युद्धकाण्डम् — त्रिसप्ततितमः सर्गः

इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्रेण रामलक्ष्मणयोः मूर्च्छा

शोकार्तं रावणम् इन्द्रजितः आश्वासनं प्रतिज्ञा च, तस्य निर्गमनं रावणस्य आशीः च, अभिचारहोमः ब्रह्मास्त्राह्वानं अन्तर्धानं च, अदृश्यस्य तस्य वानरसंहारः, रामस्य लक्ष्मणं प्रति वचनम्, भ्रात्रोः पतनम्, इन्द्रजितः लङ्काप्रवेशः

हतावशिष्टाः राक्षसाः देवान्तकत्रिशिरोऽतिकायादीनां वधं रावणाय शशंसुः; सः पुत्रक्षयं भ्रातृवधं च चिन्तयन् शोकार्णवे निमग्नः। तदा इन्द्रजित् तं आश्वास्य प्रतिजानीते — ‘अद्य एव रामं सलक्ष्मणं शरैः संतर्पयिष्यामि, देवाः मे विक्रमं द्रक्ष्यन्ति’। खरयुक्तं रथम् आरुह्य नानावाहनारूढैः राक्षसैः अनुगतः सः शङ्खभेरीनादैः रणभूमिं गच्छति; रावणः ‘त्वया वासवः जितः, किं पुनः मानुषः’ इति आशिषं ददाति। युद्धभूमौ सः रथं परितः राक्षसान् स्थापयित्वा विधिवत् अग्निं जुहोति — शस्त्राणि शरपत्राणि, बिभीतकसमिधः, लोहितानि वासांसि, कार्ष्णायसः स्रुवः, कृष्णस्य छागस्य बलिः च; अग्निः प्रदक्षिणशिखः स्वयम् उत्थाय हविः प्रतिगृह्णाति। ब्राह्मम् अस्त्रम् आहूय सः धनुः रथं च अभिमन्त्र्य सचापबाणरथाश्वसूतः आकाशे अन्तर्दधे। राक्षससैन्यं वानरैः सह युध्यते, इन्द्रजित् च गन्धमादननलमैन्दगजजाम्बवन्नीलसुग्रीवाङ्गदादीन् शरैः विध्यति। ततः अदृश्यः सः शरजालं ववर्ष; वानराः केवलं शरान् अपश्यन्, न तं राक्षसम्। हनूमत्सुग्रीवादयः सर्वे मुख्याः वानराः निपेतुः। रामः लक्ष्मणम् आह — ‘अयं ब्रह्मास्त्रम् आश्रित्य अदृश्यः युध्यते; स्वयंभुवः अस्त्रं मानयन् मया सह अव्यग्रः सहस्व’। ततः तौ भ्रातरौ अस्त्रजालैः विशस्तौ पेततुः; इन्द्रजित् हर्षात् नदन् लङ्कां प्रविश्य पित्रे सर्वं निवेदयामास।

१राक्षसैः वधनिवेदनम्, रावणस्य शोकः, इन्द्रजितः आश्वासनम्

१ततो हतान्राक्षसपुङ्गवांस्तान्देवान्तकादित्रिशिरोऽतिकायान्।
रक्षोगणास्तत्र हतावशिष्टास्ते रावणाय त्वरिताः शशंसुः॥

२ततो हतांस्तान्सहसा निशम्य राजा महाबाष्पपरिप्लुताक्षः।
पुत्रक्षयं भ्रातृवधं च घोरं विचिन्त्य राजा विपुलं प्रदध्यौ॥

३ततस्तु राजानमुदीक्ष्य दीनं शोकार्णवे सम्परिपुप्लुवानम्।
रथर्षभो राक्षसराजसूनुस्तमिन्द्रजिद्वाक्यमिदं बभाषे॥

४न तात मोहं परिगन्तुमर्हसे यत्रेन्द्रजिज्जीवति नैर्ऋतेश।
नेन्द्रारिबाणाभिहतो हि कश्चित्प्राणान्समर्थः समरेऽभिपातुम्॥

तत्र हतावशिष्टाः रक्षोगणाः त्वरिताः रावणाय शशंसुः — राक्षसपुङ्गवाः देवान्तकः, त्रिशिराः, अतिकायः इत्यादयः हताः इति। तान् हतान् सहसा निशम्य राजा महाबाष्पपरिप्लुताक्षः पुत्रक्षयं भ्रातृवधं च घोरं विचिन्त्य विपुलं प्रदध्यौ। ततः दीनं शोकार्णवे सम्परिपुप्लुवानं राजानम् उदीक्ष्य रथर्षभः राक्षसराजसूनुः इन्द्रजित् इदं वाक्यं बभाषे — ‘तात, नैर्ऋतेश, यत्र इन्द्रजित् जीवति, तत्र मोहं परिगन्तुं न अर्हसि। इन्द्रारेः बाणैः अभिहतः कश्चित् अपि समरे प्राणान् अभिपातुं समर्थः न।’ पूर्वसर्गे रावणः पुत्रशोकेन गृहं प्रविष्टः; अस्मिन् सर्गे तस्य सः एव शोकः पुनः वर्ण्यते, पुत्रः च तं सान्त्वयति। ‘यत्रेन्द्रजिज्जीवति’ — मयि जीवति त्वं शोकं मा कुरु इति आत्मविश्वासः। सर्गस्य प्रथमाः अष्टौ श्लोकाः उपजातिवृत्तेन निबद्धाः, येन इन्द्रजितः प्रवेशः गम्भीरः भवति। प्रथमे श्लोके समीक्षितपाठेन सह प्रायः पूर्णं साम्यम् — अतः अत्र पुनः समीक्षितः ६.०६० सर्गः आरभ्यते, पूर्वः द्विसप्ततितमः सर्गः तु प्रक्षिप्तः आसीत्। द्वितीये ‘विपुलं प्रदध्यौ’ — दीर्घं चिन्तितवान्; समीक्षिते ‘mumoha’ इति मोहः अपि उक्तः।

The rākṣasas who had survived the slaughter hurried to tell Rāvaṇa that those bulls among the rākṣasas, Devāntaka, Triśiras, Atikāya and the rest, had been slain. Hearing all at once of their death, the king, his eyes flooded with tears, brooded long on the loss of his sons and the dreadful slaying of his brothers. In the previous sarga he had gone into his palace grieving for his sons; here that grief is told again, and now a son comes to comfort him. Seeing the king wretched and drowning in an ocean of sorrow, Indrajit, son of the rākṣasa king and a bull among chariot-fighters, said: "Father, lord of the Nairṛtas, you should not give way to despair while Indrajit lives. No one struck by the arrows of Indra's foe can keep his life in battle." While I live, he meant, you have no cause to grieve; it is the voice of utter self-confidence. The poet opens the sarga with a run of verses in a stately metre, which gives Indrajit's entrance its weight.

२इन्द्रजितः प्रतिज्ञा, खरयुक्तरथारोहणं प्रस्थानं च

५पश्याद्य रामं सह लक्ष्मणेन मद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम्।
गतायुषं भूमितले शयानं शितैः शरैराचितसर्वगात्रम्॥

६इमां प्रतिज्ञां शृणु शक्रशत्रोः सुनिश्चितां पौरुषदैवयुक्ताम्।
अद्यैव रामं सह लक्ष्मणेन संतर्पयिष्यामि शरैरमोघैः॥

७अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुरुद्रसाध्याश्च वैश्वानरचन्द्रसूर्याः।
द्रक्ष्यन्ति मे विक्रममप्रमेयं विष्णोरिवोग्रं बलियज्ञवाटे॥

८स एवमुक्त्वा त्रिदशेन्द्रशत्रुरापृच्छ्य राजानमदीनसत्त्वः।
समारुरोहानिलतुल्यवेगं रथं खरश्रेष्ठसमाधियुक्तम्॥

९समास्थाय महातेजा रथं हरिरथोपमम्।
जगाम सहसा तत्र यत्र युद्धमरिंदमः॥

‘अद्य मद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहं रामं लक्ष्मणेन सह गतायुषं भूमितले शयानं, शितैः शरैः आचितसर्वगात्रं पश्य। शक्रशत्रोः मम इमां सुनिश्चितां पौरुषदैवयुक्तां प्रतिज्ञां शृणु — अद्य एव रामं लक्ष्मणेन सह अमोघैः शरैः संतर्पयिष्यामि। अद्य इन्द्रः, वैवस्वतः यमः, विष्णुः, रुद्रः, साध्याः, वैश्वानरः, चन्द्रः, सूर्यः च मे अप्रमेयं विक्रमं द्रक्ष्यन्ति, बलियज्ञवाटे विष्णोः उग्रं विक्रमम् इव।’ एवम् उक्त्वा त्रिदशेन्द्रशत्रुः अदीनसत्त्वः राजानम् आपृच्छ्य अनिलतुल्यवेगं खरश्रेष्ठसमाधियुक्तं रथं समारुरोह। महातेजाः अरिंदमः हरिरथोपमं रथं समास्थाय यत्र युद्धं तत्र सहसा जगाम। प्रतिज्ञायां ‘पौरुषदैवयुक्ताम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — पौरुषं स्वप्रयत्नः, दैवं च वरबलम्; इन्द्रजितः बलं द्वयोः आश्रितम्। षष्ठे मुद्रणे ‘संतर्पयिष्यामि’ इति — शरैः तर्पयिष्यामि, तृप्तिपर्यन्तं विध्यामि; समीक्षिते तु ‘saṃtāpayiṣyāmi’ (संतापयिष्यामि) इति पाठः। सप्तमे विष्णोः बलियज्ञे त्रिविक्रमणं स्मर्यते — पूर्वसर्गे लक्ष्मणः तम् एव दृष्टान्तं प्रायुङ्क्त। ‘खरश्रेष्ठसमाधियुक्तः’ — श्रेष्ठैः खरैः युक्तः रथः; हिन्दीभाष्यं ‘अच्छे गदहोंसे जुते हुए’ इति वदति। ‘हरिरथोपमः’ — इन्द्रस्य रथेन तुल्यः। ‘गतायुषं भूमितले शयानम्’ इति इन्द्रजितः कल्पना — अग्रे रामलक्ष्मणौ भूमौ पतितौ भविष्यतः, किन्तु न गतायुषौ; तस्य प्रतिज्ञा अर्धम् एव सिध्यति।

