युद्धकाण्डम् — चतुःसप्ततितमः सर्गः
सेनायाः मोहः, विभीषणस्य आश्वासनम्, रणभूमौ जाम्बवतः अन्वेषणम्, ओषधीनाम् उपदेशः, हनूमतः हिमवद्गमनम्, शिखरस्य आनयनम्, सर्वेषां विशल्यत्वम्
इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्रेण रामलक्ष्मणयोः पतितयोः वानरसेना मोहम् आपन्ना। विभीषणः ‘स्वयम्भुवः वचनं मानयन्तौ एतौ पतितौ, अत्र विषादस्य कालः नास्ति’ इति सर्वान् आश्वासयत्। रात्रौ उल्काहस्तौ हनूमद्विभीषणौ रणभूमौ विचरन्तौ सप्तषष्टिकोटीः हतान् वानरान् दृष्ट्वा शरशतैः चितं वृद्धं जाम्बवन्तम् अन्विष्य प्राप्तवन्तौ। जाम्बवान् प्रथमं हनूमतः एव कुशलम् अपृच्छत् — ‘तस्मिन् जीवति हतम् अपि बलम् अहतम्’। ततः सः हनूमन्तं हिमवतः ऋषभकैलासयोः मध्ये स्थितम् ओषधिपर्वतं गत्वा मृतसञ्जीवनीं विशल्यकरणीं सुवर्णकरणीं संधानीं च आनेतुम् आदिशत्। हनूमान् पर्वतं पीडयन् ववृधे, मलयं आरुह्य ननाद, समुद्रं नमस्कृत्य आकाशम् उत्पपात। हिमवति ओषधीनाम् अदर्शनेन क्रुद्धः सः सम्पूर्णं शिखरम् उत्पाट्य आनयत्। तासां गन्धेन रामलक्ष्मणौ सर्वे च वानराः विशल्याः उत्थिताः। राक्षसानां शवाः तु रावणस्य आज्ञया सागरे क्षिप्ताः आसन्। अन्ते हनूमान् शिखरं पुनः हिमवन्तं नीत्वा रामेण समागतः।
१तयोस्तदासादितयो रणाग्रे मुमोह सैन्यं हरियूथपानाम्।
सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो न चापि किंचित्प्रतिपेदिरे ते॥
२ततो विषण्णं समवेक्ष्य सर्वं विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः।
उवाच शाखामृगराजवीरानाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः॥
३मा भैष्ट नास्त्यत्र विषादकालो यदार्यपुत्रौ ह्यवशौ विषण्णौ।
स्वयंभुवो वाक्यमथोद्वहन्तौ यत्सादिताविन्द्रजितास्त्रजालैः॥
४तस्मै तु दत्तं परमास्त्रमेतत्स्वयंभुवा ब्राह्मममोघवीर्यम्।
तन्मानयन्तौ युधि राजपुत्रौ निपातितौ कोऽत्र विषादकालः॥
रणस्य अग्रे रामलक्ष्मणयोः सादितयोः हरियूथपानां सैन्यं मोहम् अगच्छत्। सुग्रीवः नीलः अङ्गदः जाम्बवान् च किमपि कर्तव्यं न प्रत्यपद्यन्त। तदा बुद्धिमतां वरिष्ठः विभीषणः सर्वं सैन्यं विषण्णं दृष्ट्वा शाखामृगराजस्य वीरान् अनुपमैः वचोभिः आश्वासयत्। ‘मा भैष्ट, अत्र विषादस्य कालः नास्ति। आर्यपुत्रौ अवशौ विषण्णौ इव दृश्येते, किन्तु तौ स्वयम्भुवः ब्रह्मणः वाक्यं मानयन्तौ एव इन्द्रजितः अस्त्रजालैः सादितौ। स्वयम्भुवा तस्मै दत्तम् अमोघवीर्यं ब्राह्मम् अस्त्रं मानयन्तौ राजपुत्रौ युधि निपातितौ, अतः कः अत्र विषादस्य हेतुः?’ इति। अत्र विभीषणस्य बुद्धिः दृश्यते — सः पराजयं न, अपितु ब्रह्मणः वरस्य मर्यादां पश्यति। रामलक्ष्मणौ समर्थौ अपि अस्त्रस्य सम्मानार्थम् एव प्रतिकारं न अकुर्वताम् इति तस्य आशयः। एवं सेनायाः मनसि पुनः धैर्यं स्थापितम्। हिन्दीभाष्ये अपि स्पष्टीकृतं यत् तयोः प्राणानां संकटं नास्ति, केवलं मूर्च्छा एव। एवं सः सेनायाः भयं दूरीकृत्य आशां जनयति।
With Rāma and Lakṣmaṇa struck down at the front of the battle, the army of the monkey troop-leaders fell into a stupor; Sugrīva, Nīla, Aṅgada and Jāmbavān could think of nothing to do. Then Vibhīṣaṇa, foremost among the wise, seeing the whole host dejected, comforted the heroes of the monkey king with matchless words. "Do not be afraid; this is no time for despair. The two noble princes lie helpless and prostrate only because, honouring the word of the Self-born Brahmā, they let themselves be brought down by Indrajit's nets of weapons. This supreme weapon of Brahmā, of unfailing power, was given to him by the Self-born, and it was out of respect for it that the princes let themselves be felled. What cause for despair is there in that?" Here Vibhīṣaṇa's wisdom shows: he saw not a defeat but the respect due to Brahmā's boon. His meaning was that Rāma and Lakṣmaṇa, though fully able to resist, had not countered the weapon out of reverence for it; their lives were not in danger, only their senses were lost. In this way he drove out the army's fear, gave it back its courage, and woke its hope.
