्भस्य भयात् एव त्वं मया न हतः असि — लोकाः वदेयुः यत् श्रान्तः हतः इति। कृतकर्मपरिश्रान्तः त्वं विश्रान्तः सन् मम बलं पश्य’ इति। सुग्रीवस्य एतत् वचनं प्रशंसायुक्तम् अपि उपहासयुक्तम् — सः शत्रोः गुणान् स्वीकरोति, किन्तु तेन एव तं युद्धाय प्रेरयति। तस्य धर्मबुद्धिः अपि दृश्यते — श्रान्तं शत्रुं न हन्तुम् इच्छति। एषः वीरस्य धर्मः — समेन सह समे काले युद्धम्। प्रह्लादादीनां नाम्नां सूची महासुराणां देवानां च बलं स्मारयति। सुग्रीवस्य वाक्ये त्रयः भागाः — प्रथमं कुम्भस्य प्रशंसा, ततः तस्य कुलस्य स्मरणम्, अन्ते युद्धस्य आह्वानम्। सः कुम्भं रावणेन इन्द्रजिता कुम्भकर्णेन च तोलयति। रावणस्य बलं वरदानात्, कुम्भकर्णस्य स्ववीर्यात् इति भेदः अपि सः दर्शयति — सहजं बलं श्रेष्ठम्। शक्रशम्बरयोः युद्धम् इव अस्माकं युद्धं भूतानि पश्यन्तु इति वचनेन सः युद्धं महोत्सवम् इव करोति। तस्य वाणी वीररसपूर्णा। सुग्रीवः कुम्भं ‘निकुम्भाग्रज’ इति सम्बोधयति — अग्रिमे सर्गे निकुम्भस्य आगमनस्य सूचना इव। ‘उपालम्भभयात्’ इति वचनं वीरधर्मं दर्शयति — श्रान्तं शत्रुं हत्वा यशः न लभ्यते, अपितु निन्दा। अतः सः शत्रवे विश्रामस्य अवसरं ददाति। एषः सुग्रीवस्य स्वाभिमानस्य न्यायबुद्धेः च परिचयः।

सावमानेन अपि सुग्रीवस्य तेन वाक्येन मानितः कुम्भः आज्येन हुतस्य अग्नेः इव तेजसा अभ्यवर्धत। ततः कुम्भः सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे। अतीतमदौ मत्तौ गजौ इव तौ मुहुर्मुहुः निःश्वसन्तौ, अन्योन्यगात्रग्रथितौ इतरेतरं घर्षन्तौ, परिश्रमात् मुखतः सधूमां ज्वालां विसृजन्तौ अयुध्येताम्। तयोः पादाभिघातात् मही निमग्ना अभवत्; व्याघूर्णिततरङ्गः वरुणालयः समुद्रः चुक्षुभे। ततः सुग्रीवः कुम्भं समुत्क्षिप्य उदधेः तलं दर्शयन् वेगेन लवणाम्भसि पातयामास। कुम्भस्य निपातेन विन्ध्यमन्दरसंकाशः जलराशिः समुत्थितः, समन्ततः विससर्प। ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवम् अभिपात्य क्रुद्धः वज्रकल्पेन मुष्टिना उरसि आजघान। तस्य वर्म पुस्फोट, शोणितं च संजज्ञे; तस्य महावेगः मुष्टिः अस्थिमण्डले प्रतिजघ्ने। तस्य वेगेन तत्र महत् प्रज्वलितं तेजः आसीत् — यथा वज्रनिष्पेषात् मेरोः गिरेः ज्वाला संजायते। द्वयोः महाबलयोः एतत् बाहुयुद्धं कविः अतिशयोक्त्या वर्णयति — पृथ्वी मज्जति, समुद्रः क्षुभ्यति, मुष्टिप्रहारात् ज्वाला उद्भवति। समुद्रे पातनम् अपि कुम्भं न नाशयति, सः पुनः उत्पत्य आक्रमति — एतेन तस्य बलं सिद्धम्। ८१तः ८५पर्यन्तं श्लोकाः वुल्गेटमात्राः। अस्मिन् युद्धे