"See today Rāma and Lakṣmaṇa lying lifeless on the ground, their bodies pierced and torn apart by my arrows, every limb covered with sharp shafts. Hear this vow of Śakra's foe, firmly made and backed by both my own effort and fate: this very day I shall glut Rāma and Lakṣmaṇa with unfailing arrows. Today Indra, Yama son of Vivasvat, Viṣṇu, Rudra, the Sādhyas, Agni, the Moon and the Sun shall see my boundless valour, as fierce as Viṣṇu's in the sacrificial enclosure of Bali." The phrase "backed by effort and by fate" matters: Indrajit's strength rested on two things, his own striving and the power of his boons. Viṣṇu's Three Strides at Bali's sacrifice are recalled here, the same example Lakṣmaṇa had used in the sarga before. Having spoken, the foe of the lord of the gods, undaunted in spirit, took leave of the king and mounted a chariot swift as the wind, yoked with the finest donkeys; mounted in that chariot, like Indra's own, the glorious tamer of foes went swiftly to where the battle was raging. His picture of the brothers lying lifeless on the ground will only half come true: they will fall, but they will not die.

३राक्षसानाम् अनुगमनं नानावाहनानि, शङ्खभेरीनादः, छत्रचामराणि, रावणस्य आशीः

१०तं प्रस्थितं महात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः।
संहर्षमाणा बहवो धनुःप्रवरपाणयः॥

११गजस्कन्धगताः केचित्केचित्परमवाजिभिः।
व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोष्ट्रैश्च भुजङ्गमैः॥

१२वराहैः श्वापदैः सिंहैर्जम्बुकैः पर्वतोपमैः।
काकहंसमयूरैश्च राक्षसा भीमविक्रमाः॥

१३प्रासपट्टिशनिस्त्रिंशपरश्वधगदाधराः।
भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधाः॥

१४स शङ्खनिनदैः पूर्णैर्भेरीणां चापि निःस्वनैः।
जगाम त्रिदशेन्द्रारिराजिं वेगेन वीर्यवान्॥

१५स शङ्खशशिवर्णेन छत्रेण रिपुसूदनः।
रराज प्रतिपूर्णेन नभश्चन्द्रमसा यथा॥

१६वीज्यमानस्ततो वीरो हैमैर्हेमविभूषणः।
चारुचामरमुख्यैश्च मुख्यः सर्वधनुष्मताम्॥

१७स तु दृष्ट्वा विनिर्यान्तं बलेन महता वृतम्।
राक्षसाधिपतिः श्रीमान्रावणः पुत्रमब्रवीत्॥

१८त्वमप्रतिरथः पुत्र त्वया वै वासवो जितः।
किं पुनर्मानुषं धृष्यं निहनिष्यसि राघवम्॥

प्रस्थितं तं महात्मानं संहर्षमाणाः धनुःप्रवरपाणयः बहवः महाबलाः अनुजग्मुः। केचित् गजस्कन्धगताः, केचित् परमवाजिभिः; व्याघ्रैः, वृश्चिकैः, मार्जारैः, खरैः, उष्ट्रैः, भुजङ्गमैः, वराहैः, श्वापदैः, सिंहैः, पर्वतोपमैः जम्बुकैः, काकैः, हंसैः, मयूरैः च भीमविक्रमाः राक्षसाः ययुः। ते प्रासपट्टिशनिस्त्रिंशपरश्वधगदाधराः, भुशुण्डिमुद्गरयष्टिशतघ्नीपरिघायुधाः च आसन्। पूर्णैः शङ्खनिनदैः, भेरीणां निःस्वनैः च वीर्यवान् त्रिदशेन्द्रारिः वेगेन आजिं जगाम। शङ्खशशिवर्णेन छत्रेण सः रिपुसूदनः प्रतिपूर्णेन चन्द्रमसा नभः इव रराज। हैमैः मुख्यैः चारुचामरैः वीज्यमानः हेमविभूषणः सर्वधनुष्मतां मुख्यः सः वीरः ययौ। महता बलेन वृतं विनिर्यान्तं तं दृष्ट्वा राक्षसाधिपतिः श्रीमान् रावणः पुत्रम् अब्रवीत् — ‘पुत्र, त्वम् अप्रतिरथः; त्वया वासवः अपि जितः। किं पुनः धृष्यं मानुषं राघवं न हनिष्यसि?’ राक्षसानां वाहनानां सूची विचित्रा — गजाः अश्वाः च युद्धोचिताः, किन्तु वृश्चिकाः, मार्जाराः, काकाः, हंसाः, मयूराः अपि; एतेन राक्षससैन्यस्य मायामयः विकृतः च स्वभावः सूच्यते। एकादशस्य उत्तरार्धं, द्वादशः, त्रयोदशस्य उत्तरार्धं च समीक्षिते न दृश्यन्ते; सा सूची वुल्गेटस्य विस्तारः। रावणस्य आशीः — ‘त्वया वासवः जितः’ — इन्द्रजितः नाम्नः हेतुं स्मारयति। ‘धृष्यं मानुषम्’ इति — सुखेन धर्षणीयं मनुष्यम्; रावणः अद्यापि रामं मनुष्यम् एव वदति, यद्यपि पूर्वसर्गे तं नारायणं मेने। अष्टादशे मुद्रणे ‘निहनिष्यसि’ इति एकं पदं स्पष्टम् (प्रश्नार्थे ‘किं… निहनिष्यसि’ इति), समीक्षिते ‘na vadhiṣyasi’। दशमे अनुगामिनः ‘संहर्षमाणाः’ — हर्षेण युक्ताः; अतिकायादीनां वधात् अनन्तरम् अपि इन्द्रजितः नायकत्वे तेषां विश्वासः पुनः जागर्ति। चतुर्दशे ‘आजिं वेगेन’ — युद्धभूमिं शीघ्रम्; ‘आजि’ शब्दः युद्धवाची। पञ्चदशे छत्रस्य उपमा — श्वेतं छत्रं पूर्णचन्द्रः, इन्द्रजित् आकाशः इव; राजचिह्नानि छत्रं चामराणि च तस्य युवराजत्वं सूचयन्ति। षोडशे ‘मुख्यः सर्वधनुष्मताम्’ — सर्वेषु धनुर्धरेषु प्रधानः; एतत् विशेषणं अग्रिमेषु सर्गेषु अपि तस्य परिचयः भविष्यति। त्रयोदशे आयुधानां सूची — प्रासाः, पट्टिशाः, निस्त्रिंशाः (खड्गाः), परश्वधाः, गदाः, भुशुण्डयः, मुद्गराः, यष्टयः, शतघ्न्यः, परिघाः च; मुद्रणे ‘मुद्गरायष्टि’ इति दीर्घेण, यथामुद्रितम्। सप्तदशे रावणः पुत्रं ‘विनिर्यान्तम्’ दृष्ट्वा स्वयं प्रोत्साहयति।

As that great-souled warrior set out, many mighty rākṣasas followed him, rejoicing, with splendid bows in their hands; even after the deaths of Atikāya and the others, their faith in Indrajit's leadership woke again. Some rode on the shoulders of elephants and some on fine horses, but others rode tigers, scorpions, cats, donkeys, camels and serpents, boars, beasts of prey, lions and jackals as big as mountains, crows, swans and peacocks. Horses and elephants suit a battle, but scorpions, cats, crows, swans and peacocks show the strange, magical and monstrous nature of the rākṣasa host. They carried darts, spears, swords, axes and maces, and were armed with bhuśuṇḍis, hammers, staves, śataghnīs and iron clubs. With the full blare of conches and the roar of kettledrums, the valiant foe of the lord of the gods went swiftly to the battlefield. Under his parasol, white as a conch or the moon, the slayer of foes shone like the sky with the full moon in it; fanned with the finest chowries set in gold, himself adorned with gold, the hero, foremost of all bowmen, rode on. The white parasol and the chowries were royal emblems and marked him as the crown prince, and "foremost of all bowmen" will remain his title in the sargas that follow. Seeing his son setting out surrounded by a great army, the glorious Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, urged him on: "You have no rival among chariot-fighters, my son; even Vāsava was conquered by you. How much more will you kill Rāghava, a mere man and easily overcome!" The blessing recalls the reason for Indrajit's name, the conqueror of Indra. And Rāvaṇa still calls Rāma a mere man, although in the sarga before he had taken him for Nārāyaṇa.