५ब्राह्ममस्त्रं ततो धीमान्मानयित्वा तु मारुतिः।
विभीषणवचः श्रुत्वा हनूमानिदमब्रवीत्॥
६अस्मिन्नस्त्रहते सैन्ये वानराणां तरस्विनाम्।
यो यो धारयते प्राणांस्तं तमाश्वासयावहे॥
७तावुभौ युगपद्वीरौ हनूमद्राक्षसोत्तमौ।
उल्काहस्तौ तदा रात्रौ रणशीर्षे विचेरतुः॥
८भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुलिशिरोधरैः।
स्रवद्भिः क्षतजं गात्रैः प्रस्रवद्भिः समन्ततः॥
९पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृताम्।
शस्त्रैश्च पतितैर्दीप्तैर्ददृशाते वसुंधराम्॥
१०सुग्रीवमङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनम्।
जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च॥
११मैन्दं नलं ज्योतिर्मुखं द्विविदं चापि वानरम्।
विभीषणो हनूमांश्च ददृशाते हतान्रणे॥
१२सप्तषष्टिर्हताः कोट्यो वानराणां तरस्विनाम्।
अह्नः पञ्चमशेषेण वल्लभेन स्वयंभुवः॥
विभीषणस्य वचनं श्रुत्वा धीमान् मारुतिः अपि ब्राह्मम् अस्त्रं मानयित्वा अब्रवीत् — ‘अस्मिन् अस्त्रहते सैन्ये तरस्विनां वानराणां यः यः प्राणान् धारयते, तं तम् आवां गत्वा आश्वासयावहे’ इति। ततः तौ वीरौ हनूमान् राक्षसोत्तमः विभीषणः च युगपत् उल्काहस्तौ रात्रौ रणशीर्षे विचेरतुः। तौ वसुन्धरां ददृशाते — सा छिन्नलाङ्गूलैः भिन्नहस्तोरुपादाङ्गुलिशिरोधरैः क्षतजं स्रवद्भिः गात्रैः पर्वताकारैः पतितैः वानरैः अभिसंवृता, पतितैः दीप्तैः शस्त्रैः च व्याप्ता आसीत्। सुग्रीवम् अङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनं जाम्बवन्तं सुषेणं वेगदर्शिनं मैन्दं नलं ज्योतिर्मुखं द्विविदं च अन्यान् च वानरान् तौ रणे हतान् ददृशाते। स्वयम्भुवः प्रियेण तेन ब्रह्मास्त्रेण अह्नः पञ्चमे भागे अवशिष्टे सति तरस्विनां वानराणां सप्तषष्टिः कोट्यः हताः आसन्। हिन्दीभाष्ये ‘हत’ इत्यस्य अर्थः ‘हताहत’ इति दत्तः — बहवः मूर्च्छिताः एव, न मृताः। रात्रौ उल्काभिः रणभूमेः दर्शनं भीषणं करुणं च चित्रम्। विभीषणः हनूमान् च अत्र सहचरौ — एकः राक्षसः, अपरः वानरः, उभौ अपि रामस्य हितम् एव चिन्तयतः। सेनापतीनां नामानि गणयित्वा कविः विपत्तेः परिमाणं दर्शयति — सर्वे प्रमुखाः अपि पतिताः। तादृशे अन्धकारे अपि तौ न निराशौ, जीवतः अन्विष्यतः। ‘सप्तषष्टिः कोट्यः’ इति सङ्ख्या अस्त्रस्य अमोघत्वं सूचयति, यत् एकस्मिन् एव दिनभागे एतावत् सैन्यं पातितम्। रात्रौ अपि तौ विश्रामं न कुर्वतः, यतः प्रत्येकस्य वानरस्य जीवनं तयोः कृते महत्त्वपूर्णम्। उल्कानां प्रकाशे ते पतिताः वानराः पर्वताः इव दृश्यन्ते, तेषां रुधिरं च नदीवत् प्रवहति। एतत् दृश्यं युद्धस्य भीषणतां स्पष्टं दर्शयति। विभीषणः हनूमान् च न केवलं गणनां कुर्वतः, अपितु यः यः जीवति तं तं सान्त्वयितुम् इच्छतः। अत्र करुणा वीरता च एकत्र दृश्येते। ये पूर्वं लङ्कां जेतुम् आगताः, ते एव अधुना भूमौ शयानाः — एषा विपर्ययस्य करुणा।
Hearing Vibhīṣaṇa's words, the wise Hanumān, son of the Wind, who had himself honoured the weapon of Brahmā, said: "In this army struck down by the weapon, let the two of us go and comfort every one of the swift monkeys who is still alive." So the two heroes, Hanumān and the best of the rākṣasas, went about together over the battlefield that night with torches in their hands, a rākṣasa and a monkey side by side, each thinking only of Rāma's good. By torchlight the field was a terrible and pitiful sight. They saw the earth covered with fallen monkeys, huge as mountains, their tails, hands, thighs, feet, fingers and necks cut off, their bodies streaming blood like rivers, and the ground strewn with fallen, gleaming weapons. They saw Sugrīva, Aṅgada, Nīla, Śarabha, Gandhamādana, Jāmbavān, Suṣeṇa and Vegadarśī, Mainda, Nala, Jyotirmukha and Dvivida lying struck down on the field, and in naming the commanders the poet shows the scale of the disaster: every one of the chiefs had fallen. Sixty-seven crores of swift monkeys had been struck down by that weapon dear to the Self-born, when only the fifth part of the day was left; the sheer number shows how unfailing the weapon was, to fell such an army in a part of a single day. Many of them were stunned rather than dead. Even in that darkness the two did not give up hope; they went on searching for the living, and did not rest, for every monkey's life mattered to them. They meant not merely to count the fallen but to comfort whoever was still alive, and here compassion and courage are seen together. Those who had come to conquer Laṅkā now lay on the ground, and the reversal is pitiful.
१३सागरौघनिभं भीमं दृष्ट्वा बाणार्दितं बलम्।
मार्गते जाम्बवन्तं च हनूमान्सविभीषणः॥
१४स्वभावजरया युक्तं वृद्धं शरशतैश्चितम्।
प्रजापतिसुतं वीरं शाम्यन्तमिव पावकम्॥
१५दृष्ट्वा समभिसंक्रम्य पौलस्त्यो वाक्यमब्रवीत्।
कच्चिदार्य शरैस्तीक्ष्णैर्न प्राणा ध्वंसितास्तव॥
१६विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवानृक्षपुङ्गवः।
कृच्छ्रादभ्युद्गिरन्वाक्यमिदं वचनमब्रवीत्॥
१७नैर्ऋतेन्द्र महावीर्य स्वरेण त्वाभिलक्षये।
विद्धगात्रः शितैर्बाणैर्न त्वां पश्यामि चक्षुषा॥
१८अञ्जना सुप्रजा येन मातरिश्वा च सुव्रत।
हनूमान्वानरश्रेष्ठः प्राणान्धारयते क्वचित्॥
१९श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यमुवाचेदं विभीषणः।
आर्यपुत्रावतिक्रम्य कस्मात्पृच्छसि मारुतिम्॥
२०नैव राजनि सुग्रीवे नाङ्गदे नापि राघवे।
आर्य संदर्शितः स्नेहो यथा वायुसुते परः॥
२१विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवान्वाक्यमब्रवीत्।
शृणु नैर्ऋतशार्दूल यस्मात्पृच्छामि मारुतिम्॥
२२अस्मिञ्जीवति वीरे तु हतमप्यहतं बलम्।
हनूमत्युज्झितप्राणे जीवन्तोऽपि मृता वयम्॥
२३धरते मारुतिस्तात मारुतप्रतिमो यदि।
वैश्वानरसमो वीर्ये जीविताशा ततो भवेत्॥
२४ततो वृद्धमुपागम्य विनयेनाभ्यवादयत्।
गृह्य जाम्बवतः पादौ हनूमान्मारुतात्मजः॥
२५श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं तदा विव्यथितेन्द्रियः।
पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते स्मर्क्षपुङ्गवः॥