आयुधानि नास्ति — केवलं बाहवः मुष्टयः च। द्वौ मत्तगजौ इव तौ परस्परं गृह्णीतः, श्वसतः, घर्षतः च। तयोः श्रमः एतावान् यत् मुखात् सधूमा ज्वाला निर्गच्छति इव। पृथ्वी तयोः भारेण मज्जति, समुद्रः क्षुभ्यति — एषा अतिशयोक्तिः तयोः अतिमानुषं बलं दर्शयति। सुग्रीवः कुम्भं समुद्रे क्षिपति, तस्य तलं दर्शयन् — अर्थात् अत्यन्तं गभीरं प्रक्षिपति। जलं पर्वतवत् उत्तिष्ठति। किन्तु कुम्भः पुनः आगत्य सुग्रीवं भूमौ पातयति, वक्षसि मुष्टिना प्रहरति। तस्य कवचं भिद्यते, रुधिरं स्रवति। एवं युद्धं समं प्रवर्तते, कस्य विजयः इति अनिश्चितम्। मेरोः वज्रपातः इव तस्य मुष्टेः ज्वाला। वाक्येन मानितः कुम्भः घृतेन वर्धितः अग्निः इव प्रज्वलति — प्रशंसा अपि कदाचित् शत्रोः बलं वर्धयति। किन्तु सुग्रीवः एतत् जानन् अपि तं प्रोत्साहयति, यतः सः समं युद्धम् इच्छति। समुद्रे पातनस्य पश्चात् अपि कुम्भस्य पुनरागमनं तस्य अपराजितं बलं दर्शयति। मुष्टिप्रहारस्य अस्थिमण्डले प्रतिघातः सुग्रीवस्य दृढं शरीरं सूचयति।

तेन तत्र अभिहतः वानरर्षभः महाबलः सुग्रीवः वज्रकल्पं मुष्टिं संवर्तयामास। अर्चिःसहस्रैः विकचस्य रविमण्डलस्य वर्चसा युक्तं तं मुष्टिं वीर्यवान् सः कुम्भस्य उरसि पातयामास। तेन प्रहारेण विह्वलः भृशपीडितः कुम्भः गतार्चिः पावकः इव तदा निपपात। मुष्टिना अभिहतः सः राक्षसः आकाशात् यदृच्छया पतन् दीप्तरश्मिः लोहिताङ्गः मङ्गलग्रहः इव आशु निपपात। मुष्टिना उरसि भग्नस्य पततः कुम्भस्य रूपं रुद्रेण अभिपन्नस्य गवां पत्युः सूर्यस्य रूपम् इव बभौ। भीमपराक्रमेण प्लवंगमानाम् ऋषभेण सुग्रीवेण युद्धे तस्मिन् हते सशैला सवना मही चचाल, रक्षांसि च अधिकं भयं विवेश। एवं कुम्भकर्णस्य पुत्रः अपि पितरम् अनुगतः। सुग्रीवस्य मुष्टिः सहस्ररश्मेः सूर्यस्य इव तेजस्वी — तस्य एकः प्रहारः एव पर्याप्तः। कुम्भस्य पतनम् अग्नेः शमनं, ग्रहस्य पतनं, सूर्यस्य ग्रहणं च इव वर्णितम्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन निबद्धः, सर्गस्य समाप्तिं गम्भीरां करोति। सुग्रीवः प्रहारं सहित्वा प्रत्याक्रमति — एकः एव तस्य मुष्टिप्रहारः निर्णायकः। कुम्भः अग्निः इव शाम्यति, ग्रहः इव पतति। पृथिव्याः कम्पनं महावीरस्य मरणस्य लक्षणम्। राक्षसानां भयं वर्धते, यतः कुम्भकर्णस्य वंशः अपि नश्यति। अग्रिमे सर्गे निकुम्भः भ्रातुः प्रतिशोधाय आगमिष्यति। रुद्रेण अभिपन्नः सूर्यः इति उपमा दक्षयज्ञस्य कथां स्मारयति, यत्र रुद्रः सूर्यस्य दन्तान् अपातयत्। एवं कुम्भस्य पतनं दिव्यघटना इव वर्णितम्।