युद्धकाण्डम् — द्विसप्ततितमः सर्गः
अतिकायवधश्रवणे रावणस्य उद्वेगः, हतानां वीराणां स्मरणम्, नागपाशमोक्षस्य विस्मयः, रामः नारायणः इति शङ्का, लङ्कायाः अशोकवनिकायाः च रक्षणस्य आदेशः, शोकार्तस्य रावणस्य गृहप्रवेशः
लक्ष्मणेन अतिकायं हतं श्रुत्वा रावणः उद्विग्नः अब्रवीत् — धूम्राक्षः, अकम्पनः, प्रहस्तः, कुम्भकर्णः च ये महाबलाः परैः नित्यम् अपराजिताः, ते ससैन्याः रामेण हताः; अन्ये च बहवः शूराः निपातिताः। इन्द्रजिता दत्तवरैः घोरैः शरैः बद्धौ रामलक्ष्मणौ, यत् बन्धनं सुरासुरैः यक्षगन्धर्वपन्नगैः अपि मोक्तुं न शक्यम्, तस्मात् अपि विमुक्तौ — केन प्रभावेण मायया वा इति न जाने। मम शासनात् निर्गताः सर्वे योधाः वानरैः हताः; यः अद्य रामं सलक्ष्मणं ससुग्रीवं सविभीषणं नाशयेत् तं न पश्यामि। अहो रामः सुबलवान्; तं नारायणम् अनामयं मन्ये। अतः सः आदिशति — लङ्का पिहितद्वारतोरणा, सर्वत्र गुल्मेषु अप्रमत्तैः रक्ष्या; अशोकवनिका, यत्र सीता रक्ष्यते, विशेषेण रक्ष्या; निष्क्रमः प्रवेशः च सर्वदा ज्ञातव्यः; प्रदोषे अर्धरात्रे प्रत्यूषे च वानराणां पदं द्रष्टव्यम्, तेषु अवज्ञा न कर्तव्या। राक्षसाः तत् वचनं यथावत् आतिष्ठन्; रावणः मन्युशल्यं वहन् दीनः स्वम् आलयं प्रविश्य पुत्रव्यसनं चिन्तयन् मुहुर्मुहुः विनिःश्वसन् आस्त।
१अतिकायं हतं श्रुत्वा लक्ष्मणेन महात्मना।
उद्वेगमगमद्राजा वचनं चेदमब्रवीत्॥
२धूम्राक्षः परमामर्षी सर्वशस्त्रभृतां वरः।
अकम्पनः प्रहस्तश्च कुम्भकर्णस्तथैव च॥
३एते महाबला वीरा राक्षसा युद्धकाङ्क्षिणः।
जेतारः परसैन्यानां परैर्नित्यापराजिताः॥
४ससैन्यास्ते हता वीरा रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
राक्षसाः सुमहाकाया नानाशस्त्रविशारदाः॥
महात्मना लक्ष्मणेन अतिकायं हतं श्रुत्वा राजा रावणः उद्वेगम् अगमत्, इदं च वचनम् अब्रवीत्। सः हतानां वीराणां नामानि एकैकशः स्मरति — परमामर्षी सर्वशस्त्रभृतां वरः धूम्राक्षः, अकम्पनः, प्रहस्तः, कुम्भकर्णः च। एते महाबलाः वीराः युद्धकाङ्क्षिणः राक्षसाः परसैन्यानां जेतारः, परैः नित्यम् अपराजिताः आसन्। ते सुमहाकायाः नानाशस्त्रविशारदाः राक्षसाः अक्लिष्टकर्मणा रामेण ससैन्याः हताः। ‘अक्लिष्टकर्मणा’ इति पदं रावणस्य एव मुखात् निर्गतम् — शत्रुः अनायासेन कर्म करोति इति सः स्वयं स्वीकरोति। एषः सर्गः युद्धस्य मध्ये विरामः इव — रावणः हतानां गणनां करोति, तस्य आत्मविश्वासः शिथिलः भवति। पूर्वसर्गेषु वर्णिताः धूम्राक्षप्रहस्तादीनां वधाः अत्र एकत्र स्मर्यन्ते। अयं सम्पूर्णः सर्गः बडोदा-समीक्षितपाठे नास्ति; तस्य स्थाने समीक्षिते ६.०६० इत्यस्य आरम्भे एव इन्द्रजितः निर्गमनं वर्ण्यते। चतुर्णाम् अपि नाम्नां क्रमः अपि सूचकः — धूम्राक्षः प्रथमः सेनापतिः, ततः अकम्पनः, ततः प्रहस्तः मुख्यः सेनापतिः, अन्ते कुम्भकर्णः स्वयं भ्राता। एवं क्रमेण हानिः गुरुतरा।
When King Rāvaṇa heard that Atikāya had been slain by the great-souled Lakṣmaṇa, he was filled with dismay and spoke. One by one he called to mind the heroes who had fallen: "Dhūmrākṣa, supremely wrathful, best of all who bear arms; Akampana; Prahasta; and Kumbhakarṇa too. These mighty heroes, rākṣasas eager for battle, conquerors of enemy armies, never defeated by any foe, rākṣasas of huge bodies skilled in many weapons, have all been slain with their armies