सागरौघनिभं भीमं बाणार्दितं बलं दृष्ट्वा हनूमान् विभीषणेन सह जाम्बवन्तम् अमार्गत। स्वभावजरया युक्तं वृद्धं शरशतैः चितं प्रजापतेः सुतं शाम्यन्तं पावकम् इव तं वीरं दृष्ट्वा पौलस्त्यः समीपं गत्वा अब्रवीत् — ‘आर्य, कच्चित् तीक्ष्णैः शरैः तव प्राणाः न ध्वंसिताः?’ इति। तत् श्रुत्वा ऋक्षपुङ्गवः जाम्बवान् कृच्छ्रात् वाक्यम् उद्गिरन् अवदत् — ‘नैर्ऋतेन्द्र महावीर्य, स्वरेण एव त्वाम् अभिलक्षये; शितैः बाणैः विद्धगात्रः अहं चक्षुषा त्वां न पश्यामि। सुव्रत, येन अञ्जना सुप्रजा, मातरिश्वा च सुप्रजः, सः वानरश्रेष्ठः हनूमान् क्वचित् प्राणान् धारयते वा?’ इति। विभीषणः विस्मितः पृष्टवान् — ‘आर्यपुत्रौ अतिक्रम्य कस्मात् मारुतिं पृच्छसि? न सुग्रीवे, न अङ्गदे, न राघवे अपि त्वया तादृशः स्नेहः दर्शितः यथा वायुसुते’ इति। जाम्बवान् उवाच — ‘नैर्ऋतशार्दूल, शृणु यस्मात् मारुतिं पृच्छामि। अस्मिन् वीरे जीवति हतम् अपि बलम् अहतम्; हनूमति उज्झितप्राणे जीवन्तः अपि वयं मृताः। तात, मारुतप्रतिमः वैश्वानरसमवीर्यः मारुतिः यदि धरते, ततः एव जीविताशा भवेत्’ इति। ततः हनूमान् वृद्धम् उपागम्य जाम्बवतः पादौ गृहीत्वा विनयेन अभ्यवादयत्। हनूमतः वाक्यं श्रुत्वा व्यथितेन्द्रियः अपि ऋक्षपुङ्गवः आत्मानं पुनर्जातम् इव अमन्यत। अत्र जाम्बवतः दूरदृष्टिः स्पष्टा — सः जानाति यत् केवलं हनूमान् एव अस्य संकटस्य उपायं कर्तुं शक्नोति, अतः प्रथमं तस्य एव जीवनं पृच्छति। विभीषणस्य प्रश्नः पाठकस्य अपि प्रश्नः, तस्य उत्तरेण च हनूमतः महत्त्वं प्रकाशितम्। दृष्टिहीनः अपि वृद्धः स्वरेण एव विभीषणम् अभिजानाति — एतेन तस्य अनुभवः सूच्यते। हनूमतः विनयः अपि दर्शनीयः — महाबलः अपि सः वृद्धस्य पादौ गृहीत्वा प्रणमति। जाम्बवान् वृद्धः, ब्रह्मणः पुत्रः, पूर्वं देवासुरयुद्धानि अपि दृष्टवान्। अतः तस्य वचनस्य गौरवं सर्वे जानन्ति। सः शरैः पीडितः, नेत्राभ्यां न पश्यति, तथापि तस्य बुद्धिः स्थिरा। सः प्रथमं स्वस्य कुशलं न, रामस्य अपि न, अपितु हनूमतः कुशलं पृच्छति। एतत् श्रुत्वा विभीषणः आश्चर्यं प्राप्नोति। जाम्बवतः उत्तरं सम्पूर्णस्य सर्गस्य कीलकम् — यदि हनूमान् जीवति, तर्हि सः ओषधीः आनेतुं शक्नोति, ताभिः च सर्वे जीविष्यन्ति। अतः हनूमतः जीवनं सर्वेषां जीवनस्य मूलम्। ‘हतमप्यहतं बलम्’ इति विरोधाभासः तस्य विश्वासं दर्शयति। ‘जीवन्तोऽपि मृता वयम्’ इति वचनं च तस्य अभावे निराशां सूचयति। हनूमान् स्वयं समीपम् आगत्य प्रणमति, तदा वृद्धः पुनः जीवनं प्राप्तम् इव मन्यते। अत्र गुरोः शिष्यस्य च सम्बन्धः इव भावः दृश्यते। वृद्धस्य आनन्दः न स्वस्य कृते, अपितु सेनायाः रक्षायाः आशया। मुद्रणे ‘विव्यथितेन्द्रियः’ इति पाठः — पीडितेन्द्रियः अपि सः हर्षं प्राप्नोति। विभीषणः अपि अत्र शिक्षां प्राप्नोति — बाह्यं पदं न, अपितु कार्यसामर्थ्यम् एव महत्त्वपूर्णम्। जाम्बवतः दृष्टौ राजा सुग्रीवः राजकुमारौ च पूज्याः, किन्तु संकटे रक्षकः हनूमान् एव। एषः विवेकः वृद्धस्य अनुभवात् जातः।
Seeing the host, vast and terrible as the surging ocean, tormented by arrows, Hanumān and Vibhīṣaṇa went looking for Jāmbavān. The valiant son of Prajāpati, bowed with natural old age and stuck with hundreds of arrows, was like a fire dying down. Going up to him, the descendant of Pulastya asked, "Noble one, surely the sharp arrows have not taken your life?" Hearing him, Jāmbavān, bull among bears, brought out his words with difficulty: "Mighty lord of the rākṣasas, I know you by your voice alone; my limbs are pierced by sharp arrows and I cannot see you. Tell me, you of good vows: is Hanumān, best of monkeys, the son through whom Añjanā and the Wind are blessed, still alive anywhere?" Even blinded, the old warrior knew Vibhīṣaṇa by his voice, a mark of long experience. He was old, a son of Brahmā, who had seen the wars of gods and asuras, and all knew the weight of his words; wounded and sightless, his mind was still steady. Vibhīṣaṇa, amazed, asked: "Passing over the two noble princes, why do you ask after the son of the Wind? Noble one, you have not shown such affection for King Sugrīva, nor for Aṅgada, nor even for Rāghava, as for the son of the Wind." His question is the reader's question too, and the answer shows Hanumān's worth. Jāmbavān said: "Listen, tiger among rākṣasas, to why I ask after the son of the Wind. If that hero lives, then the army, though slain, is not slain. If Hanumān has given up his life, then we are dead though we live. Dear friend, if the son of the Wind, equal to the Wind and like fire in valour, still lives, then there is hope of life." Here Jāmbavān's foresight is plain. He knew that Hanumān alone could find a way out of this disaster, by fetching the healing herbs that would bring everyone back, and so he asked first not about himself, nor even about Rāma, but about Hanumān, whose life was the root of all their lives. "The army, though slain, is not slain" is a paradox that shows his trust, and "we are dead though we live" his despair without him. In his eyes the king and the princes were to be revered, but in a crisis the saviour was Hanumān; that judgement came from an old man's experience, and it taught Vibhīṣaṇa that it is not rank but the power to act that counts. Then Hanumān, son of the Wind, came up to the old one and greeted him humbly, clasping Jāmbavān's feet, mighty as he was. Hearing Hanumān's voice, the bull among bears, though his senses were in torment, felt himself born again; his joy was not for himself but for the hope of saving the army, and the scene has something of a teacher and his pupil in it.
२६ततोऽब्रवीन्महातेजा हनूमन्तं स जाम्बवान्।
आगच्छ हरिशार्दूल वानरांस्त्रातुमर्हसि॥
२७नान्यो विक्रमपर्याप्तस्त्वमेषां परमः सखा।
त्वत्पराक्रमकालोऽयं नान्यं पश्यामि कञ्चन॥
२८ऋक्षवानरवीराणामनीकानि प्रहर्षय।
विशल्यौ कुरु चाप्येतौ सादितौ रामलक्ष्मणौ॥
२९गत्वा परममध्वानमुपर्युपरि सागरम्।
हिमवन्तं नगश्रेष्ठं हनूमन्गन्तुमर्हसि॥
३०ततः काञ्चनमत्युच्चमृषभं पर्वतोत्तमम्।
कैलासशिखरं चात्र द्रक्ष्यस्यरिनिषूदन॥
३१तयोः शिखरयोर्मध्ये प्रदीप्तमतुलप्रभम्।
