लङ्कादहनं सङ्कुलयुद्धं च

रामलक्ष्मणयोः पुनरुत्थानस्य अनन्तरं महातेजाः वानरेश्वरः सुग्रीवः हनूमन्तम् अर्थ्यं कार्यं विज्ञापयन् इदं वचनम् अब्रवीत्। ‘यतः कुम्भकर्णः हतः, रावणस्य कुमाराः अपि निषूदिताः, ततः रावणः इदानीं उपनिर्हारं कर्तुं न अर्हति — सः युद्धं स्थगयितुं वा विलम्बयितुं वा न शक्नोति। अतः ये ये महाबलाः लघवः च प्लवंगमाः सन्ति, ते सर्वे उल्काः गृहीत्वा आशु लङ्काम् अभिपतन्तु’ इति। सुग्रीवस्य नीतिः स्पष्टा — शत्रुः दुर्बलः जातः, अधुना तस्य नगरं दग्धुम् उचितः कालः। ततः आदित्ये अस्तं गते रौद्रे निशामुखे ते प्लवगर्षभाः सोल्काः लङ्काम् अभिमुखाः जग्मुः। रात्रेः आरम्भः एव आक्रमणस्य कालः इति चितः, यतः अन्धकारे अग्नेः प्रकाशः अधिकं भयं जनयति। पूर्वं हनूमान् एकाकी लङ्काम् अदहत्; अधुना सम्पूर्णा वानरसेना तत् कार्यं करोति। एवं सुग्रीवः राजा इव नीतिं चिन्तयित्वा आदेशं ददाति, हनूमान् च तस्य आदेशस्य पालनाय सिद्धः।

उल्काहस्तैः हरिगणैः सर्वतः समभिद्रुताः विरूपाक्षाः आरक्षस्थाः राक्षसाः सहसा विप्रदुद्रुवुः — नगरस्य रक्षकाः एव प्रथमं पलायिताः। संहृष्टाः वानराः गोपुरेषु अट्टालकेषु प्रतोलीषु विविधासु चर्यासु मार्गेषु प्रासादेषु च हुताशनं ससृजुः। तदा हुतभुक् अग्निः तेषां सहस्रशः गृहाणि ददाह; पर्वताकाराः प्रासादाः धरणीतले पतन्ति स्म। तत्र अगुरुः परमं सुचन्दनं च, मौक्तिकाः स्निग्धाः मणयः, वज्रं प्रवालकं च अदह्यत। क्षौमं शोभनं कौशेयम्, विविधम् आविकम्, और्णं वस्त्रम्, काञ्चनं भाण्डम्, आयुधानि च अदह्यन्त। नानाविकृतसंस्थानं वाजिभाण्डपरिच्छदम्, गजानां ग्रैवेयकाणि कक्ष्याः च, संस्कृताः रथभाण्डाः, योधानां तनुत्राणि, हस्त्यश्वानां वर्माणि, खड्गाः, धनूंषि, ज्याः, बाणाः, तोमराः, अङ्कुशाः, शक्तयः च दग्धाः। रोमजं वालजं व्याघ्रजं चर्म, बहु अण्डजं, मुक्तामणिविचित्राः प्रासादाः, विविधाः अस्त्रसंघाताः च अग्निना दग्धाः; नानाविधानि चित्राणि गृहाणि हुतभुक् ददाह। कविः दीर्घया सूच्या लङ्कायाः समृद्धिं दर्शयति — यत् धनं रावणेन संगृहीतम्, तत् सर्वम् एकस्यां रात्रौ भस्मीभूतम्। एषा सूची युद्धसामग्र्याः नाशम् अपि सूचयति, यतः अश्वगजरथानाम् उपकरणानि आयुधानि च दग्धानि। अष्टमात् त्रयोदशपर्यन्तं श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; वुल्गेटः एव एतां विस्तृतां सूचीं ददाति। यदा वानराः अग्निं ससृजुः, तदा ते संहृष्टाः आसन् — पूर्वरात्रौ ते मूर्च्छिताः, अद्य ते विजयिनः इव। रक्षकाणां पलायनेन नगरं रक्षाहीनं जातम्। गृहाणि एकैकं न, अपितु सहस्रशः दग्धानि। पर्वताकाराः प्रासादाः यदा पतन्ति, तदा