४युद्धभूमौ अभिचारहोमः, शुभनिमित्तानि, ब्रह्मास्त्रस्य आह्वानम्, इन्द्रजितः अन्तर्धानम्

१९तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रत्यगृह्णान्महाशिषः।
ततस्त्विन्द्रजिता लङ्का सूर्यप्रतिमतेजसा॥

२०रराजाप्रतिवीर्येण द्यौरिवार्केण भास्वता।
स सम्प्राप्य महातेजा युद्धभूमिमरिंदमः॥

२१स्थापयामास रक्षांसि रथं प्रति समन्ततः।
ततस्तु हुतभोक्तारं हुतभुक्सदृशप्रभः॥

२२जुहुवे राक्षसश्रेष्ठो विधिवन्मन्त्रसत्तमैः।
स हविर्लाजसत्कारैर्माल्यगन्धपुरस्कृतैः॥

२३जुहुवे पावकं तत्र राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्।
शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ बिभीतकाः॥

२४लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा।
स तत्राग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः॥

२५छागस्य कृष्णवर्णस्य गलं जग्राह जीवतः।
सकृदेव समिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः॥

२६बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं यान्यदर्शयन्।
प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनसंनिभः॥

२७हविस्तत्प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः।
सोऽस्त्रमाहारयामास ब्राह्ममस्त्रविशारदः॥

२८धनुश्चात्मरथं चैव सर्वं तत्राभ्यमन्त्रयत्।
तस्मिन्नाहूयमानेऽस्त्रे हूयमाने च पावके।
सार्कग्रहेन्दुनक्षत्रं वितत्रास नभस्थलम्॥

२९स पावकं पावकदीप्ततेजा हुत्वा महेन्द्रप्रतिमप्रभावः।
सचापबाणासिरथाश्वसूतः खेऽन्तर्दधेऽऽत्मानमचिन्त्यवीर्यः॥

राक्षसेन्द्रेण तथा उक्तः सः महाशिषः प्रत्यगृह्णात्। ततः सूर्यप्रतिमतेजसा अप्रतिवीर्येण इन्द्रजिता लङ्का, अर्केण भास्वता द्यौः इव, रराज। सः महातेजाः अरिंदमः युद्धभूमिं सम्प्राप्य रथं प्रति समन्ततः रक्षांसि स्थापयामास। ततः हुतभुक्सदृशप्रभः राक्षसश्रेष्ठः मन्त्रसत्तमैः विधिवत् हुतभोक्तारम् अग्निं जुहुवे। प्रतापवान् राक्षसेन्द्रः लाजसत्कारैः माल्यगन्धपुरस्कृतैः हविर्भिः तत्र पावकं जुहुवे। तत्र शस्त्राणि शरपत्राणि आसन्, बिभीतकाः समिधः, लोहितानि वासांसि, कार्ष्णायसः स्रुवः च। सः तत्र शरपत्रैः सतोमरैः अग्निं समास्तीर्य कृष्णवर्णस्य छागस्य जीवतः गलं जग्राह। सकृत् एव समिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः अग्नेः तानि लिङ्गानि बभूवुः, यानि विजयम् अदर्शयन् — प्रदक्षिणावर्तशिखः तप्तकाञ्चनसंनिभः पावकः स्वयम् उत्थितः तत् हविः प्रतिजग्राह। ततः अस्त्रविशारदः सः ब्राह्मम् अस्त्रम् आहारयामास, धनुः आत्मरथं च सर्वं तत्र अभ्यमन्त्रयत्। तस्मिन् अस्त्रे आहूयमाने पावके च हूयमाने सार्कग्रहेन्दुनक्षत्रं नभस्थलं वितत्रास। पावकदीप्ततेजाः महेन्द्रप्रतिमप्रभावः सः पावकं हुत्वा सचापबाणासिरथाश्वसूतः अचिन्त्यवीर्यः खे आत्मानम् अन्तर्दधे। अयं होमः सामान्यः यज्ञः न, अपितु अभिचारः — शत्रुवधाय क्रियमाणः। अतः तस्य सर्वाणि उपकरणानि विपरीतानि: कुशानां स्थाने शस्त्राणि शरपत्राणि च, पलाशादीनां स्थाने बिभीतकः (अशुभः वृक्षः), श्वेतवस्त्राणां स्थाने लोहितानि, सुवर्णस्रुवस्य स्थाने कार्ष्णायसः, बलिः च जीवतः कृष्णच्छागस्य। तथापि अग्निः ‘प्रदक्षिणावर्तशिखः’ — दक्षिणावर्ता शिखा विजयस्य शुभं लक्षणम्। ‘खेऽन्तर्दधेऽऽत्मानम्’ इति मुद्रणे अवग्रहद्वयं स्पष्टं दृश्यते (‘अन्तर्दधे + आत्मानम्’; द्वितीयः अवग्रहः आकारस्य सूचकः), यथामुद्रितं रक्षितम्। इन्द्रजितः अदृश्यता एव अस्य सर्गस्य मुख्यं शस्त्रम् — अग्रे वानराः केवलं शरान् पश्यन्ति, न तम्। एकोनविंशे विंशे च लङ्कायाः शोभा सूर्येण द्यौः इव — इन्द्रजितः उपस्थित्या एव पुरी प्रकाशते; अस्य अर्धद्वयस्य स्थानं समीक्षितपाठात् भिन्नम्, यथा टिप्पण्यां निर्दिष्टम्। द्वाविंशे त्रयोविंशे च ‘जुहुवे’ इति क्रियापदं द्विवारं प्रयुक्तम् — प्रथमं मन्त्रैः, ततः हविर्लाजमाल्यगन्धैः। चतुर्विंशे ‘स्रुवं कार्ष्णायसम्’ — कृष्णलोहस्य स्रुवः; पञ्चविंशे ‘छागस्य कृष्णवर्णस्य’ — एवं कृष्णवर्णः अभिचारस्य चिह्नम्। षड्विंशे अग्नेः त्रीणि शुभलक्षणानि — सकृत् समिद्धः (एकवारम् एव प्रज्वलितः), विधूमः, महार्चिः; ततः प्रदक्षिणावर्ता शिखा, तप्तकाञ्चनवर्णः, स्वयम् उत्थानं च। अष्टाविंशे सृष्टेः कम्पः पूर्वसर्गे लक्ष्मणस्य ब्रह्मास्त्रयोजनम् अपि स्मारयति — तत्र अपि ‘दिशश्च चन्द्रार्कमहाग्रहाश्च… तत्रास’ इति; अधुना सः एव अस्त्रः शत्रुणा प्रयुज्यते। एकविंशे राक्षसाः रथं परितः स्थापिताः — होमकाले रक्षणाय। सप्तविंशे ‘आहारयामास’ — अस्त्रम् आहूय स्वसमीपम् आनीतवान्। एकोनत्रिंशे ‘अचिन्त्यवीर्यः’ — यस्य बलं चिन्तयितुम् अपि अशक्यम्; अन्तर्धानेन सः सर्वथा अजेयः इव।

So addressed by the lord of the rākṣasas, Indrajit accepted his great blessings. Laṅkā shone with the matchless valour of Indrajit, bright as the sun, as the sky shines with the blazing sun; the city was lit up by his very presence. Reaching the battlefield, the glorious tamer of foes stationed rākṣasas all around his chariot to guard him during the rite. Then that best of rākṣasas, bright as fire itself, made offering to the fire according to rule with the finest mantras; and the valiant lord of the rākṣasas offered into the fire oblations with parched grain and honours, with garlands and perfumes set before it. This was no ordinary sacrifice but a rite of sorcery, performed to kill an enemy, and so everything in it was reversed. In place of sacred grass there were weapons and śara-leaves; the kindling was vibhītaka wood, a tree of ill omen, instead of the usual sacred woods; the garments were red, not white; the ladle was of black iron, not gold; and the victim was a living goat, black all over, which he seized by the throat after strewing the fire round with śara-leaves and lances. Black is the colour of sorcery. Yet from the fire, which blazed up at a single stroke, smokeless and with mighty flames, there appeared the signs that foretold victory: its flame turned to the right, its colour was like refined gold, and the fire rose up of itself and received the offering. Then that master of weapons called up the weapon of Brahmā, drawing it to himself, and consecrated his bow, his chariot and everything he had. As the weapon was invoked and the oblation poured into the fire, the sky with its sun, planets, moon and stars trembled, just as all creation had trembled in the last sarga when Lakṣmaṇa joined Brahmā's weapon to his arrow; now the same weapon was in the enemy's hand. Having made his offering, blazing with fire's own splendour, with might like great Indra's, he vanished into the sky together with his bow, arrows, sword, chariot, horses and charioteer, a warrior whose valour was beyond thinking. His invisibility is the chief weapon of this sarga: from now on the monkeys see only the arrows, never him.