सर्वौषधियुतं वीर द्रक्ष्यस्योषधिपर्वतम्॥
३२तस्य वानरशार्दूल चतस्रो मूर्ध्नि सम्भवाः।
द्रक्ष्यस्योषधयो दीप्ता दीपयन्तीर्दिशो दश॥
३३मृतसञ्जीवनीं चैव विशल्यकरणीमपि।
सुवर्णकरणीं चैव संधानीं च महौषधीम्॥
३४ताः सर्वा हनुमन्गृह्य क्षिप्रमागन्तुमर्हसि।
आश्वासय हरीन्प्राणैर्योज्य गन्धवहात्मज॥
ततः महातेजाः जाम्बवान् हनूमन्तम् अब्रवीत् — ‘हरिशार्दूल, आगच्छ, वानरान् त्रातुम् अर्हसि। विक्रमे पर्याप्तः अन्यः नास्ति; त्वम् एषां परमः सखा। अयं तव पराक्रमस्य कालः, अन्यं कञ्चन न पश्यामि। ऋक्षवानरवीराणाम् अनीकानि प्रहर्षय, सादितौ एतौ रामलक्ष्मणौ च विशल्यौ कुरु। सागरस्य उपरि उपरि परमम् अध्वानं गत्वा नगश्रेष्ठं हिमवन्तं गन्तुम् अर्हसि। अरिनिषूदन, तत्र काञ्चनम् अत्युच्चम् ऋषभं नाम पर्वतोत्तमं कैलासशिखरं च द्रक्ष्यसि। तयोः शिखरयोः मध्ये प्रदीप्तम् अतुलप्रभं सर्वौषधियुतम् ओषधिपर्वतं द्रक्ष्यसि। तस्य मूर्ध्नि सम्भूताः दश दिशः दीपयन्त्यः चतस्रः दीप्ताः ओषधयः द्रक्ष्यसि — मृतसञ्जीवनीं, विशल्यकरणीं, सुवर्णकरणीं, संधानीं च महौषधीम्। हनुमन्, ताः सर्वाः गृहीत्वा क्षिप्रम् आगन्तुम् अर्हसि। गन्धवहात्मज, हरीन् प्राणैः योजयित्वा आश्वासय’ इति। चतसृणाम् ओषधीनां नामानि एव तासां कार्यं वदन्ति — मृतस्य सञ्जीवनम्, शल्यस्य निष्कासनम्, देहस्य पूर्ववर्णप्रापणम्, भग्नानाम् अङ्गानां संधानम् इति। जाम्बवतः उपदेशः अत्यन्तं स्पष्टः — मार्गः, पर्वतयोः नामनी, ओषधेः स्थानं, तासां रूपं च सर्वं निर्दिष्टम्। वृद्धस्य ज्ञानं युवकस्य बलं च अत्र मिलितम्। ‘नान्यं पश्यामि कञ्चन’ इति वचनेन जाम्बवान् सर्वं भारं हनूमति एव न्यस्यति। एषः क्षणः सुन्दरकाण्डे समुद्रलङ्घनात् पूर्वं जाम्बवता कृतं प्रोत्साहनम् अपि स्मारयति। जाम्बवान् जानाति यत् हनूमतः वेगः वायोः वेगः इव, अतः दूरस्थः अपि हिमवान् तस्य कृते समीपः। सः हनूमतः सामर्थ्यं स्मारयति, यथा पूर्वं समुद्रलङ्घनात् प्राक् अकरोत्। ‘त्वमेषां परमः सखा’ इति वचनेन सः हनूमतः हृदये कर्तव्यबुद्धिं जागरयति। ओषधीनां तेजः दश दिशः दीपयति, अतः रात्रौ अपि ताः सुलभाः दृश्याः भविष्यन्ति इति सः सूचयति। एताः ओषधयः न केवलं रामलक्ष्मणौ, अपितु सर्वान् पतितान् वानरान् अपि जीवयितुं समर्थाः। अतः हनूमतः एकस्य यात्रायाः फलं सम्पूर्णा सेना प्राप्स्यति। ‘क्षिप्रम्’ इति पदं कालस्य महत्त्वं दर्शयति — रात्रौ एव कार्यं कर्तव्यम्, यतः प्रभाते शत्रवः पुनः आक्रमिष्यन्ति। जाम्बवतः वचनेषु आज्ञा अपि अस्ति, प्रेम अपि अस्ति — ‘हरिशार्दूल’, ‘अरिनिषूदन’, ‘गन्धवहात्मज’ इति सम्बोधनैः सः हनूमन्तं प्रोत्साहयति।
Then the mighty Jāmbavān said to Hanumān: "Come, tiger among monkeys; you must save the monkeys. No one else has the valour for this; you are their greatest friend. This is the hour for your prowess; I see no one else. Gladden the ranks of the bear and monkey heroes, and draw the arrows out of Rāma and Lakṣmaṇa, who lie struck down. Go by the highest road, far above the ocean, and make your way to the Himālaya, best of mountains. There, destroyer of foes, you will see the golden Ṛṣabha, loftiest of mountains, and the peak of Kailāsa. Between those two peaks, hero, you will see the mountain of herbs, blazing with matchless splendour and bearing every herb. On its summit you will see four radiant herbs growing, lighting up the ten directions: Mṛtasañjīvanī, which restores the dead to life; Viśalyakaraṇī, which draws out arrows; Suvarṇakaraṇī, which restores the body's colour; and the great herb Saṃdhānī, which joins what is broken. Take them all, Hanumān, and come back quickly. Son of the Wind, restore the monkeys to life and comfort them." The herbs' very names tell their work. Jāmbavān's instructions were perfectly clear, the road, the names of the two peaks, the place of the herbs and their appearance, and in them an old man's knowledge met a young one's strength. By saying "I see no one else" he laid the whole burden on Hanumān, just as he had roused him before the leap across the ocean in the Sundara Kāṇḍa, reminding him of his powers. He knew that Hanumān's speed was the Wind's own, so that even the distant Himālaya was near for him, and that the herbs' own light would make them easy to see by night. One journey would save not only the princes but every fallen monkey, and "quickly" shows how much hung on time: the work had to be done that night, before the enemy attacked again at dawn. His words mix command with affection, as he calls Hanumān "tiger among monkeys," "destroyer of foes" and "son of the Wind" to spur him on.
३५श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यं हनूमान्मारुतात्मजः।
आपूर्यत बलोद्धर्षैर्वायुवेगैरिवार्णवः॥
३६स पर्वततटाग्रस्थः पीडयन्पर्वतोत्तमम्।
हनूमान्दृश्यते वीरो द्वितीय इव पर्वतः॥
३७हरिपादविनिर्भग्नो निषसाद स पर्वतः।
न शशाक तदात्मानं वोढुं भृशनिपीडितः॥
३८तस्य पेतुर्नगा भूमौ हरिवेगाच्च जज्वलुः।
शृङ्गाणि च व्यकीर्यन्त पीडितस्य हनूमता॥
३९तस्मिन्सम्पीड्यमाने तु भग्नद्रुमशिलातले।
न शेकुर्वानराः स्थातुं घूर्णमाने नगोत्तमे॥
४०सा घूर्णितमहाद्वारा प्रभग्नगृहगोपुरा।
लङ्का त्रासाकुला रात्रौ प्रनृत्तेवाभवत्तदा॥
४१पृथिवीधरसंकाशो निपीड्य पृथिवीधरम्।
पृथिवीं क्षोभयामास सार्णवां मारुतात्मजः॥
४२आरुरोह तदा तस्माद्धरिर्मलयपर्वतम्।
मेरुमन्दरसंकाशं नानाप्रस्रवणाकुलम्॥
४३नानाद्रुमलताकीर्णं विकासिकमलोत्पलम्।
सेवितं देवगन्धर्वैः षष्टियोजनमुच्छ्रितम्॥
४४विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम्।
नानामृगगणाकीर्णं बहुकन्दरशोभितम्॥
४५सर्वानाकुलयंस्तत्र यक्षगन्धर्वकिन्नरान्।
हनूमान्मेघसंकाशो ववृधे मारुतात्मजः॥
४६पद्भ्यां तु शैलमापीड्य वडवामुखवन्मुखम्।
विवृत्योग्रं ननादोच्चैस्त्रासयन्रजनीचरान्॥
४७तस्य नानद्यमानस्य श्रुत्वा निनदमुत्तमम्।
लङ्कास्था राक्षसव्याघ्रा न शेकुः स्पन्दितुं क्वचित्॥
४८नमस्कृत्वा समुद्राय मारुतिर्भीमविक्रमः।
राघवार्थे परं कर्म समीहत परंतपः॥