महान् शब्दः भवति, धूलिः धूमः च सर्वत्र व्याप्नोति। सुगन्धिद्रव्याणि यदा दह्यन्ते, तदा तेषां गन्धः अपि सर्वत्र प्रसरति — अगुरोः चन्दनस्य च धूमः वायुं पूरयति। रत्नानि अपि अग्नौ नश्यन्ति, यानि रावणः देवेभ्यः गन्धर्वेभ्यः च अपहृतवान्। वस्त्राणि, भाण्डानि, अश्वानां गजानां रथानां च उपकरणानि, योधानां कवचानि, सर्वविधानि आयुधानि — एतेषां नाशेन राक्षससेनायाः युद्धसामर्थ्यम् अपि क्षीणम्। एवं दाहः न केवलं धनस्य, अपितु युद्धस्य साधनानाम् अपि नाशः। पूर्वं सुन्दरकाण्डे हनूमान् पुच्छाग्निना लङ्काम् अदहत्, तदा बहूनि गृहाणि दग्धानि। अधुना द्वितीयवारं लङ्का दह्यते, किन्तु अस्मिन् वारे सम्पूर्णा वानरसेना एतत् कार्यं करोति, अतः हानिः अधिका। वानराः गोपुरेषु मार्गेषु च अग्निं स्थापयन्ति, येन राक्षसाः पलायितुम् अपि न शक्नुवन्ति।

सर्वेषां गृहगृध्नूनां राक्षसानाम् आवासाः अदह्यन्त — ये हेमचित्राणि तनुत्राणि धारयन्ति, स्रग्भाण्डाम्बरधारिणः, सीधुपानेन चलाक्षाः, मदेन विह्वलगामिनः, कान्ताभिः आलम्बितवस्त्राः, शत्रुषु संजातमन्यवः आसन्। गदाशूलासिहस्ताः केचित्, खादन्तः पिबन्तः च अन्ये, महार्हेषु शयनेषु प्रियाभिः सह प्रसुप्ताः अपरे, त्रस्ताः पुत्रान् आदाय सर्वतः तूर्णं गच्छन्तः केचन — एवं लङ्कानिवासिनां शतसहस्राणि पावकः तदा अदहत्, पुनः पुनः च जज्वाल। अत्र कविः राक्षसानां विलासमयं जीवनं करुणं च अन्तं सह दर्शयति — मद्यपानं, भोजनं, प्रियाभिः सह शयनं, तस्मिन् एव क्षणे अग्निः आगतः। पुत्रान् आदाय धावन्तः पितरः युद्धस्य निरपराधान् पीडितान् स्मारयन्ति। ‘गृहगृध्नु’ इति पदं गृहासक्तिं सूचयति — ये गृहेषु लुब्धाः, तेषाम् एव गृहाणि नष्टानि। कविः राक्षसानां विविधान् अवस्थाविशेषान् वर्णयति — केचित् सुरां पिबन्ति, केचित् भुञ्जते, केचित् निद्रिताः, केचित् भयेन धावन्ति। एते सर्वे सामान्याः नगरवासिनः, ये युद्धे न आसन्। तेषां दाहः युद्धस्य क्रौर्यं दर्शयति। किन्तु ‘शत्रुसंजातमन्युनाम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् ते अपि रामस्य शत्रवः आसन्। शतसहस्राणि जनाः एकस्यां रात्रौ नष्टाः। एवं कविः सुखस्य दुःखस्य च विरोधं दर्शयति।

सारवन्ति महार्हाणि गम्भीरगुणवन्ति हेमचन्द्रार्धचन्द्राणि चन्द्रशालाभिः उन्नतानि चित्रगवाक्षाणि साधिष्ठानानि मणिविद्रुमचित्राणि दिवाकरं स्पृशन्ति इव अचलाभानि वेश्मानि — यानि क्रौञ्चानां बर्हिणानां वीणानां भूषणानां च निःस्वनैः नादितानि आसन् — तानि सः अग्निः ददाह। ज्वलनेन परीतानि तोरणानि ग्रीष्मे विद्युद्भिः नद्धानि मेघजालानि इव चकाशिरे। ज्वलनेन परीतानि गृहाणि दावाग्निना