५राक्षससैन्यस्य निर्गमः, वानरराक्षसयुद्धम्, इन्द्रजितः शरैः यूथपानां वेधः

३०ततो हयरथाकीर्णं पताकाध्वजशोभितम्।
निर्ययौ राक्षसबलं नर्दमानं युयुत्सया॥

३१ते शरैर्बहुभिश्चित्रैस्तीक्ष्णवेगैरलंकृतैः।
तोमरैरङ्कुशैश्चापि वानराञ्जघ्नुराहवे॥

३२रावणिस्तु सुसंक्रुद्धस्तान्निरीक्ष्य निशाचरान्।
हृष्टा भवन्तो युध्यन्तु वानराणां जिघांसया॥

३३ततस्ते राक्षसाः सर्वे गर्जन्तो जयकांक्षिणः।
अभ्यवर्षंस्ततो घोरं वानराञ्छरवृष्टिभिः॥

३४स तु नालीकनाराचैर्गदाभिर्मुसलैरपि।
रक्षोभिः संवृतः संख्ये वानरान्विचकर्ष ह॥

३५ते वध्यमानाः समरे वानराः पादपायुधाः।
अभ्यवर्षन्त सहसा रावणिं शैलपादपैः॥

३६इन्द्रजित्तु तदा क्रुद्धो महातेजा महाबलः।
वानराणां शरीराणि व्यधमद्रावणात्मजः॥

३७शरेणैकेन च हरीन्नव पञ्च च सप्त च।
बिभेद समरे क्रुद्धो राक्षसान्सम्प्रहर्षयन्॥

३८स शरैः सूर्यसंकाशैः शातकुम्भविभूषणैः।
वानरान्समरे वीरः प्रममाथ सुदुर्जयः॥

३९ते भिन्नगात्राः समरे वानराः शरपीडिताः।
पेतुर्मथितसंकल्पाः सुरैरिव महासुराः॥

४०ते तपन्तमिवादित्यं घोरैर्बाणगभस्तिभिः।
अभ्यधावन्त संक्रुद्धाः संयुगे वानरर्षभाः॥

४१ततस्तु वानराः सर्वे भिन्नदेहा विचेतसः।
व्यथिता विद्रवन्ति स्म रुधिरेण समुक्षिताः॥

४२रामस्यार्थे पराक्रम्य वानरास्त्यक्तजीविताः।
नर्दन्तस्तेऽनिवृत्तास्तु समरे सशिलायुधाः॥

४३ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च शिलाभिश्च प्लवंगमाः।
अभ्यवर्षन्त समरे रावणिं समवस्थिताः॥

४४तं द्रुमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत्।
व्यपोहत महातेजा रावणिः समितिंजयः॥

४५ततः पावकसंकाशैः शरैराशीविषोपमैः।
वानराणामनीकानि बिभेद समरे प्रभुः॥

४६अष्टादशशरैस्तीक्ष्णैः स विद्ध्वा गन्धमादनम्।
विव्याध नवभिश्चैव नलं दूरादवस्थितम्॥

४७सप्तभिस्तु महावीर्यो मैन्दं मर्मविदारणैः।
पञ्चभिर्विशिखैश्चैव गजं विव्याध संयुगे॥

४८जाम्बवन्तं तु दशभिर्नीलं त्रिंशद्भिरेव च।
सुग्रीवमृषभं चैव सोऽङ्गदं द्विविदं तथा॥

४९घोरैर्दत्तवरैस्तीक्ष्णैर्निष्प्राणानकरोत्तदा।
अन्यानपि तथा मुख्यान्वानरान्बहुभिः शरैः॥

५०अर्दयामास संक्रुद्धः कालाग्निरिव मूर्च्छितः।
स शरैः सूर्यसंकाशैः सुमुक्तैः शीघ्रगामिभिः॥

५१वानराणामनीकानि निर्ममन्थ महारणे।
आकुलां वानरीं सेनां शरजालेन पीडिताम्॥

५२हृष्टः स परया प्रीत्या ददर्श क्षतजोक्षिताम्।
पुनरेव महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली॥

५३संसृज्य बाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम्।
ममर्द वानरानीकं परितस्त्विन्द्रजिद्बली॥