by Rāma, who does his work without effort." Those words, "without effort," came from Rāvaṇa's own mouth: he himself admitted that his enemy accomplished his deeds with ease. This sarga is a kind of pause in the middle of the fighting, in which Rāvaṇa counts his dead and his confidence begins to slacken, and the killings of Dhūmrākṣa, Prahasta and the rest, told in earlier sargas, are gathered together here. Even the order of the four names tells something: Dhūmrākṣa, the first general to go out, then Akampana, then Prahasta, the commander-in-chief, and last Kumbhakarṇa, his own brother, so that each loss was heavier than the one before.
५अन्ये च बहवः शूरा महात्मानो निपातिताः।
प्रख्यातबलवीर्येण पुत्रेणेन्द्रजिता मम॥
६तौ भ्रातरौ तदा बद्धौ घोरैर्दत्तवरैः शरैः।
यन्न शक्यं सुरैः सर्वैरसुरैर्वा महाबलैः॥
७मोक्तुं तद्बन्धनं घोरं यक्षगन्धर्वपन्नगैः।
तन्न जाने प्रभावैर्वा मायया मोहनेन वा॥
८शरबन्धाद्विमुक्तौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
ये योधा निर्गताः शूरा राक्षसा मम शासनात्॥
९ते सर्वे निहता युद्धे वानरैः सुमहाबलैः।
तं न पश्याम्यहं युद्धे योऽद्य रामं सलक्ष्मणम्॥
१०नाशयेत्सबलं वीरं ससुग्रीवं विभीषणम्।
अहो सुबलवान्रामो महदस्त्रबलं च वै॥
११यस्य विक्रममासाद्य राक्षसा निधनं गताः।
तं मन्ये राघवं वीरं नारायणमनामयम्॥
‘अन्ये च बहवः शूराः महात्मानः निपातिताः। प्रख्यातबलवीर्येण मम पुत्रेण इन्द्रजिता तौ भ्रातरौ तदा दत्तवरैः घोरैः शरैः बद्धौ। यत् बन्धनं सर्वैः सुरैः, महाबलैः असुरैः, यक्षगन्धर्वपन्नगैः अपि मोक्तुं न शक्यम्, तस्मात् शरबन्धात् तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ विमुक्तौ। केन प्रभावेण, मायया, मोहनेन वा इति न जाने। मम शासनात् ये शूराः राक्षसाः योधाः निर्गताः, ते सर्वे सुमहाबलैः वानरैः युद्धे निहताः। यः अद्य युद्धे सलक्ष्मणं रामं, सबलं वीरं ससुग्रीवं विभीषणं च नाशयेत्, तं न पश्यामि। अहो, रामः सुबलवान्, तस्य अस्त्रबलं च महत् वै, यस्य विक्रमम् आसाद्य राक्षसाः निधनं गताः। तं वीरं राघवम् अनामयं नारायणं मन्ये।’ इन्द्रजितः नागपाशः पूर्वं युद्धस्य आरम्भे वर्णितः; तदा गरुडस्य आगमनेन तौ मुक्तौ। रावणः तस्य कारणं न जानाति — ‘प्रभावः, माया, मोहनम्’ इति त्रयः विकल्पाः तस्य संशयं दर्शयन्ति। ‘नारायणम् अनामयम्’ इति — शत्रुः अपि रामस्य दिव्यत्वं अनुमिनोति। एतत् वचनं रावणस्य मुखात् निर्गतं विशेषेण महत्त्वपूर्णम्: यः रामं नरम् इति अवमन्यते स्म, सः अधुना तं नारायणं मन्यते, तथापि युद्धात् न निवर्तते, सीतां च न प्रत्यर्पयति। एतत् तस्य दर्पस्य दुराग्रहस्य च प्रमाणम्। ‘तन्न जाने’ इति रावणस्य अज्ञानस्वीकारः — सर्वज्ञः इव आत्मानं मन्यमानः सः अधुना ‘न जाने’ इति वदति। ‘अहो’ इति विस्मयवाचकं पदं शत्रोः प्रशंसां सूचयति।