दीप्तानि महागिरेः शिखराणि इव प्रचकाशिरे। विमानेषु प्रसुप्ताः वराङ्गनाः दह्यमानाः आभरणानि त्यक्त्वा ‘हा हा’ इति उच्चैः विचुक्रुशुः। अग्निपरीतानि भवनानि वज्रिणः वज्रेण हतानि महागिरेः शिखराणि इव निपेतुः। दूरतः निर्दह्यमानानि तानि दह्यमानानि हिमवतः शिखराणि इव प्रचकाशिरे। ज्वालाभिः प्रज्वलितैः दह्यमानैः हर्म्याग्रैः रात्रौ सा लङ्का पुष्पितैः किंशुकैः इव दृश्यते स्म। हस्त्यध्यक्षैः मुक्तैः गजैः मुक्तैः तुरगैः च लङ्का लोकान्ते भ्रान्तग्राहः अर्णवः इव बभूव। अत्र उपमानां माला दृश्यते — मेघविद्युत्, दावाग्निः, वज्रपातः, हिमवच्छिखराणि, किंशुकवनम्, प्रलयसमुद्रः। प्रत्येका उपमा दाहस्य भिन्नं रूपं दर्शयति — प्रकाशः, पतनम्, वर्णः, कोलाहलः च। सप्तविंशः श्लोकः षट्पादः। लङ्कायाः भवनानि अतीव सुन्दराणि आसन् — सुवर्णेन चन्द्रार्धचन्द्राकारैः अलङ्कृतानि, उपरितले शालाभिः उन्नतानि, चित्रैः गवाक्षैः युक्तानि, दृढैः आधारैः स्थितानि, मणिभिः विद्रुमैः च चित्रितानि। तेषु क्रौञ्चाः मयूराः च कूजन्ति स्म, वीणाः वाद्यन्ते स्म, स्त्रीणाम् आभरणानि शब्दायन्ते स्म। एतत् सर्वं सुखमयं जीवनम् अग्निना नष्टम्। यत्र पूर्वं गीतं नृत्यं च आसीत्, तत्र अधुना क्रन्दनम् एव। वराङ्गनाः आभरणानि त्यक्त्वा धावन्ति, यतः सुवर्णाभरणानि अग्निना तप्तानि दहन्ति। हस्तिपालकाः गजान् मुक्तवन्तः, अश्वपालाः अश्वान्, ते पशवः भयेन इतस्ततः धावन्ति। एवं नगरं समुद्रः इव क्षुब्धं, यस्मिन् ग्राहाः भ्रमन्ति। रात्रौ दूरतः दृष्टा लङ्का रक्तपुष्पैः पूर्णं किंशुकवनम् इव भाति — भीषणम् अपि सुन्दरम्। ‘हा हा’ इति क्रन्दनं स्त्रीणां भयं वेदनां च प्रकटयति। भवनानि यदा पतन्ति, तदा तानि वज्रेण भग्नानि गिरिशिखराणि इव दृश्यन्ते — एषा उपमा पतनस्य वेगं शब्दं च सूचयति। दूरतः दृष्टानि ज्वलन्ति गृहाणि हिमवतः शिखराणि इव — यथा हिमवतः शिखराणि ओषधिभिः रात्रौ दीप्यन्ते, तथा लङ्कायाः गृहाणि अग्निना दीप्यन्ते। अत्र पूर्वसर्गस्य ओषधिपर्वतस्य स्मरणम् अपि भवति। एवं कविः उपमाभिः दाहस्य भीषणतां सौन्दर्यं च युगपत् वर्णयति।

क्वचित् मुक्तम् अश्वं दृष्ट्वा गजः भीतः अपसर्पति, क्वचित् भीतं गजं दृष्ट्वा भीतः अश्वः निवर्तते — एवं पशवः अपि परस्परं भीताः। लङ्कायां दह्यमानायां छायासंसक्तसलिलः महोदधिः लोहितोदः अर्णवः इव शुशुभे — अग्नेः प्रतिबिम्बेन समुद्रस्य जलं रक्तम् इव अभवत्। हरिभिः दीपिता सा पुरी मुहूर्तेन अस्य लोकस्य घोरे क्षये प्रदीप्ता वसुन्धरा इव बभूव। धूमेन व्याप्तस्य ज्वलनतप्तस्य उच्चैः विनेदुषः नारीजनस्य स्वनः शतयोजनं यावत् शुश्रुवे। ततः प्रदग्धकायान् बहिः