ततः हयरथाकीर्णं पताकाध्वजशोभितं राक्षसबलं युयुत्सया नर्दमानं निर्ययौ। ते बहुभिः चित्रैः तीक्ष्णवेगैः अलंकृतैः शरैः, तोमरैः अङ्कुशैः च आहवे वानरान् जघ्नुः। सुसंक्रुद्धः रावणिः निशाचरान् निरीक्ष्य ‘हृष्टाः भवन्तः वानराणां जिघांसया युध्यन्तु’ इति आह। ततः ते सर्वे जयकांक्षिणः राक्षसाः गर्जन्तः वानरान् घोरं शरवृष्टिभिः अभ्यवर्षन्। सः तु रक्षोभिः संवृतः संख्ये नालीकनाराचैः गदाभिः मुसलैः अपि वानरान् विचकर्ष। वध्यमानाः पादपायुधाः वानराः समरे सहसा शैलपादपैः रावणिम् अभ्यवर्षन्त। तदा क्रुद्धः महातेजाः महाबलः रावणात्मजः इन्द्रजित् वानराणां शरीराणि व्यधमत्। एकेन शरेण सः नव, पञ्च, सप्त च हरीन् समरे बिभेद, राक्षसान् सम्प्रहर्षयन्। सूर्यसंकाशैः शातकुम्भविभूषणैः शरैः सुदुर्जयः वीरः समरे वानरान् प्रममाथ। भिन्नगात्राः शरपीडिताः मथितसंकल्पाः ते वानराः सुरैः हताः महासुराः इव पेतुः। घोरैः बाणगभस्तिभिः तपन्तम् आदित्यम् इव तं संक्रुद्धाः वानरर्षभाः संयुगे अभ्यधावन्त। ततः भिन्नदेहाः विचेतसः रुधिरेण समुक्षिताः सर्वे वानराः व्यथिताः विद्रवन्ति स्म। तथापि रामस्य अर्थे पराक्रम्य त्यक्तजीविताः ते नर्दन्तः अनिवृत्ताः समरे सशिलायुधाः अतिष्ठन्। समवस्थिताः प्लवंगमाः द्रुमैः पर्वताग्रैः शिलाभिः च रावणिम् अभ्यवर्षन्त। समितिंजयः महातेजाः रावणिः द्रुमाणां शिलानां च तत् प्राणहरं महत् वर्षं व्यपोहत। ततः सः प्रभुः पावकसंकाशैः आशीविषोपमैः शरैः वानराणाम् अनीकानि बिभेद। अष्टादशभिः तीक्ष्णैः शरैः सः गन्धमादनं विद्ध्वा दूरात् अवस्थितं नलं नवभिः विव्याध। महावीर्यः सः सप्तभिः मर्मविदारणैः मैन्दं, पञ्चभिः विशिखैः गजं च संयुगे विव्याध। जाम्बवन्तं दशभिः, नीलं त्रिंशद्भिः, सुग्रीवम्, ऋषभम्, अङ्गदं, द्विविदं च घोरैः दत्तवरैः तीक्ष्णैः शरैः तदा निष्प्राणान् इव अकरोत्। अन्यान् अपि मुख्यान् वानरान् बहुभिः शरैः संक्रुद्धः सः कालाग्निः इव मूर्च्छितः अर्दयामास। सूर्यसंकाशैः सुमुक्तैः शीघ्रगामिभिः शरैः महारणे वानराणाम् अनीकानि निर्ममन्थ। शरजालेन पीडितां क्षतजोक्षिताम् आकुलां वानरीं सेनां सः परया प्रीत्या हृष्टः ददर्श। पुनः एव महातेजाः बली राक्षसेन्द्रात्मजः इन्द्रजित् बाणवर्षं दारुणं शस्त्रवर्षं च संसृज्य परितः वानरानीकं ममर्द। अयं सम्पूर्णः खण्डः — त्रिंशात् त्रिपञ्चाशत्पर्यन्तं चतुर्विंशतिः श्लोकाः, अष्टचत्वारिंशत् अर्धश्लोकाः — बडोदा-समीक्षितपाठे न दृश्यते। समीक्षिते इन्द्रजितः अन्तर्धानस्य (६.०६०.०२८) अनन्तरम् एव सः अदृश्यः शरजालं वर्षति (६.०६०.०२९)। वुल्गेटे तु मध्ये प्रत्यक्षं युद्धं योजितम्, यत्र इन्द्रजित् दृश्यः इव युध्यते, राक्षससैन्यं च तेन सह निर्गच्छति। अस्मिन् खण्डे वानराणां वीर्यम् अपि रेखाङ्कितम् — ‘रामस्यार्थे पराक्रम्य वानरास्त्यक्तजीविताः’, ‘अनिवृत्ताः’ — ते भग्नाः अपि न पलायन्ते। इन्द्रजितः बाणसंख्याः अपि गणिताः — अष्टादश, नव, सप्त, पञ्च, दश, त्रिंशत् — प्रत्येकस्य यूथपस्य बलानुसारं शराः। ‘कालाग्निरिव मूर्च्छितः’ — प्रलयकाले प्रवृद्धः अग्निः इव; अत्र ‘मूर्च्छितः’ इति पदं ‘प्रवृद्धः’ इति अर्थे, न ‘निःसंज्ञः’ इति। ‘निष्प्राणान् अकरोत्’ — प्राणहीनान् इव; ते न मृताः, अपितु मूर्च्छिताः, यथा अग्रे स्पष्टं भविष्यति। त्रिंशे ‘हयरथाकीर्णं पताकाध्वजशोभितम्’ इति सैन्यस्य शोभा; ‘नर्दमानं युयुत्सया’ — युद्धेच्छया गर्जत्। एकत्रिंशे राक्षसानाम् आयुधानि — शराः, तोमराः, अङ्कुशाः; अङ्कुशः गजनियन्त्रणाय, अत्र आयुधरूपेण। द्वात्रिंशे इन्द्रजितः आदेशः — ‘हृष्टाः भवन्तः युध्यन्तु’; नायकः सैनिकानाम् उत्साहं वर्धयति। चतुस्त्रिंशे ‘नालीकनाराचैः’ — नालीकाः लघवः शराः, नाराचाः लोहमयाः; ‘विचकर्ष’ — इतस्ततः आकृष्य अपीडयत्। पञ्चत्रिंशे वानराः ‘पादपायुधाः’ — वृक्षाः एव तेषाम् आयुधानि; ते भग्नाः अपि प्रत्याक्रमन्ति। सप्तत्रिंशे एकेन शरेण बहूनां वेधः — इन्द्रजितः अस्त्रकौशलस्य प्रमाणम्; पूर्वसर्गे अतिकायः अपि एकदा बहून् शरान् अमुञ्चत्, किन्तु इन्द्रजित् एकेन शरेण बहून् विध्यति। एकोनचत्वारिंशे ‘सुरैरिव महासुराः’ — देवासुरयुद्धस्य उपमा; अत्र इन्द्रजित् देवस्थाने, वानराः असुरस्थाने — उपमा विपरीता इव, किन्तु कविः केवलं पतनस्य प्रकारं वर्णयति। चत्वारिंशे ‘तपन्तमिवादित्यम्’ — बाणाः एव तस्य गभस्तयः। चतुश्चत्वारिंशे रावणिः ‘समितिंजयः’ — युद्धविजयी; सः वानराणां शिलावर्षं ‘व्यपोहत’ — निवारितवान्। पञ्चचत्वारिंशे तस्य शराः ‘पावकसंकाशाः’ ‘आशीविषोपमाः’ च — अग्निसर्पयोः उभयोः गुणौ। षट्चत्वारिंशात् एकोनपञ्चाशत्पर्यन्तं प्रत्येकस्य यूथपस्य नाम शरसंख्या च गणिता — गन्धमादनः अष्टादशभिः, नलः नवभिः, मैन्दः सप्तभिः, गजः पञ्चभिः, जाम्बवान् दशभिः, नीलः त्रिंशद्भिः। अस्य खण्डस्य अनेकानि नामानि अग्रे समीक्षितपाठस्य नामावल्याम् (६२–६४) अपि दृश्यन्ते, अतः वुल्गेटस्य अयं विस्तारः तत्रत्यां सूचीं पूर्वम् एव प्रतिबिम्बयति। द्विपञ्चाशे इन्द्रजित् ‘परया प्रीत्या’ शत्रुसेनायाः दुरवस्थां पश्यति — तस्य क्रौर्यं हर्षः च। त्रिपञ्चाशे ‘बाणवर्षं शस्त्रवर्षं च’ — द्विविधं वर्षम्; ‘परितः’ — सर्वतः। एकचत्वारिंशे वानराः ‘विचेतसः’, ‘रुधिरेण समुक्षिताः’ — तथापि द्विचत्वारिंशे ते ‘अनिवृत्ताः’ इति कविः विशेषेण रेखाङ्कयति; रामस्य कार्ये प्राणान् अपि तृणवत् मन्यन्ते। त्रिचत्वारिंशे ते ‘समवस्थिताः’ — दृढं स्थित्वा पुनः आक्रमन्ति। अष्टचत्वारिंशे एकोनपञ्चाशे च सुग्रीवः अङ्गदः ऋषभः द्विविदः च ‘निष्प्राणाः इव’ कृताः — अतः वानरसेनायाः मुख्याः नेतारः अपि पतिताः। पञ्चाशे ‘कालाग्निरिव’ इति उपमा — प्रलयाग्निः सर्वं दहति, तथा इन्द्रजित् सर्वं वानरसैन्यम्। एकपञ्चाशे ‘निर्ममन्थ’ — मथितवान्, यथा मन्थनदण्डः दधि मथ्नाति। अस्मिन् खण्डे केचित् अर्धश्लोकाः पूर्वसर्गाणां पङ्क्तिभिः सह किञ्चित् साम्यं दर्शयन्ति (श्रेष्ठं ०.८४८, ‘पुनरेव महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली’ ~ ६.०५९.०४८c ‘visiṣmiye mahātejā rākṣasendrātmajo balī’), किन्तु तत् सूत्ररूपाणां पदानां पुनरावृत्तिमात्रम्, न समानः प्रसङ्गः।

Then the rākṣasa army went forth, crowded with horses and chariots, splendid with banners and flags, roaring and eager for battle. With many bright arrows of fierce speed, finely adorned, and with lances and goads, they struck down the monkeys. Rāvaṇi, greatly enraged, looked at the night-rangers and fired their spirit: "Fight joyfully, with the will to kill the monkeys." Then all the rākṣasas, roaring and eager for victory, rained dreadful showers of arrows on the monkeys, and Indrajit, ringed by rākṣasas, harried the monkeys with light arrows and iron shafts, with maces and pestles. As they were struck down, the monkeys, whose only weapons were trees, suddenly rained rocks and trees upon Rāvaṇi, for even broken they struck back. Then Indrajit, glorious and mighty, shattered the monkeys' bodies in his anger. With a single arrow he pierced nine, five or seven monkeys at a time, to the delight of the rākṣasas; Atikāya had loosed many arrows at once, but Indrajit pierced many foes with one. With arrows bright as the sun and adorned with gold, that all but invincible hero crushed the monkeys, and they fell, their limbs torn, tormented by arrows, their resolve broken, like great asuras struck down by the gods; the simile only describes how they fell. The bulls among the monkeys rushed at him in fury as he blazed like the sun, his arrows its dreadful rays. Then all the monkeys, their bodies torn, their senses gone, drenched in blood, ran about in pain. Yet for Rāma's sake, putting forth their valour and careless of their lives, they roared and did not turn back, standing in the battle with rocks for weapons; the poet stresses that even broken they did not run, holding their lives cheap in Rāma's cause. Standing firm, they rained trees, mountain crags and rocks on Rāvaṇi, but that conqueror in battle turned aside the whole great, life-destroying shower. Then the lord shattered the monkeys' ranks with arrows that were like fire and like venomous serpents at once. He pierced Gandhamādana with eighteen sharp arrows and Nala, standing far off, with nine; the mighty rākṣasa pierced Mainda with seven arrows that tear the vitals and Gaja with five; Jāmbavān with ten and Nīla with thirty. Sugrīva, Ṛṣabha, Aṅgada and Dvivida he left all but lifeless with dreadful, sharp arrows won by a boon, so that even the chief leaders of the monkey army fell; "all but lifeless," for they were not dead but stunned, as will become clear. Many other leading monkeys too he tormented in his fury, blazing up like the fire at the end of an age that burns everything. With arrows bright as the sun, well loosed and swift, he churned the monkey ranks as a churning-stick churns curds. And he looked with the keenest delight upon the monkey army, bewildered, tormented by his net of arrows and bathed in blood, a sign of his cruelty. Again the glorious and mighty son of the rākṣasa king loosed a shower of arrows and a dreadful rain of weapons, and crushed the monkey host on every side.