"And many other great-souled heroes have been struck down," he went on. "My son Indrajit, renowned for his strength and valour, bound those two brothers with dreadful arrows won by a boon, a bond that neither all the gods, nor the mighty asuras, nor yakṣas, gandharvas and serpents could loosen. Yet Rāma and Lakṣmaṇa were freed from that bond of arrows, and I do not know whether it was by some power, by magic, or by a spell. The heroic rākṣasa warriors who went out at my command have all been slain in battle by the mighty monkeys. I see no one who could destroy in battle today Rāma with Lakṣmaṇa, and that hero's army, with Sugrīva and Vibhīṣaṇa. Ah, how mighty Rāma is, and how great the power of his weapons, that the rākṣasas who met his valour have gone to their death! I think the hero Rāghava is Nārāyaṇa himself, the changeless one." Indrajit's binding of the brothers with serpent-arrows had been told at the start of the war, when Garuḍa's coming set them free; Rāvaṇa does not know how it happened, and his three guesses, power, magic or a spell, show his bewilderment. He who thought himself all-knowing now says, "I do not know." That he should call Rāma Nārāyaṇa is especially weighty: the enemy himself guesses at Rāma's divinity. He who once scorned Rāma as a mere man now takes him for Nārāyaṇa, and still he will not give up the war or give Sītā back, which is the proof of his pride and his obstinacy. His "Ah!" of wonder is praise wrung from an enemy.
१२तद्भयाद्धि पुरी लङ्का पिहितद्वारतोरणा।
अप्रमत्तैश्च सर्वत्र गुल्मे रक्ष्या पुरी त्वियम्॥
१३अशोकवनिका चैव यत्र सीताभिरक्ष्यते।
निष्क्रमो वा प्रवेशो वा ज्ञातव्यः सर्वदैव नः॥
१४यत्र यत्र भवेद्गुल्मस्तत्र तत्र पुनः पुनः।
सर्वतश्चापि तिष्ठध्वं स्वैः स्वैः परिवृता बलैः॥
१५द्रष्टव्यं च पदं तेषां वानराणां निशाचराः।
प्रदोषे वार्धरात्रे वा प्रत्यूषे वापि सर्वशः॥
१६नावज्ञा तत्र कर्तव्या वानरेषु कदाचन।
द्विषतां बलमुद्युक्तमापतत्किं स्थितं यथा॥
‘तद्भयात् हि लङ्का पुरी पिहितद्वारतोरणा वर्तते। इयं पुरी सर्वत्र गुल्मेषु अप्रमत्तैः रक्ष्या; अशोकवनिका च, यत्र सीता अभिरक्ष्यते। निष्क्रमः वा प्रवेशः वा सर्वदा एव नः ज्ञातव्यः। यत्र यत्र गुल्मः भवेत्, तत्र तत्र पुनः पुनः सर्वतः स्वैः स्वैः बलैः परिवृताः तिष्ठध्वम्। निशाचराः, तेषां वानराणां पदं प्रदोषे, अर्धरात्रे, प्रत्यूषे वा अपि सर्वशः द्रष्टव्यम्। वानरेषु तत्र कदाचन अवज्ञा न कर्तव्या। द्विषतां बलम् उद्युक्तम्, आपतत्, किं वा यथा पूर्वं स्थितम् इति द्रष्टव्यम्।’ ‘गुल्मः’ इति सैन्यस्य लघुः विभागः, रक्षास्थानं वा; हिन्दीभाष्यं ‘सैनिकोंके शिविर’ इति वदति। रावणस्य आदेशे त्रयः भागाः — पुरद्वाराणां रक्षणम्, अशोकवनिकायाः रक्षणम्, शत्रोः गतेः निरीक्षणं च। पूर्वं यः आक्रमणं चिन्तयति स्म, सः अधुना केवलं रक्षणं चिन्तयति। सीतायाः उल्लेखः अपि सूचकः — सः तां न त्यजति; तस्याः रक्षणं पुरीरक्षणेन सह एव आदिशति। वानराः पूर्वं ‘मृगाः’ इति अवमानिताः, अधुना तेषु अवज्ञा निषिध्यते। ‘प्रदोषे वार्धरात्रे वा प्रत्यूषे’ — रात्रेः त्रयः यामाः; रावणः रात्रौ अपि आक्रमणम् आशङ्कते। ‘आपतत्किं स्थितं यथा’ — चलति वा, आगच्छति वा, पूर्ववत् तिष्ठति वा इति त्रिविधा परीक्षा।