निर्गतान् अपरान् राक्षसान् युयुत्सवः हरयः सहसा उत्पतन्ति स्म। वानराणां उद्घुष्टं राक्षसानां निःस्वनं च दश दिशः समुद्रं पृथिवीं च व्यनादयत्। प्रलयकालस्य उपमा दाहस्य व्यापकतां दर्शयति। स्त्रीणां क्रन्दनं शतयोजनं यावत् श्रूयते इति अतिशयोक्तिः करुणरसं वर्धयति। एकोनत्रिंशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति। अश्वगजयोः परस्परं भयं सूक्ष्मं निरीक्षणम् — भीतः पशुः अन्यं भीतं दृष्ट्वा अधिकं भीतः भवति। समुद्रस्य रक्तवर्णः अग्नेः प्रतिबिम्बात्, किन्तु तत् रक्तस्य अपि स्मरणं करोति। प्रलये यथा सर्वा पृथिवी ज्वलति, तथा लङ्का ज्वलति। ये राक्षसाः दग्धशरीराः बहिः आगताः, तान् वानराः युद्धाय प्रतीक्षमाणाः तत्क्षणम् एव आक्रमन्ति। एवं नगरात् निर्गमनम् अपि सुरक्षितं नास्ति — अन्तः अग्निः, बहिः वानराः। उभयोः पक्षयोः शब्दाः दिशः समुद्रं भूमिं च पूरयन्ति। एतत् सर्वं दृश्यं युद्धस्य नूतनं चरणं सूचयति — इतः परं वानराः आक्रामकाः।

विशल्यौ महात्मानौ रामलक्ष्मणौ असम्भ्रान्तौ उभे वरे धनुषी जगृहतुः। ततः रामः उत्तमं धनुः विस्फारयामास; राक्षसानां भयावहः तुमुलः शब्दः बभूव। महत् धनुः विस्फारयन् रामः तदा वेदमयं धनुः विस्फारयन् संक्रुद्धः भगवान् भवः इव अशोभत। वानराणाम् उद्घोषं राक्षसानां निःस्वनं च — तौ उभौ शब्दौ अतिक्रम्य रामस्य ज्याशब्दः शुश्रुवे। वानरोद्घुष्टघोषः, राक्षसानां निःस्वनः, रामस्य ज्याशब्दः च — त्रयम् अपि दश दिशः व्याप। तस्य कार्मुकात् निर्मुक्तैः शरैः कैलासशृङ्गप्रतिमं तत् पुरगोपुरं भुवि विकीर्णम् अभवत्। ततः विमानेषु गृहेषु च रामशरान् दृष्ट्वा राक्षसेन्द्राणां तुमुलः संनाहः समपद्यत। संनह्यमानानां सिंहनादं कुर्वतां तेषां राक्षसेन्द्राणां सा शर्वरी रौद्री इव समपद्यत। पूर्वसर्गे मूर्च्छितः रामः अधुना असम्भ्रान्तः धनुः धारयति — एषः परिवर्तनः सेनायाः आत्मविश्वासं पुनः स्थापयति। शिवस्य त्रिपुरदहनकाले धनुः इव रामस्य धनुः अत्र वर्णितम्। सप्तत्रिंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः, तस्य प्रथमः अर्धः त्रयस्त्रिंशस्य प्रथमार्धस्य पुनरुक्तिः एव। रामस्य धनुषः शब्दः सर्वेभ्यः शब्देभ्यः उच्चतरः — वानराणां हर्षनादं राक्षसानां क्रन्दनं च अतिक्रम्य सः श्रूयते। एतेन रामस्य प्रभावः सूच्यते — सः एकः अपि सर्वस्य युद्धस्य केन्द्रम्। तस्य बाणैः गोपुरं भूमौ पतति — एतत् लङ्कायाः द्वारस्य पतनं, भविष्यतः पराजयस्य चिह्नम्। राक्षसाः रामस्य बाणान् स्वगृहेषु दृष्ट्वा युद्धाय सज्जीभवन्ति, सिंहनादं कुर्वन्ति च। तेषां कृते सा रात्रिः रौद्री, यतः तेषां नगरं दह्यते, शत्रुः