६अदृश्यस्य इन्द्रजितः शरजालम्, वानरयूथपानां पतनम्, सर्वेषां मुख्यानां वेधः

५४स्वसैन्यमुत्सृज्य समेत्य तूर्णं महाहवे वानरवाहिनीषु।
अदृश्यमानः शरजालमुग्रं ववर्ष नीलाम्बुधरो यथाम्बु॥

५५ते शक्रजिद्बाणविशीर्णदेहा मायाहता विस्वरमुन्नदन्तः।
रणे निपेतुर्हरयोऽद्रिकल्पा यथेन्द्रवज्राभिहता नगेन्द्राः॥

५६ते केवलं संददृशुः शिताग्रान्बाणान्रणे वानरवाहिनीषु।
मायाविगूढं च सुरेन्द्रशत्रुं न चात्र तं राक्षसमभ्यपश्यन्॥

५७ततः स रक्षोधिपतिर्महात्मा सर्वा दिशो बाणगणैः शिताग्रैः।
प्रच्छादयामास रविप्रकाशैर्विदारयामास च वानरेन्द्रान्॥

५८स शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानि व्याविद्धदीप्तानलसप्रभाणि।
सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानि ववर्ष तीव्रं प्लवगेन्द्रसैन्ये॥

५९ततो ज्वलनसंकाशैर्बाणैर्वानरयूथपाः।
ताडिताः शक्रजिद्बाणैः प्रफुल्ला इव किंशुकाः॥

६०तेऽन्योन्यमभिसर्पन्तो निनदन्तश्च विस्वरम्।
राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्ना निपेतुर्वानरर्षभाः॥

६१उदीक्षमाणा गगनं केचिन्नेत्रेषु ताडिताः।
शरैर्विविशुरन्योन्यं पेतुश्च जगतीतले॥

६२हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदं गन्धमादनम्।
जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च॥

६३मैन्दं च द्विविदं नीलं गवाक्षं गवयं तथा।
केसरिं हरिलोमानं विद्युद्दंष्ट्रं च वानरम्॥

६४सूर्याननं ज्योतिर्मुखं तथा दधिमुखं हरिम्।
पावकाक्षं नलं चैव कुमुदं चैव वानरम्॥

६५प्रासैः शूलैः शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसंहितैः।
विव्याध हरिशार्दूलान्सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः॥

६६स वै गदाभिर्हरियूथमुख्यान्निर्भिद्य बाणैस्तपनीयवर्णैः।
ववर्ष रामं शरवृष्टिजालैः सलक्ष्मणं भास्कररश्मिकल्पैः॥

स्वसैन्यम् उत्सृज्य महाहवे वानरवाहिनीषु तूर्णं समेत्य अदृश्यमानः सः उग्रं शरजालं ववर्ष, यथा नीलाम्बुधरः अम्बु। शक्रजिद्बाणविशीर्णदेहाः मायाहताः विस्वरम् उन्नदन्तः अद्रिकल्पाः हरयः रणे निपेतुः, यथा इन्द्रवज्राभिहताः नगेन्द्राः। ते रणे वानरवाहिनीषु केवलं शिताग्रान् बाणान् संददृशुः; मायाविगूढं सुरेन्द्रशत्रुं तं राक्षसं तत्र न अभ्यपश्यन्। ततः सः महात्मा रक्षोधिपतिः रविप्रकाशैः शिताग्रैः बाणगणैः सर्वाः दिशः प्रच्छादयामास, वानरेन्द्रान् च विदारयामास। सः शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानि व्याविद्धदीप्तानलसप्रभाणि सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानि प्लवगेन्द्रसैन्ये तीव्रं ववर्ष। ततः ज्वलनसंकाशैः शक्रजिद्बाणैः ताडिताः वानरयूथपाः प्रफुल्लाः किंशुकाः इव रक्ताः दृश्यन्ते स्म। राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्नाः वानरर्षभाः अन्योन्यम् अभिसर्पन्तः विस्वरं निनदन्तः च निपेतुः। केचित् गगनम् उदीक्षमाणाः नेत्रेषु ताडिताः, शरैः अन्योन्यं विविशुः, जगतीतले पेतुः च। हनूमन्तं, सुग्रीवम्, अङ्गदं, गन्धमादनं, जाम्बवन्तं, सुषेणं, वेगदर्शिनं, मैन्दं, द्विविदं, नीलं, गवाक्षं, गवयं, केसरिं, हरिलोमानं, विद्युद्दंष्ट्रं, सूर्याननं, ज्योतिर्मुखं, दधिमुखं, पावकाक्षं, नलं, कुमुदं च — एतान् सर्वान् हरिशार्दूलान् सः राक्षसोत्तमः इन्द्रजिन्मन्त्रसंहितैः प्रासैः शूलैः शितैः बाणैः विव्याध। सः गदाभिः हरियूथमुख्यान्, तपनीयवर्णैः बाणैः च निर्भिद्य भास्कररश्मिकल्पैः शरवृष्टिजालैः सलक्ष्मणं रामं ववर्ष। ‘मायाविगूढम्’ — मायया आच्छादितम्; अस्य युद्धस्य सर्वा विषमता अत्र एव: वानराः शरान् पश्यन्ति, न शत्रुम्; अतः ते प्रत्याक्रमणम् अपि कर्तुं न शक्नुवन्ति। ‘किंशुकाः’ — पलाशवृक्षाः, येषां पुष्पाणि रक्तानि; रक्ताक्ताः वानराः तादृशाः दृश्यन्ते। द्वाविंशतेः यूथपानां नामावली सर्वस्य वानरसैन्यस्य मुख्यान् सङ्गृह्णाति — हनूमान् अपि तेषु; अतः अग्रिमे सर्गे को जीवति इति प्रश्नः महान् भविष्यति। अन्ते रामलक्ष्मणौ अपि लक्ष्यीक्रियेते। चतुःपञ्चाशात् अष्टपञ्चाशत्पर्यन्तं पञ्च श्लोकाः, षट्षष्टितमः च उपजात्या निबद्धाः। अष्टपञ्चाशे मुद्रणे ‘व्याविद्धदीप्तानलसप्रभाणि’, समीक्षिते ‘vyāvidhya dīptānalasaṃnibhāni’ इति पाठः। त्रिषष्टितमे मुद्रणे ‘गवयं तथा’, समीक्षिते ‘gajagomukhau’ इति। चतुःपञ्चाशे ‘स्वसैन्यमुत्सृज्य’ — इन्द्रजित् स्वसैन्यं त्यक्त्वा एकाकी वानरसेनायाः उपरि आकाशे गच्छति; ‘नीलाम्बुधरो यथाम्बु’ — श्यामः मेघः यथा जलं वर्षति, तथा सः शरान्। पञ्चपञ्चाशे वानराः ‘मायाहताः’ — न केवलं शरैः, अपितु मायया अपि पीडिताः। षट्पञ्चाशे मुद्रणे ‘मायाविगूढं च सुरेन्द्रशत्रुम्’ इति, समीक्षिते ‘māyā nigūḍhaṃ ca’ इति। सप्तपञ्चाशे ‘रविप्रकाशैः’ शरैः दिशः आच्छादिताः — सूर्यः इव प्रकाशमानाः अपि ते शराः आकाशं तमसा इव आवृण्वन्ति। एकषष्टितमे केचित् वानराः ‘गगनम् उदीक्षमाणाः’ — शत्रुं द्रष्टुं यतमानाः; तेषां नेत्रेषु एव शराः पतन्ति — अदृश्यस्य योद्धुः क्रूरं कौशलम्। पञ्चषष्टितमे शराः ‘इन्द्रजिन्मन्त्रसंहिताः’ — मन्त्रैः अभिमन्त्रिताः, अतः दिव्याः। एकोनषष्टितमे ‘प्रफुल्ला इव किंशुकाः’ — युद्धवर्णने प्रसिद्धा उपमा; रक्ताक्तानां वीराणां पुष्पितपलाशैः साम्यम्। षष्टितमे वानराः ‘अन्योन्यम् अभिसर्पन्तः’ — परस्परस्य आश्रयं अन्विष्यन्तः। द्विषष्टितः चतुःषष्टिपर्यन्तं नामावल्यां हनूमान् प्रथमः — अतः सः अपि विद्धः; किन्तु सः ब्रह्मणः वरेण अस्त्रात् अवध्यः इति अग्रे ज्ञास्यते। षट्षष्टितमे सः ‘सलक्ष्मणं रामम्’ अपि ववर्ष — इदानीं युद्धस्य अन्तिमं लक्ष्यं स्पष्टम्।

Leaving his own army, he came swiftly over the monkey hosts and, unseen, rained on them a fierce net of arrows, as a dark cloud rains down water. Their bodies torn by the arrows of Śakra's conqueror, struck down not by arrows only but by his magic, crying out in broken voices, the monkeys, huge as mountains, fell in the battle like great mountains struck by Indra's thunderbolt. They saw only the sharp-pointed arrows falling on the monkey hosts; the rākṣasa himself, foe of the lord of the gods, hidden by his magic, they could not see at all. Here lies the whole unfairness of this fight: the monkeys saw the arrows but not the enemy, and so could not even strike back. Then that great-souled lord of the rākṣasas covered all the directions with hosts of sharp-pointed arrows bright as the sun, so that for all their brightness they veiled the sky, and he tore the monkey chiefs apart. He rained fiercely on the army of the monkey lords pikes, swords and axes, hurled blazing like fire and flashing with sparks and flame. Struck by the fiery arrows of Śakra's conqueror, the monkey leaders, red with blood, looked like flowering kiṃśuka trees, whose blossoms are red, a familiar image of wounded warriors. Pierced by the weapons of the rākṣasa lord, the bulls among monkeys crawled towards one another for shelter and fell, crying out in broken voices. Some, looking up at the sky to find their enemy, were struck in the eyes, a cruel mark of that unseen fighter's skill; pierced by arrows, they clung to one another and fell to the earth. Hanumān and Sugrīva, Aṅgada and Gandhamādana, Jāmbavān, Suṣeṇa and Vegadarśin, Mainda, Dvivida, Nīla, Gavākṣa and Gavaya, Kesarī, Harilomā and Vidyuddaṃṣṭra, Sūryānana, Jyotirmukha and Dadhimukha, Pāvakākṣa, Nala and Kumuda: all these tigers among monkeys the best of rākṣasas pierced with darts, pikes and sharp arrows charged with his mantras and so made divine. The list gathers up the chiefs of the whole monkey army, Hanumān first among them, so that in the next sarga the question of who is still alive will be a grave one; Hanumān, it will turn out, was protected from the weapon by Brahmā's boon. Having torn the leaders of the monkey troops with maces and with arrows the colour of refined gold, he rained on Rāma and Lakṣmaṇa themselves showers of arrows like the rays of the sun, and now the true target of the battle stood revealed.