"Out of fear of him the city of Laṅkā keeps its gates and arches shut. This city must be guarded everywhere, at every post, by men who stay watchful, and the Aśoka grove too, where Sītā is kept under guard. Every going out and every coming in must always be known to us. Wherever there is a guard-post, stand there again and again, on every side, each of you surrounded by his own troops. Night-rangers, watch every movement of those monkeys, at dusk, at midnight and at dawn. Never be careless about the monkeys; see whether the enemy's army is making ready, whether it is advancing, or whether it stands as before." A guard-post here means a small detachment of the army or the place it guards. His orders fall into three parts: guard the city gates, guard the Aśoka grove, and watch the enemy's movements. The king who used to think of attack now thinks only of defence. The mention of Sītā is telling as well: he will not let her go, and orders her guarding along with the city's. The monkeys he once scorned as mere beasts he now forbids his men to take lightly, and by naming the three watches of the night he shows that he fears an attack even in the dark. His men are to test the enemy three ways: is it stirring, is it coming, or is it standing still?
१७ततस्ते राक्षसाः सर्वे श्रुत्वा लङ्काधिपस्य तत्।
वचनं सर्वमातिष्ठन्यथावत्तु महाबलाः॥
१८तान्सर्वान्हि समादिश्य रावणो राक्षसाधिपः।
मन्युशल्यं वहन्दीनः प्रविवेश स्वमालयम्॥
१९ततः स संदीपितकोपवह्निर्निशाचराणामधिपो महाबलः।
तदेव पुत्रव्यसनं विचिन्तयन्मुहुर्मुहुश्चैव तदा विनिःश्वसन्॥
ततः ते सर्वे महाबलाः राक्षसाः लङ्काधिपस्य तत् वचनं श्रुत्वा सर्वं यथावत् आतिष्ठन्। राक्षसाधिपः रावणः तान् सर्वान् समादिश्य मन्युशल्यं वहन् दीनः स्वम् आलयं प्रविवेश। ततः संदीपितकोपवह्निः महाबलः निशाचराणाम् अधिपः सः तत् एव पुत्रव्यसनं विचिन्तयन् तदा मुहुर्मुहुः विनिःश्वसन् आसीत्। ‘मन्युशल्यम्’ — दुःखरूपः क्रोधरूपः च शल्यः हृदये निखातः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थजातीयेन दीर्घवृत्तेन निबद्धः; तस्मिन् रावणस्य द्वौ भावौ — कोपवह्निः पुत्रशोकः च — एकत्र चित्रितौ। ‘पुत्रव्यसनम्’ इति अतिकायस्य, नरान्तकदेवान्तकत्रिशिरसां च वधः। अनेन शोकेन प्रेरितः अग्रिमे सर्गे इन्द्रजित् पुनः युद्धाय निर्गच्छति। रावणः सभां त्यक्त्वा ‘स्वम् आलयम्’ गच्छति — एकान्ते शोकः। ‘मुहुर्मुहुः विनिःश्वसन्’ इति तस्य आन्तरं दुःखं बाह्यचेष्टया दर्शितम्।
Then all the mighty rākṣasas, hearing the command of the lord of Laṅkā, carried out every word of it exactly. Having given them all their orders, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, wretched and carrying the dart of his grief and anger lodged in his heart, left the assembly and entered his own palace to grieve alone. There the mighty lord of the night-rangers, the fire of his wrath blazing, brooded over and over on the loss of his sons, Atikāya, and Narāntaka, Devāntaka and Triśiras before him, and sighed again and again, his inner pain showing in his outward signs. The closing verse, in a longer metre, paints both his feelings together, the blaze of anger and the grief for his sons. Driven by this grief, Indrajit will go out to battle once more in the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।