च द्वारे अस्ति। पूर्वसर्गे ओषधीनां प्रभावेन नवजीवनं प्राप्तः रामः अत्र पूर्णशक्त्या युद्धाय प्रवर्तते। धनुषः विस्फारः केवलं शब्दः न, अपितु युद्धस्य आह्वानम्। राक्षसाः जानन्ति यत् रामः पुनः उत्थितः, तस्य बाणाः च अमोघाः। अतः तेषां संनाहः तुमुलः — ते त्वरया कवचानि धारयन्ति, आयुधानि गृह्णन्ति, सिंहनादैः आत्मानं प्रोत्साहयन्ति। किन्तु तेषां नादः अपि भयस्य आवरणम् एव।

महात्मना सुग्रीवेण वानरेन्द्राः आदिष्टाः — ‘प्लवंगमाः, आसन्नं द्वारम् आसाद्य युध्यध्वम्। यः च वः तत्र तत्र उपस्थितः सन् वितथं कुर्यात् — आज्ञां न पालयेत् — सः राजशासनदूषकः अभिसम्प्लुत्य हन्तव्यः’ इति। दीप्तोल्काभिः उज्ज्वलपाणिषु तेषु वानरमुख्येषु द्वारम् आश्रित्य स्थितेषु रावणं क्रोधः आविशत्। तस्य जृम्भितविक्षेपात् दश दिशः व्यामिश्राः अभवन्; रुद्रस्य मन्युः रूपवान् इव तस्य गात्रेषु अदृश्यत। सः संक्रुद्धः कुम्भकर्णस्य आत्मजौ कुम्भं निकुम्भं च बहुभिः राक्षसैः सह प्रेषयामास। यूपाक्षः शोणिताक्षः प्रजङ्घः कम्पनः च रावणस्य शासनात् कौम्भकर्णिभ्यां सह निर्ययुः। सः तान् सर्वान् महाबलान् राक्षसान् शशास — ‘राक्षसाः, सिंहनादं नादयन्तः अद्य एव गच्छत’ इति। तेन चोदिताः ज्वलितायुधाः वीराः राक्षसाः पुनः पुनः प्रणदन्तः लङ्कायाः निर्ययुः। सुग्रीवस्य कठोरः नियमः सेनायाः अनुशासनं दर्शयति। रावणस्य क्रोधः ‘रुद्रस्य मन्युः’ इव — तस्य भ्रातुः कुम्भकर्णस्य पुत्राः अधुना युद्धाय प्रेषिताः, यतः तस्य प्रमुखाः योद्धारः पूर्वम् एव हताः। सप्तचत्वारिंशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति। सुग्रीवः सेनापतिः इव व्यवस्थां करोति — प्रत्येकः वानरनेता समीपस्थं द्वारं रक्षेत्, यः कोऽपि आज्ञां भञ्जयेत् सः दण्ड्यः। एवं वानराः लङ्कायाः सर्वाणि द्वाराणि निरुन्धन्ति। रावणः एतत् दृष्ट्वा क्रुध्यति — तस्य जृम्भया अपि दिशः क्षुब्धाः, तस्य क्रोधः शिवस्य क्रोधः इव शरीरं धृत्वा दृश्यते। सः स्वयं न निर्गच्छति, अपितु कुम्भकर्णस्य पुत्रौ प्रेषयति। कुम्भकर्णः पूर्वं हतः, अतः तस्य पुत्रयोः प्रतिशोधस्य इच्छा अपि स्यात्। यूपाक्षादयः चत्वारः सेनापतयः तयोः सहायकाः। रावणस्य आज्ञा ‘अद्य एव गच्छत’ इति — सः कालस्य विलम्बं न सहते। रावणस्य अनेके पुत्राः भ्रातरः सेनापतयः च पूर्वम् एव हताः। अतः सः अधुना कुम्भकर्णस्य पुत्रान् अवलम्बते। तस्य क्रोधः वर्धते, किन्तु तस्य सेना क्षीयते। राक्षसाः पुनः पुनः नदन्तः निर्गच्छन्ति — तेषां शौर्यं दृश्यते, किन्तु तेषां भाग्यं निश्चितम्।