जाम्बवतः वाक्यं श्रुत्वा मारुतात्मजः हनूमान् वायुवेगैः अर्णवः इव बलोद्धर्षैः आपूर्यत। पर्वततटस्य अग्रे स्थितः पर्वतोत्तमं पीडयन् वीरः हनूमान् द्वितीयः पर्वतः इव अदृश्यत। हरेः पादाभ्यां विनिर्भग्नः सः पर्वतः निषसाद; भृशं निपीडितः आत्मानं वोढुं न शशाक। तस्य नगाः भूमौ पेतुः, हरिवेगात् जज्वलुः च; हनूमता पीडितस्य तस्य शृङ्गाणि व्यकीर्यन्त। तस्मिन् भग्नद्रुमशिलातले नगोत्तमे घूर्णमाने वानराः स्थातुं न शेकुः। घूर्णितमहाद्वारा प्रभग्नगृहगोपुरा लङ्का रात्रौ त्रासाकुला प्रनृत्ता इव अभवत्। पृथिवीधरसंकाशः मारुतात्मजः पृथिवीधरं निपीड्य सार्णवां पृथिवीं क्षोभयामास। ततः हरिः तस्मात् मेरुमन्दरसंकाशं नानाप्रस्रवणाकुलं नानाद्रुमलताकीर्णं विकासिकमलोत्पलं देवगन्धर्वैः सेवितं षष्टियोजनम् उच्छ्रितं विद्याधरैः मुनिगणैः अप्सरोभिः निषेवितं नानामृगगणाकीर्णं बहुकन्दरशोभितं मलयपर्वतम् आरुरोह। तत्र यक्षगन्धर्वकिन्नरान् आकुलयन् मेघसंकाशः हनूमान् ववृधे। पद्भ्यां शैलम् आपीड्य वडवामुखवत् मुखं विवृत्य रजनीचरान् त्रासयन् उच्चैः उग्रं ननाद। तस्य नानद्यमानस्य उत्तमं निनदं श्रुत्वा लङ्कास्थाः राक्षसव्याघ्राः क्वचित् स्पन्दितुम् अपि न शेकुः। ततः भीमविक्रमः परंतपः मारुतिः समुद्राय नमस्कृत्य राघवार्थे परं कर्म समीहत। मलयपर्वतस्य वर्णनं (४२–४५) समीक्षितसंस्करणे नास्ति; वुल्गेटे एव दृश्यते। अत्र हनूमतः उत्प्लवनस्य पूर्वतयारी सुन्दरकाण्डस्य आरम्भं स्मारयति — तत्र अपि सः महेन्द्रपर्वतं पीडयित्वा उत्पपात। पर्वतस्य पीडनेन लङ्कायाः कम्पनम् इति अतिशयोक्तिः तस्य बलस्य प्रमाणम्। समुद्राय नमस्कारः तस्य विनयं कृतज्ञतां च दर्शयति — महत् कर्म आरभमाणः सः देवतां स्मरति। राघवार्थे इति पदेन तस्य सर्वस्य प्रयत्नस्य लक्ष्यम् उक्तम्। जाम्बवतः वचनं श्रुत्वा हनूमतः शरीरे बलं वर्धते, यथा वायुना समुद्रः वर्धते। सः यस्मिन् पर्वते तिष्ठति, सः तस्य भारं सोढुं न शक्नोति — वृक्षाः पतन्ति, शिलाः भिद्यन्ते, शिखराणि विकीर्यन्ते। तस्य पर्वतस्य कम्पनेन समीपस्थाः वानराः अपि स्थातुं न शक्नुवन्ति। लङ्कायाः द्वाराणि गृहाणि गोपुराणि च भग्नानि, नगरी भयेन नृत्यति इव। एतत् सर्वं हनूमतः अपारस्य बलस्य वर्णनम्। ततः सः मलयं पर्वतम् आरोहति। मलयः मेरुमन्दरवत् उच्चः, नानावृक्षलताभिः कमलोत्पलैः च शोभितः, देवगन्धर्वविद्याधराप्सरोभिः सेवितः, नानामृगैः कन्दरैः च युक्तः। तत्र अपि हनूमान् वर्धते, यक्षगन्धर्वकिन्नराः भीताः भवन्ति। सः पर्वतं पादाभ्यां पीडयित्वा मुखं विस्तार्य महान्तं नादं करोति। तस्य नादं श्रुत्वा लङ्कायां राक्षसाः भयेन निश्चलाः भवन्ति — ते चलितुम् अपि न शक्नुवन्ति। एषः नादः न केवलं शत्रूणां त्रासाय, अपितु स्वसेनायाः उत्साहाय अपि। अन्ते सः समुद्रं नमस्कृत्य रामस्य कार्याय सिद्धः भवति। अत्र हनूमतः शक्तिः भक्तिः च एकत्र दृश्येते। पूर्वं सुन्दरकाण्डे हनूमान् सीतायाः अन्वेषणाय गतः, अधुना रामस्य एव प्राणरक्षणाय गच्छति — कार्यं महत्तरम्। लङ्कायाः कम्पनं राक्षसानां भावि पराजयस्य पूर्वसूचना इव। मलयः दक्षिणसमुद्रतीरे स्थितः, अतः ततः उत्तरदिशं प्रति हिमवन्तं गन्तुं सः उच्चतमं स्थानं चिनोति। यथा धनुर्धरः दूरं बाणं प्रक्षेप्तुं धनुः दृढं कर्षति, तथा हनूमान् अपि पर्वतं दृढं पीडयति। तस्य शरीरं मेघः इव वर्धते, सः स्वयं पर्वतः इव दृश्यते। एतेन सः आकाशं लङ्घयितुं सज्जः। अत्र ‘परंतपः’ इति विशेषणं तस्य शत्रुतापकत्वं स्मारयति। कविः अनेकैः श्लोकैः एतं क्षणं विस्तारयति, यतः अयं युद्धस्य निर्णायकः क्षणः। यदि हनूमान् न गच्छेत्, तर्हि सर्वं नष्टं स्यात्। अतः तस्य प्रत्येकं कर्म सावधानं वर्णितम्।
When he heard Jāmbavān's words, Hanumān swelled with surges of strength, as the ocean swells when the wind blows. Standing on the crest of a mountain ridge and pressing down on it, he looked like a second mountain. Crushed by the monkey's feet, the mountain sank; pressed so hard, it could not bear its own weight. Its trees fell to the ground and caught fire from the monkey's speed, and its peaks broke apart. As it swayed, its trees and rocks shattered, the monkeys could not keep their footing on it. Laṅkā, its great gates swaying and its houses and gate-towers broken, seemed to dance that night in terror, and pressing down on that mountain, the son of the Wind, himself like a mountain, shook the earth with all its oceans; the exaggeration is the measure of his strength, and the trembling of Laṅkā is like an omen of the rākṣasas' coming defeat. Then he climbed onto Mount Malaya, which was like Meru and Mandara, full of cascades, covered with many kinds of trees and creepers, bright with open lotuses and lilies, sixty yojanas high, frequented by gods and gandharvas, haunted by vidyādharas, bands of sages and apsarases, full of herds of beasts and adorned with many caves. Malaya stands on the shore of the southern ocean, and he chose its height as the place from which to launch himself north towards the Himālaya; as an archer draws his bow hard to send an arrow far, so Hanumān pressed hard on the mountain. There, throwing the yakṣas, gandharvas and kinnaras into confusion, he grew until he was like a cloud. Pressing the mountain with his feet and opening his mouth wide like the mare-headed fire beneath the sea, he roared fiercely and loud, terrifying the night-rovers, and hearing that tremendous roar again and again, the tigers among rākṣasas in Laṅkā could not stir at all. The roar was meant to terrify the enemy and also to hearten his own army. Then, bowing to the ocean, the son of the Wind, terrible in valour, scorcher of foes, set about his great deed for Rāghava's sake; setting out on a mighty task, he remembered the deity in humility and gratitude, and "for Rāghava's sake" names the goal of all his effort. His preparation recalls the opening of the Sundara Kāṇḍa, when he pressed down Mount Mahendra before leaping; but then he went to search for Sītā, and now he went to save Rāma's own life, a still greater task. The poet spreads this moment over many verses because it was the turning point of the war: had Hanumān not gone, all would have been lost.