७रामस्य लक्ष्मणं प्रति वचनम् — ब्रह्मास्त्रस्य मानः, धैर्येण सहनम्

६७स बाणवर्षैरभिवृष्यमाणो धारानिपातानिव तानचिन्त्य।
समीक्षमाणः परमाद्भुतश्रीरामस्तदा लक्ष्मणमित्युवाच॥

६८असौ पुनर्लक्ष्मण राक्षसेन्द्रो ब्रह्मास्त्रमाश्रित्य सुरेन्द्रशत्रुः।
निपातयित्वा हरिसैन्यमस्माञ्छितैः शरैरर्दयति प्रसक्तम्॥

६९स्वयंभुवा दत्तवरो महात्मा समाहितोऽन्तर्हितभीमकायः।
कथं नु शक्यो युधि नष्टदेहो निहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः॥

७०मन्ये स्वयंभूर्भगवानचिन्त्यस्तस्यैतदस्त्रं प्रभवश्च योऽस्य।
बाणावपातं त्वमिहाद्य धीमन्मया सहाव्यग्रमनाः सहस्व॥

७१प्रच्छादयत्येष हि राक्षसेन्द्रः सर्वा दिशः सायकवृष्टिजालैः।
एतच्च सर्वं पतिताग्र्यशूरं न भ्राजते वानरराजसैन्यम्॥

७२आवां तु दृष्ट्वा पतितौ विसंज्ञौ निवृत्तयुद्धौ हतहर्षरोषौ।
ध्रुवं प्रवेक्ष्यत्यमरारिवासमसौ समासाद्य रणाग्र्यलक्ष्मीम्॥

बाणवर्षैः अभिवृष्यमाणः अपि परमाद्भुतश्रीः रामः तान् धारानिपातान् इव अचिन्त्य समीक्षमाणः तदा लक्ष्मणम् इति उवाच — ‘लक्ष्मण, असौ सुरेन्द्रशत्रुः राक्षसेन्द्रः पुनः ब्रह्मास्त्रम् आश्रित्य हरिसैन्यं निपात्य अस्मान् शितैः शरैः प्रसक्तम् अर्दयति। स्वयंभुवा दत्तवरः सः महात्मा समाहितः अन्तर्हितभीमकायः। युधि नष्टदेहः उद्यतास्त्रः इन्द्रजित् अद्य कथं नु निहन्तुं शक्यः? मन्ये, अचिन्त्यः भगवान् स्वयंभूः, यस्य एतत् अस्त्रम्, यः च अस्य प्रभवः। धीमन्, अद्य इह मया सह अव्यग्रमनाः त्वं बाणावपातं सहस्व। एषः राक्षसेन्द्रः सायकवृष्टिजालैः सर्वाः दिशः प्रच्छादयति; पतिताग्र्यशूरं एतत् सर्वं वानरराजसैन्यं न भ्राजते। आवां पतितौ विसंज्ञौ निवृत्तयुद्धौ हतहर्षरोषौ दृष्ट्वा असौ रणाग्र्यलक्ष्मीं समासाद्य ध्रुवम् अमरारिवासं प्रवेक्ष्यति।’ रामस्य वचनं तस्य धर्मबुद्धिं दर्शयति — सः ब्रह्मणः अस्त्रं मानयति, तस्य प्रतिकारं न करोति; ‘अव्यग्रमनाः सहस्व’ इति लक्ष्मणम् उपदिशति। सः जानाति यत् तौ पतितौ दृष्ट्वा इन्द्रजित् निवर्तिष्यते — अतः इदं सहनं युक्तिः अपि। ‘धारानिपातानिव’ — शराः वर्षाधाराः इव; रामः तान् न गणयति। सर्वे षट् श्लोकाः उपजात्या निबद्धाः। द्विसप्ततितमे मुद्रणे ‘हतहर्षरोषौ’ इति, समीक्षिते ‘hataroṣaharṣau’ इति पदक्रमभेदः। सप्तषष्टितमे रामः ‘परमाद्भुतश्रीः’ — आपदि अपि तस्य शोभा न म्लायति। अष्टषष्टितमे ‘पुनः’ इति पदं पूर्वं नागपाशबन्धनं स्मारयति — इन्द्रजित् द्वितीयवारं तौ पातयति। सप्ततितमे रामः ब्रह्मणः अस्त्रस्य ‘प्रभवः’ स्वयंभूः इति वदति — अस्त्रस्य मूलम् एव पूज्यम्, अतः तस्य निरोधः न उचितः।

Drenched by those showers of arrows, but heeding them no more than falling rain, Rāma, whose splendour did not fade even in danger, looked on and said to Lakṣmaṇa: "Lakṣmaṇa, this lord of the rākṣasas, the foe of the king of the gods, relying once again on the weapon of Brahmā, has struck down the monkey army and is tormenting us relentlessly with sharp arrows. Granted a boon by the Self-born, the great-souled one stands collected, his dreadful body hidden. How can Indrajit be killed in battle today, when his body cannot be seen and his weapon is raised? I think this weapon belongs to the Self-born, the blessed and unthinkable, who is also its source. Endure the falling arrows here with me today, wise one, with an untroubled mind. For this lord of the rākṣasas is covering all the directions with nets of arrow-rain, and all this army of the monkey king, its foremost heroes fallen, has lost its lustre. When he sees us two fallen and senseless, our fighting over, our joy and anger gone, he will surely go back into the dwelling of the gods' enemies, having won the glory of the battle's front." "Once again" recalls the earlier binding with serpent-arrows: this was the second time Indrajit brought the brothers down. Rāma's words show his reverence for dharma. He honoured the weapon of Brahmā and would not counter it, for the source of the weapon was itself worthy of worship, and he told Lakṣmaṇa to bear it with an untroubled mind. He also knew that once Indrajit saw them fallen he would withdraw, so that this endurance was good sense as well as reverence.

८रामलक्ष्मणयोः पतनम्, इन्द्रजितः सिंहनादः, लङ्काप्रवेशः पित्रे निवेदनं च

७३ततस्तु ताविन्द्रजितोऽस्त्रजालैर्बभूवतुस्तत्र तदा विशस्तौ।
स चापि तौ तत्र विषादयित्वा ननाद हर्षाद्युधि राक्षसेन्द्रः॥

७४ततस्तदा वानरसैन्यमेवं रामं च संख्ये सह लक्ष्मणेन।
विषादयित्वा सहसा विवेश पुरीं दशग्रीवभुजाभिगुप्ताम्।
संस्तूयमानः स तु यातुधानैः पित्रे च सर्वं हृषितोऽभ्युवाच॥

ततः तौ भ्रातरौ इन्द्रजितः अस्त्रजालैः तत्र तदा विशस्तौ बभूवतुः। सः अपि राक्षसेन्द्रः तौ तत्र विषादयित्वा युधि हर्षात् ननाद। ततः सः वानरसैन्यं संख्ये रामं च लक्ष्मणेन सह विषादयित्वा सहसा दशग्रीवभुजाभिगुप्तां पुरीं विवेश; यातुधानैः संस्तूयमानः सः हृषितः पित्रे सर्वम् अभ्युवाच। चतुःसप्ततितमः श्लोकः षट्पादः — उपजातेः त्रयः अर्धाः; तस्य तृतीयः अर्धः (‘संस्तूयमानः स तु यातुधानैः पित्रे च सर्वं हृषितोऽभ्युवाच’) समीक्षिते नास्ति। एवं सर्गः द्वितीयस्य रामलक्ष्मणपतनस्य वर्णनेन समाप्यते — प्रथमं नागपाशेन, अधुना ब्रह्मास्त्रेण। त्रिसप्ततितमे ‘विशस्तौ’ — छिन्नगात्रौ; ‘विषादयित्वा’ — निश्चेष्टौ कृत्वा। चतुःसप्ततितमे लङ्का ‘दशग्रीवभुजाभिगुप्ता’ — रावणस्य बाहुबलेन रक्षिता इति इन्द्रजितः गर्वः।

Then the two brothers lay there, cut down by Indrajit's nets of weapons, their limbs torn and their bodies motionless, and the lord of the rākṣasas, having laid them low, roared with joy in the battle. Having struck down the monkey army, and Rāma with Lakṣmaṇa, he swiftly entered the city guarded by the arms of the Ten-necked one, as he proudly thought of it, and, praised by the yātudhānas, he joyfully told his father everything. So the sarga ends with the second fall of Rāma and Lakṣmaṇa, the first by the serpent-noose, this one by the weapon of Brahmā.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३३ पदानि