राक्षसानां भूषणस्थाभिः स्वाभिः भाभिः हरयः च अग्निभिः सह सर्वशः व्योम सप्रभं चक्रुः। तत्र ताराधिपस्य चन्द्रस्य आभा, ताराणां भा, तयोः आभरणानाम् आभा च ज्वलिता द्याम् अभासयत्। चन्द्राभा भूषणाभा ज्वलतां ग्रहाणां भा च हरिराक्षससैन्यानि सर्वतः भ्राजयामास। तत्र अर्धप्रदीप्तानां गृहाणां भाभिः संसक्तसलिलः चलोर्मिः सागरः पुनः अधिकं शुशुभे। पताकाध्वजसंयुक्तम्, उत्तमासिपरश्वधं, भीमाश्वरथमातङ्गं, नानापत्तिसमाकुलं, दीप्तशूलगदाखड्गप्रासतोमरकार्मुकं, घोरविक्रमपौरुषं तत् भीमं राक्षसबलं ददृशे। तस्य प्रासाः ज्वलिताः, किङ्किणीशतैः नादितम्, हेमजालैः आचितभुजम्, व्यावेष्टितपरश्वधम्, व्याघूर्णितमहाशस्त्रं, बाणसंसक्तकार्मुकं, गन्धमाल्यमधूत्सेकैः सम्मोदितमहानिलं, शूरजनाकीर्णं, महाम्बुधरनिःस्वनं घोरं च आसीत्। एवं दुरासदं तत् राक्षसानां बलम् आयातं दृष्ट्वा — इति वाक्यम् अग्रिमश्लोके पूर्यते। रात्रौ युद्धम् अपि दिवा इव प्रकाशितम् — चन्द्रः, ताराः, ग्रहाः, आभरणानि, उल्काः, दग्धगृहाणि च सर्वे प्रकाशं यच्छन्ति। पञ्चाशात् त्रिपञ्चाशपर्यन्तं श्लोकाः वुल्गेटमात्राः। सेनायाः वर्णने गन्धः, शब्दः, रूपं च त्रयम् अपि दर्शितम्। अस्मिन् भागे कविः प्रकाशस्य चित्रं रचयति। रात्रिः अस्ति, किन्तु अन्धकारः नास्ति — चन्द्रः ताराः ग्रहाः च आकाशे, राक्षसानाम् आभरणानि भूमौ, वानराणाम् उल्काः हस्तेषु, दग्धगृहाणि नगरे, तेषां प्रतिबिम्बः समुद्रे। एवं सर्वं रणक्षेत्रं दीप्यते। ततः राक्षससेनायाः विस्तृतं वर्णनम् — पताकाः ध्वजाः च, असयः परश्वधाः च, अश्वाः रथाः गजाः पदातयः च, शूलानि गदाः खड्गाः प्रासाः तोमराः धनूंषि च। सेनायाः किङ्किणीनां शब्दः, सुवर्णकवचानां दीप्तिः, गन्धमाल्यमद्यानां गन्धः, मेघगर्जनवत् घोषः च। एतत् सर्वं तस्याः सेनायाः बलं भयानकत्वं च दर्शयति। किन्तु एतादृशी सेना अपि वानरैः पराजयिष्यते इति कथायाः गतिः सूचयति। कविः अत्र युद्धस्य आरम्भात् पूर्वं क्षणं स्थगयति, यथा चित्रकारः दृश्यं विस्तरेण रचयति। चन्द्रताराणां प्रकाशः शान्तः, अग्नेः प्रकाशः उग्रः, आभरणानां प्रकाशः चञ्चलः — एते त्रयः प्रकाशाः मिलित्वा रणभूमिं दीपयन्ति। समुद्रः अपि अस्मिन् दृश्ये भागं गृह्णाति, तस्य तरङ्गाः अग्नेः प्रकाशं प्रतिबिम्बयन्ति। राक्षससेनायाः वर्णने प्रत्येकम् आयुधं नाम्ना गणितम्, येन तस्याः सज्जता पूर्णता च दर्श्यते। मद्यस्य गन्धः सूचयति यत् राक्षसाः युद्धात् पूर्वं मद्यं पीतवन्तः। मेघस्य गर्जनम् इव तस्याः घोषः।