४९स पुच्छमुद्यम्य भुजङ्गकल्पं विनम्य पृष्ठं श्रवणे निकुच्य।
विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभमापुप्लुवे व्योम्नि स चण्डवेगः॥
५०स वृक्षखण्डांस्तरसा जहार शैलाञ्छिलाः प्राकृतवानरांश्च।
बाहूरुवेगोद्धतसम्प्रणुन्नास्ते क्षीणवेगाः सलिले निपेतुः॥
५१स तौ प्रसार्योरगभोगकल्पौ भुजौ भुजंगारिनिकाशवीर्यः।
जगाम शैलं नगराजमग्र्यं दिशः प्रकर्षन्निव वायुसूनुः॥
५२स सागरं घूर्णितवीचिमालं तदम्भसा भ्रामितसर्वसत्त्वम्।
समीक्षमाणः सहसा जगाम चक्रं यथा विष्णुकराग्रमुक्तम्॥
५३स पर्वतान्पक्षिगणान्सरांसि नदीस्तटाकानि पुरोत्तमानि।
स्फीताञ्जनांस्तानपि सम्प्रवीक्ष्य जगाम वेगात्पितृतुल्यवेगः॥
५४आदित्यपथमाश्रित्य जगाम स गतश्रमः।
हनूमांस्त्वरितो वीरः पितुस्तुल्यपराक्रमः॥
५५जवेन महता युक्तो मारुतिर्वातरंहसा।
जगाम हरिशार्दूलो दिशः शब्देन नादयन्॥
५६स्मरञ्जाम्बवतो वाक्यं मारुतिर्भीमविक्रमः।
ददर्श सहसा चापि हिमवन्तं महाकपिः॥
५७नानाप्रस्रवणोपेतं बहुकन्दरनिर्झरम्।
श्वेताभ्रचयसंकाशैः शिखरैश्चारुदर्शनैः।
शोभितं विविधैर्वृक्षैरगमत्पर्वतोत्तमम्॥
सः चण्डवेगः भुजङ्गकल्पं पुच्छम् उद्यम्य, पृष्ठं विनम्य, श्रवणे निकुच्य, वडवामुखाभं वक्त्रं विवृत्य व्योम्नि आपुप्लुवे। सः तरसा वृक्षखण्डान् शैलान् शिलाः प्राकृतवानरान् च जहार; ते बाहूरुवेगेन उद्धताः सम्प्रणुन्नाः क्षीणवेगाः सलिले निपेतुः। भुजङ्गारेः गरुडस्य सदृशवीर्यः वायुसूनुः उरगभोगकल्पौ भुजौ प्रसार्य दिशः प्रकर्षन् इव नगराजम् अग्र्यं शैलं प्रति जगाम। घूर्णितवीचिमालं तदम्भसा भ्रामितसर्वसत्त्वं सागरं समीक्षमाणः सः विष्णोः कराग्रात् मुक्तं चक्रम् इव सहसा जगाम। पितृतुल्यवेगः सः पर्वतान् पक्षिगणान् सरांसि नदीः तटाकानि पुरोत्तमानि स्फीतान् जनान् च सम्प्रवीक्ष्य वेगात् जगाम। आदित्यपथम् आश्रित्य गतश्रमः त्वरितः पितुः तुल्यपराक्रमः वीरः हनूमान् जगाम। महता जवेन युक्तः वाततरंहसा हरिशार्दूलः शब्देन दिशः नादयन् अगच्छत्। जाम्बवतः वाक्यं स्मरन् भीमविक्रमः महाकपिः सहसा हिमवन्तं ददर्श — नानाप्रस्रवणोपेतं बहुकन्दरनिर्झरं श्वेताभ्रचयसंकाशैः चारुदर्शनैः शिखरैः विविधैः वृक्षैः च शोभितं तं पर्वतोत्तमम् अगमत्। विष्णुचक्रस्य उपमा वेगं लक्ष्यस्य निश्चितत्वं च दर्शयति — चक्रं यथा अवश्यं लक्ष्यं प्राप्नोति, तथा हनूमान् अपि। मार्गे दृष्टानि नदीनगराणि तस्य गतेः विस्तारं सूचयन्ति। ५४–५६ श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति। सप्तपञ्चाशः श्लोकः षट्पादः। उत्प्लवनस्य क्षणे तस्य शरीरस्य प्रत्येकम् अङ्गं वर्णितम् — पुच्छम् ऊर्ध्वम्, पृष्ठं नतम्, कर्णौ संकुचितौ, मुखं विवृतम्। एषः वर्णनक्रमः चित्रवत् दृश्यं निर्माति। तस्य वेगेन वृक्षाः शिलाः सामान्याः वानराः अपि आकृष्टाः आकाशम् उत्थिताः, ततः वेगक्षये समुद्रे पतिताः। सः गरुडः इव भुजौ प्रसार्य उड्डयते, दिशः आकर्षन् इव गच्छति। अधः घूर्णमानः समुद्रः, तस्य जलजन्तवः च भ्रमन्ति। मार्गे सः पर्वतान् नदीः सरांसि नगराणि जनपदान् च पश्यति, किन्तु क्षणम् अपि न विरमति। सूर्यमार्गम् आश्रित्य सः श्रमं विना गच्छति, यतः सः पितुः वायोः तुल्यवेगः। तस्य गमनस्य शब्देन दिशः नादिताः। जाम्बवतः वचनं स्मरन् एव सः गच्छति, अतः मार्गं न विस्मरति। अन्ते सः हिमवन्तं पश्यति — प्रस्रवणैः कन्दरैः निर्झरैः श्वेतमेघसदृशैः शिखरैः वृक्षैः च शोभितम्। कविः पितृपुत्रयोः साम्यं पुनः पुनः वदति — ‘पितृतुल्यवेगः’, ‘पितुस्तुल्यपराक्रमः’ — वायुपुत्रस्य वेगः वायोः एव वेगः।
Raising his tail like a serpent, bending his back and folding his ears, opening his mouth like the mare-headed fire of the sea, he leapt into the sky with furious speed; the poet describes each part of his body as he leaps, and the picture stands before us. By his force he carried off clumps of trees, rocks, boulders and ordinary monkeys, which were swept up and hurled along by the rush of his arms and thighs until they lost their momentum and fell into the water. Spreading his arms like the coils of serpents, the Wind's son, mighty as Garuḍa, enemy of serpents, went towards that king of mountains as though dragging the directions after him. Gazing down at the ocean, its garlands of waves rolling and every creature in its waters whirling about, he sped on suddenly like the discus released from Viṣṇu's hand, which never fails to reach its mark. Looking down on mountains, flocks of birds, lakes, rivers, ponds, great cities and their thriving peoples, he went on at speed, never pausing for a moment, swift as his father. Keeping to the path of the sun, the hero went on swiftly and without weariness, equal to his father in prowess, filling the directions with the sound of his flight. The poet says again and again that he was his father's equal, for the speed of the Wind's son was the Wind's own speed. Remembering Jāmbavān's words, and so never losing the way, the great monkey suddenly saw the Himālaya, and he came to that best of mountains, full of cascades, caves and waterfalls, lovely with peaks like heaps of white cloud and adorned with many kinds of trees.