हतावशिष्टाः ७३.१ वधात् शेषाः जीवन्तः

सन्धिः: हत + अवशिष्टाः → हतावशिष्टाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: हताः च ते अवशिष्टाः च — कर्मधारयः (हतेभ्यः अवशिष्टाः इति अर्थः)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

महाबाष्पपरिप्लुताक्षः ७३.२ अश्रुपूर्णनेत्रः

सन्धिः: परिप्लुत + अक्षः → परिप्लुताक्षः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: महता बाष्पेण परिप्लुते अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सम्परिपुप्लुवानम् ७३.३ सर्वतः निमग्नम्

सन्धिः: सम् + परि → सम्परि — अनुस्वारस्य परसवर्णः
समासः: समासः नास्ति — ‘प्लु’ धातोः लिटः कानच्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

यत्रेन्द्रजिज्जीवति ७३.४ यावत् इन्द्रजित् जीवति

सन्धिः: यत्र + इन्द्रजित् → यत्रेन्द्रजित् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); इन्द्रजित् + जीवति → इन्द्रजिज्जीवति — श्चुत्वम् (त् → ज्)
समासः: इन्द्रं जितवान् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘इन्द्रजित्’ — प्रथमा, एकवचनम्; ‘जीवति’ — लट्

नैर्ऋतेश ७३.४ हे राक्षसेश्वर

सन्धिः: नैर्ऋत + ईश → नैर्ऋतेश — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: नैर्ऋतानाम् ईशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

मद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम् ७३.५ मम शरैः भिन्नच्छिन्नशरीरम्

सन्धिः: मत् + बाण → मद्बाण — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः: मम बाणाः — षष्ठीतत्पुरुषः; तैः निर्भिन्नः विकीर्णः च देहः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

पौरुषदैवयुक्ताम् ७३.६ पुरुषकारेण भाग्येन च समन्विताम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पौरुषं च दैवं च — द्वन्द्वः; ताभ्यां युक्ता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रतिज्ञाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

संतर्पयिष्यामि ७३.६ पूर्णतया तर्पयिष्यामि (शरैः)

सन्धिः: सम् + तर्पयिष्यामि → संतर्पयिष्यामि — अनुस्वारः
समासः: समासः नास्ति — ‘तृप्’ धातोः णिजन्तात् लृट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

बलियज्ञवाटे ७३.७ बलेः यज्ञशालायाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बलेः यज्ञः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य वाटः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

खरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् ७३.८ श्रेष्ठैः गर्दभैः युक्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: खरेषु श्रेष्ठाः — सप्तमीतत्पुरुषः; तेषां समाधिः (योजनम्) — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन युक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘रथम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

हरिरथोपमम् ७३.९ इन्द्ररथसदृशम्

सन्धिः: हरिरथ + उपमम् → हरिरथोपमम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: हरेः रथः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन उपमा यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

धनुःप्रवरपाणयः ७३.१० श्रेष्ठधनुर्धारिणः

सन्धिः: धनुस् + प्रवर → धनुःप्रवर — सकारस्य विसर्गः
समासः: धनुःषु प्रवराणि — सप्तमीतत्पुरुषः; तानि पाणौ येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

खरोष्ट्रैः ७३.११ गर्दभैः क्रमेलकैः च

सन्धिः: खर + उष्ट्रैः → खरोष्ट्रैः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: खराः च उष्ट्राः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधाः ७३.१३ नानाविधायुधधारिणः

सन्धिः: मुद्गर + यष्टि → मुद्गरायष्टि (मुद्रणे दीर्घः आकारः)
समासः: भुशुण्डिः च मुद्गरः च यष्टिः च शतघ्नी च परिघः च — द्वन्द्वः; ते आयुधानि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

त्रिदशेन्द्रारिः ७३.१४ इन्द्रस्य शत्रुः (इन्द्रजित्)

सन्धिः: त्रिदशेन्द्र + अरिः → त्रिदशेन्द्रारिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: त्रिदशानाम् इन्द्रः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य अरिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अप्रतिरथः ७३.१८ यस्य समः प्रतियोद्धा नास्ति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न विद्यते प्रतिरथः यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

प्रत्यगृह्णान्महाशिषः ७३.१९ महतीः आशीः स्वीकृतवान्

सन्धिः: प्रत्यगृह्णात् + महाशिषः → प्रत्यगृह्णान्महाशिषः — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः: महत्यः आशिषः — कर्मधारयः (महाशिषः)
विभक्तिः: ‘प्रत्यगृह्णात्’ — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘महाशिषः’ — द्वितीया, बहुवचनम्

हुतभुक्सदृशप्रभः ७३.२१ अग्नितुल्यकान्तिः

सन्धिः: हुतभुज् + सदृश → हुतभुक्सदृश — चर्त्वम् (ज् → क्)
समासः: हुतं भुङ्क्ते — उपपदतत्पुरुषः (हुतभुक् = अग्निः); तेन सदृशी प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

हविर्लाजसत्कारैः ७३.२२ लाजाभिः उपचारैः च

सन्धिः: हविः + लाज → हविर्लाज — विसर्गस्य रेफः
समासः: लाजाः च सत्काराः च — द्वन्द्वः (हविः इति पृथक् पदम्)
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

कार्ष्णायसम् ७३.२४ कृष्णलोहमयम्

सन्धिः: कृष्ण + अयस् → कार्ष्णायस — वृद्धिः (तद्धितः), सवर्णदीर्घः
समासः: कृष्णम् अयः — कर्मधारयः; तस्य विकारः — अण्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘स्रुवम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रदक्षिणावर्तशिखः ७३.२६ यस्य ज्वाला दक्षिणतः आवर्तते

सन्धिः: प्रदक्षिण + आवर्त → प्रदक्षिणावर्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: प्रदक्षिणः आवर्तः यस्याः सा — बहुव्रीहिः; तादृशी शिखा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सार्कग्रहेन्दुनक्षत्रम् ७३.२८ सूर्यग्रहचन्द्रतारासहितम्

सन्धिः: ग्रह + इन्दु → ग्रहेन्दु — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: अर्कः च ग्रहाः च इन्दुः च नक्षत्राणि च — द्वन्द्वः; तैः सह — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘नभस्थलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

सचापबाणासिरथाश्वसूतः ७३.२९ धनुर्बाणखड्गरथहयसारथिसहितः

सन्धिः: बाण + असि → बाणासि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); रथ + अश्व → रथाश्व — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: चापः च बाणाः च असिः च रथः च अश्वाः च सूतः च — द्वन्द्वः; तैः सह — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

समितिंजयः ७३.४४ युद्धे विजयी

सन्धिः: समितिम् + जयः → समितिंजयः — अलुक्समासे मकारस्य अनुस्वारः
समासः: समितिं जयति इति — उपपदतत्पुरुषः (अलुक्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

मर्मविदारणैः ७३.४७ मर्मस्थानानि भिन्दद्भिः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मर्माणि विदारयन्ति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘शरैः’ इति अध्याहार्यम्)

मायाविगूढम् ७३.५६ मायया प्रच्छन्नम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मायया विगूढः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानि ७३.५८ स्फुलिङ्गयुक्ताग्निज्वालामयानि

सन्धिः: विस्फुलिङ्ग + उज्ज्वल → विस्फुलिङ्गोज्ज्वल — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); उत् + ज्वल → उज्ज्वल — श्चुत्वम्
समासः: विस्फुलिङ्गैः सह उज्ज्वलः पावकः येषु तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (शूलादीनां विशेषणम्)

इन्द्रजिन्मन्त्रसंहितैः ७३.६५ इन्द्रजिता मन्त्रैः अभिमन्त्रितैः

सन्धिः: इन्द्रजित् + मन्त्र → इन्द्रजिन्मन्त्र — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः: इन्द्रजितः मन्त्राः — षष्ठीतत्पुरुषः; तैः संहिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

परमाद्भुतश्रीः ७३.६७ अत्यद्भुतशोभायुक्तः

सन्धिः: परम + अद्भुत → परमाद्भुत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: परमा अद्भुता श्रीः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)

अन्तर्हितभीमकायः ७३.६९ यस्य भयङ्करं शरीरम् अदृश्यम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भीमः कायः — कर्मधारयः; अन्तर्हितः भीमकायः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सहाव्यग्रमनाः ७३.७० शान्तचित्तः

सन्धिः: सह + अव्यग्रमनाः → सहाव्यग्रमनाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: न व्यग्रम् — नञ्तत्पुरुषः; अव्यग्रं मनः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (प्रातिपदिकम् ‘अव्यग्रमनस्’)

अमरारिवासम् ७३.७२ राक्षसानां निवासं लङ्काम्

सन्धिः: अमर + अरि → अमरारि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: अमराणाम् अरयः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेषां वासः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

दशग्रीवभुजाभिगुप्ताम् ७३.७४ रावणस्य बाहुभिः रक्षिताम्

सन्धिः: भुज + अभिगुप्ताम् → भुजाभिगुप्ताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: दशग्रीवस्य भुजाः — षष्ठीतत्पुरुषः; तैः अभिगुप्ता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)