राक्षसबलम् आयान्तं दृष्ट्वा प्लवंगानां बलं संचचाल, उच्चैः ननाद च। ततः जवेन आप्लुत्य प्रत्यरिबलं तत् महत् रक्षसां बलं वानराः पतंगाः पावकम् इव अभ्ययुः। तेषां भुजपरामर्शेन व्यामृष्टपरिघाशनि श्रेष्ठं राक्षसानां बलं भूयः परमम् अशोभत। तत्र युयुत्सवः हरयः उन्मत्ताः इव उत्पेतुः — तरुशैलैः मुष्टिभिः च निशाचरान् अभिघ्नन्तः। तथा एव आपततां तेषां हरीणां शिरांसि भीमविक्रमाः राक्षसाः निशितैः शरैः सहसा जह्रुः। दशनैः हृतकर्णाः, मुष्टिभिः भिन्नमस्तकाः, शिलाप्रहारैः भग्नाङ्गाः राक्षसाः तत्र विचेरुः। तथा अपरे घोररूपाः निशाचराः शितैः असिभिः कपीनां प्रवरान् अभितः जघ्नुः। घ्नन्तम् अन्यः जघान, पातयन्तम् अन्यः अपातयत्, गर्हमाणम् अन्यः जगर्ह, दशन्तम् अपरः अदशत्। ‘देहि’ इति अन्यः, ‘ददामि’ इति अपरः, ‘किं क्लेशयसि, तिष्ठ’ इति च तत्र अन्योन्यं बभाषिरे। विप्रलम्भितशस्त्रं विमुक्तकवचायुधं समुद्यतमहाप्रासं मुष्टिशूलासिकुन्तलं महारौद्रं वानररक्षसां युद्धं प्रावर्तत। राक्षसाः वानरान् दश सप्त इति आहवे जघ्नुः, वानराः च राक्षसान् दश सप्त इति अभ्यपातयन्। विप्रलम्भितवस्त्रं विमुक्तकवचध्वजं राक्षसबलम् आलम्ब्य वानराः पर्यवारयन्। अत्र ‘अन्यः… अपरः’ इति पुनरावृत्त्या युद्धस्य सङ्कुलत्वं गतिः च दर्शिता — कः कं हन्ति इति न ज्ञायते। पतंगाः पावकम् इव इति उपमा वानराणां साहसं तेषां विनाशस्य सम्भावनां च सूचयति। ‘जह्रू राक्षसा’ इत्यत्र ‘जह्रुः’ इत्यस्य विसर्गः रेफे परे लुप्तः, उकारः दीर्घः। त्रिषष्टितमः एकोनसप्ततितमः च श्लोकौ षट्पादौ। राक्षससेनां दृष्ट्वा वानराः न भीताः, अपितु उत्साहेन नदन्तः अग्रे धावन्ति। पतंगाः यथा दीपं प्रति धावन्ति, तथा ते शत्रुसेनां प्रति धावन्ति — एषा उपमा तेषां निर्भयतां दर्शयति। वानराः वृक्षैः शिलाभिः मुष्टिभिः दन्तैः च युध्यन्ते, राक्षसाः शरैः असिभिः च। उभयोः पक्षयोः महती हानिः। ‘देहि’, ‘ददामि’, ‘तिष्ठ’ इति वचनानि युद्धभूमेः वास्तविकं कोलाहलं दर्शयन्ति — कश्चित् आयुधं याचते, कश्चित् प्रहारं ददाति, कश्चित् शत्रुं निवारयति। ‘दश सप्त’ इति सङ्ख्या अनिश्चितां बहुसङ्ख्यां सूचयति। अन्ते वानराः राक्षससेनां परिवेष्टयन्ति, यत् तेषां प्राधान्यं दर्शयति। अस्मिन् युद्धे कोऽपि नियमः नास्ति — शस्त्राणि त्यक्तानि, कवचानि पतितानि, मुष्टयः दन्ताः च आयुधानि जातानि। कविः शब्दानां पुनरावृत्त्या युद्धस्य क्रमं दर्शयति — यः हन्ति सः हन्यते, यः पातयति सः पात्यते, यः निन्दति सः निन्द्यते, यः दशति सः दश्यते। एतत् प्रतिक्रियायाः चक्रं युद्धस्य अन्तहीनतां सूचयति। राक्षसाः शिरांसि छिन्दन्ति, वानराः कर्णान् दशन्ति मस्तकानि भिन्दन्ति च। उभयोः पक्षयोः वीराः पतन्ति, किन्तु वानराः अन्ते राक्षससेनां परितः निरुन्धन्ति। एवं अग्रिमसर्गे कुम्भादीनां द्वन्द्वयुद्धानां भूमिका सज्जीक्रियते।