५८स तं समासाद्य महानगेन्द्रमतिप्रवृद्धोत्तमहेमशृङ्गम्।
ददर्श पुण्यानि महाश्रमाणि सुरर्षिसङ्घोत्तमसेवितानि॥
५९स ब्रह्मकोशं रजतालयं च शक्रालयं रुद्रशरप्रमोक्षम्।
हयाननं ब्रह्मशिरश्च दीप्तं ददर्श वैवस्वतकिंकरांश्च॥
६०वह्न्यालयं वैश्रवणालयं च सूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं च।
ब्रह्मालयं शङ्करकार्मुकं च ददर्श नाभिं च वसुन्धरायाः॥
६१कैलासमग्र्यं हिमवच्छिलां च तं वै वृषं काञ्चनशैलमग्र्यम्।
प्रदीप्तसर्वौषधिसम्प्रदीप्तं ददर्श सर्वौषधिपर्वतेन्द्रम्॥
६२स तं समीक्ष्यानलराशिदीप्तं विसिस्मिये वासवदूतसूनुः।
आप्लुत्य तं चौषधिपर्वतेन्द्रं तत्रौषधीनां विचयं चकार॥
६३स योजनसहस्राणि समतीत्य महाकपिः।
दिव्यौषधिधरं शैलं व्यचरन्मारुतात्मजः॥
६४महौषध्यस्ततः सर्वास्तस्मिन्पर्वतसत्तमे।
विज्ञायार्थिनमायान्तं ततो जग्मुरदर्शनम्॥
६५स ता महात्मा हनुमानपश्यंश्चुकोप रोषाच्च भृशं ननाद।
अमृष्यमाणोऽग्निसमानचक्षुर्महीधरेन्द्रं तमुवाच वाक्यम्॥
६६किमेतदेवं सुविनिश्चितं ते यद्राघवे नासि कृतानुकम्पः।
पश्याद्य मद्बाहुबलाभिभूतो विकीर्णमात्मानमथो नगेन्द्र॥
सः अतिप्रवृद्धोत्तमहेमशृङ्गं महानगेन्द्रं समासाद्य सुरर्षिसङ्घैः सेवितानि पुण्यानि महाश्रमाणि ददर्श। सः ब्रह्मकोशं, रजतालयं, शक्रालयं, रुद्रस्य शरप्रमोक्षस्थानं, हयाननं, दीप्तं ब्रह्मशिरः, वैवस्वतस्य किङ्करान् च ददर्श। वह्न्यालयं, वैश्रवणालयं, सूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं, ब्रह्मालयं, शङ्करस्य कार्मुकं, वसुन्धरायाः नाभिं च ददर्श। अग्र्यं कैलासं, हिमवतः शिलां, वृषं, काञ्चनशैलं च, प्रदीप्तैः सर्वौषधिभिः सम्प्रदीप्तं सर्वौषधिपर्वतेन्द्रं च ददर्श। अनलराशिवत् दीप्तं तं समीक्ष्य वासवदूतस्य वायोः सूनुः विसिस्मिये, तम् ओषधिपर्वतेन्द्रम् आप्लुत्य तत्र ओषधीनां विचयं चकार। सहस्राणि योजनानि समतीत्य महाकपिः दिव्यौषधिधरं शैलं व्यचरत्। तस्मिन् पर्वतसत्तमे सर्वाः महौषध्यः अर्थिनम् आयान्तं विज्ञाय अदर्शनं जग्मुः। ताः अपश्यन् महात्मा हनूमान् चुकोप, रोषात् भृशं ननाद; अमृष्यमाणः अग्निसमानचक्षुः सः महीधरेन्द्रम् उवाच — ‘नगेन्द्र, किम् एतत् तव सुविनिश्चितं यत् राघवे अनुकम्पां न करोषि? पश्य, अद्य मम बाहुबलेन अभिभूतः आत्मानं विकीर्णं पश्य’ इति। हिमवतः तीर्थानां सूची पुराणप्रसिद्धा; तेषां दर्शनेन हनूमतः यात्रा तीर्थयात्रा इव भवति। ओषधीनाम् अन्तर्धानं तासां दिव्यत्वं सूचयति — ताः स्वयम् आत्मानं रक्षन्ति। हनूमतः क्रोधः अपि स्वार्थात् न, अपितु राघवस्य कृते एव। ‘राघवे नासि कृतानुकम्पः’ इति वचनेन सः पर्वतम् अपि रामभक्तेः कसौटीं प्रति आनयति। हिमवति सः यानि स्थानानि पश्यति, तानि सर्वाणि देवानाम् ऋषीणां च आश्रयाः — ब्रह्मणः, इन्द्रस्य, रुद्रस्य, अग्नेः, कुबेरस्य, सूर्यस्य, यमस्य च। एवं हिमवान् सर्वदेवमयः पर्वतः इति कविः दर्शयति। ततः सः अग्निराशिवत् दीप्यमानं ओषधिपर्वतं पश्यति, विस्मितः च भवति। किन्तु यदा सः ओषधीः अन्विष्यति, ताः अदृश्याः भवन्ति। एतत् तस्य परीक्षा इव। सः न निराशः भवति, अपितु क्रुध्यति, पर्वतं च तर्जयति। तस्य वचने रामभक्तिः दृढनिश्चयः च दृश्येते। ‘अद्य मद्बाहुबलाभिभूतः’ इति वचनेन सः स्वस्य संकल्पं प्रकटयति — ओषधयः न लभ्यन्ते चेत्, सम्पूर्णः पर्वतः एव नेतव्यः। ओषधयः अर्थिनम् आयान्तं दृष्ट्वा निलीयन्ते — एतेन दिव्यवस्तूनां दुर्लभत्वं सूच्यते। किन्तु हनूमतः भक्तेः पुरतः दुर्लभम् अपि सुलभं भवति। तस्य क्रोधः अग्निः इव नेत्रयोः दृश्यते।
Reaching that great lord of mountains with its lofty golden peaks, he saw holy hermitages frequented by the finest hosts of gods and sages. He saw the Brahmakośa, the Rajatālaya, the abode of Śakra, the place where Rudra loosed his arrow, the Hayānana, the shining Brahmaśiras and the servants of Vaivasvata; the abode of Fire and the abode of Vaiśravaṇa, the Sūryanibandhana radiant as the sun, the abode of Brahmā, Śaṅkara's bow and the navel of the earth; the foremost Kailāsa, the rock of the Himālaya, the bull, the golden mountain, and the lordly mountain of all herbs, ablaze with all its blazing herbs. The places he saw were the dwellings of gods and sages, of Brahmā, Indra, Rudra, Fire, Kubera, the Sun and Yama, so that the poet shows the Himālaya as a mountain filled with all the gods, and Hanumān's journey becomes almost a pilgrimage. Seeing the mountain of herbs shining like a heap of fire, the son of the Wind, messenger of Vāsava, was amazed. He leapt onto it and began to search for the herbs, having crossed thousands of yojanas to reach it. But all the great herbs on that best of mountains, knowing that someone was coming to seek them, vanished from sight; they were divine, and guarded themselves, and it was as if Hanumān were being tested. Not seeing them, the great-souled Hanumān did not despair but grew angry and roared in his wrath, and unable to bear it, his eyes blazing like fire, he said to the lord of mountains: "What is this that you have so firmly resolved, that you show no compassion to Rāghava? See now, lord of mountains, how you will be overcome by the strength of my arms and scattered." Even his anger was not for himself but for Rāghava, and with those words he put the very mountain to the test of devotion to Rāma. He was resolved: if the herbs could not be found, the whole mountain would have to be taken. What is rare becomes easy to reach before such devotion.
६७स तस्य शृङ्गं सनगं सनागं सकाञ्चनं धातुसहस्रजुष्टम्।
विकीर्णकूटं ज्वलिताग्रसानुं प्रगृह्य वेगात्सहसोन्ममाथ॥
६८स तं समुत्पाट्य खमुत्पपात वित्रास्य लोकान्ससुरासुरेन्द्रान्।
संस्तूयमानः खचरैरनेकैर्जगाम वेगाद्गरुडोग्रवेगः॥
६९स भास्कराध्वानमनुप्रपन्नस्तं भास्कराभं शिखरं प्रगृह्य।
बभौ तदा भास्करसंनिकाशो रवेः समीपे प्रतिभास्कराभः॥
७०स तेन शैलेन भृशं रराज शैलोपमो गन्धवहात्मजस्तु।
सहस्रधारेण सपावकेन चक्रेण खे विष्णुरिवार्पितेन॥
७१तं वानराः प्रेक्ष्य तदा विनेदुः स तानपि प्रेक्ष्य मुदा ननाद।
तेषां समुत्कृष्टरवं निशम्य लङ्कालया भीमतरं विनेदुः॥
सः तस्य शृङ्गं सनगं सनागं सकाञ्चनं धातुसहस्रजुष्टं विकीर्णकूटं ज्वलिताग्रसानुं प्रगृह्य वेगात् सहसा उन्ममाथ। तं समुत्पाट्य ससुरासुरेन्द्रान् लोकान् वित्रास्य सः खम् उत्पपात; अनेकैः खचरैः संस्तूयमानः गरुडोग्रवेगः वेगात् जगाम। भास्कराध्वानम् अनुप्रपन्नः भास्कराभं शिखरं प्रगृह्य सः रवेः समीपे प्रतिभास्करः इव बभौ। तेन शैलेन शैलोपमः गन्धवहात्मजः सहस्रधारेण सपावकेन खे अर्पितेन चक्रेण विष्णुः इव भृशं रराज। तं प्रेक्ष्य वानराः विनेदुः; सः अपि तान् प्रेक्ष्य मुदा ननाद; तेषां समुत्कृष्टं रवं निशम्य लङ्कालयाः राक्षसाः भीमतरं विनेदुः। शिखरं धारयन् हनूमान् द्वितीयः सूर्यः इव भाति — एषा उपमा तस्य तेजः कार्यस्य महत्त्वं च दर्शयति। वानराणां हर्षनादः आशायाः पुनरागमनं, राक्षसानां भीमतरः नादः तु भयस्य सूचकः। एवं यत् कार्यम् असाध्यम् इव आसीत्, तत् हनूमान् स्वबुद्ध्या साधयति — ओषधीनां परिचयः नास्ति चेत्, सम्पूर्णं शिखरम् एव आनयति। सः आकाशे गरुडवेगेन गच्छति, खेचराः तं स्तुवन्ति। विष्णोः चक्रस्य उपमा पुनः आगच्छति, येन तस्य दिव्यत्वं सूच्यते। शिखरं ज्वलिताग्रसानु, सधातु, सनागं — सम्पूर्णः पर्वतखण्डः सजीवः एव उद्धृतः।
He seized the mountain's peak, with its trees and elephants, its gold, its thousands of minerals, its scattered summits and blazing ridges, and tore it off with a sudden wrench. Having torn it away, he flew up into the sky, terrifying the worlds with the lords of gods and asuras, and sped on with the fierce speed of Garuḍa while many sky-dwellers sang his praises. Following the sun's path and holding the peak that shone like the sun, he looked like a second sun beside the sun; the image shows his splendour and the greatness of his task. Himself like a mountain, the son of the Wind shone brilliantly with that mountain in his hand, like Viṣṇu in the sky holding his fiery, thousand-edged discus, an image that again hints at his divinity. Seeing him, the monkeys roared, and seeing them he too roared with joy; the monkeys' shout was hope returning. Hearing their tremendous shout, the dwellers of Laṅkā roared more terribly still, a roar of fear. So Hanumān, by his own good sense, achieved what had seemed impossible: not knowing the herbs, he brought the whole peak, living, with its minerals and elephants and all.
७२ततो महात्मा निपपात तस्मिञ्छैलोत्तमे वानरसैन्यमध्ये।
हर्युत्तमेभ्यः शिरसाभिवाद्य विभीषणं तत्र च सस्वजे सः॥
७३तावप्युभौ मानुषराजपुत्रौ तं गन्धमाघ्राय महौषधीनाम्।
बभूवतुस्तत्र तदा विशल्यावुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः॥
७४सर्वे विशल्या विरुजाः क्षणेन हरिप्रवीराश्च हताश्च ये स्युः।
गन्धेन तासां प्रवरौषधीनां सुप्ता निशान्तेष्विव सम्प्रबुद्धाः॥
७५यदाप्रभृति लङ्कायां युध्यन्ते हरिराक्षसाः।
तदाप्रभृति मानार्थमाज्ञया रावणस्य च॥
७६ये हन्यन्ते रणे तत्र राक्षसाः कपिकुञ्जरैः।
हता हतास्तु क्षिप्यन्ते सर्व एव तु सागरे॥
७७ततो हरिर्गन्धवहात्मजस्तु तमोषधीशैलमुदग्रवेगः।
निनाय वेगाद्धिमवन्तमेव पुनश्च रामेण समाजगाम॥
ततः महात्मा हनूमान् तस्मिन् शैलोत्तमे सहितः वानरसैन्यमध्ये निपपात। हर्युत्तमेभ्यः शिरसा अभिवाद्य सः विभीषणं सस्वजे। तौ मानुषराजपुत्रौ अपि महौषधीनां गन्धम् आघ्राय तदा विशल्यौ बभूवतुः; अन्ये हरिप्रवीराः च उत्तस्थुः। तासां प्रवरौषधीनां गन्धेन सर्वे हरिप्रवीराः, ये हताः अपि आसन्, क्षणेन विशल्याः विरुजाः च अभवन्, निशान्ते सुप्ताः इव सम्प्रबुद्धाः। यदा प्रभृति लङ्कायां हरिराक्षसाः युध्यन्ते, तदा प्रभृति रावणस्य आज्ञया मानार्थं ये राक्षसाः कपिकुञ्जरैः रणे हन्यन्ते, ते सर्वे हताः हताः सागरे एव क्षिप्यन्ते स्म — अतः राक्षसाः न पुनर्जीविताः। ततः उदग्रवेगः गन्धवहात्मजः हरिः तम् ओषधीशैलं वेगात् हिमवन्तम् एव निनाय, पुनः रामेण समाजगाम। ७४–७६ श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; वुल्गेटः एवं राक्षसानां अपुनर्जीवनस्य कारणं स्पष्टयति — रावणस्य आज्ञया मानार्थं हताः राक्षसाः समुद्रे क्षिप्ताः। शिखरस्य प्रत्यर्पणं हनूमतः मर्यादां दर्शयति — कार्यं कृत्वा सः परस्वं न रक्षति। महौषधीनां गन्धमात्रेण एव रामलक्ष्मणौ शल्यरहितौ उत्तिष्ठतः — स्पर्शस्य अपि आवश्यकता नास्ति। ये वानराः मृताः आसन्, ते अपि निद्रातः जागरिताः इव उत्तिष्ठन्ति। हनूमान् प्रथमं वृद्धेभ्यः प्रणमति, ततः विभीषणम् आलिङ्गति — तस्य विनयः सौहृदं च दृश्येते। रात्रेः अन्धकारे आरब्धा कथा प्रभातस्य आशया समाप्यते। राक्षसाः तु न जीविताः, यतः तेषां शवाः पूर्वम् एव समुद्रे क्षिप्ताः — एषः वुल्गेटस्य विशेषः विवरणांशः।
Then the great-souled Hanumān came down with that fine mountain in the midst of the monkey army. He bowed his head to the chief monkeys and embraced Vibhīṣaṇa, showing both his humility and his friendship. Merely breathing the fragrance of the great herbs, the two human princes were freed of their arrows, without the herbs even touching them, and the other monkey heroes rose up. All the monkey heroes, even those who had been killed, were in an instant free of arrows and of pain through the fragrance of those excellent herbs, like sleepers waking at the end of night; the story that began in the darkness of night ends in the hope of dawn. The rākṣasas, however, did not come back to life. From the time the monkeys and rākṣasas had begun to fight in Laṅkā, Rāvaṇa had ordered, for the sake of his pride, that every rākṣasa killed in battle by the monkeys be thrown into the sea the moment he died, so their bodies were long gone. Then the monkey, son of the Wind, of towering speed, swiftly carried the mountain of herbs back to the Himālaya where it belonged, for his task done he would not keep what was not his, and came back to join Rāma.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।