अतिकायवधः

स्वबलं व्यथितं, तुमुलं लोमहर्षणं दृष्ट्वा, शक्रतुल्यपराक्रमान् भ्रातॄन् नरान्तकदेवान्तकत्रिशिरसः निहतान् दृष्ट्वा, पितृव्यौ राक्षसोत्तमौ युद्धोन्मत्तं मत्तं च — महोदरं महापार्श्वं च — समरे संनिपातितौ संदृश्य ब्रह्मदत्तवरः महातेजाः अतिकायः चुकोप। सः अद्रिसंकाशः देवदानवदर्पहा च आसीत्। सः भास्करसहस्रस्य संघातम् इव भास्वरं रथम् आरुह्य शक्रारिः वानरान् अभिदुद्राव। किरीटी मृष्टकुण्डलः सः चापं विस्फार्य स्वं नाम संश्रावयामास, महास्वनं ननाद च। तेन सिंहप्रणादेन, नामविश्रावणेन, भीमेन ज्याशब्देन च सः वानरान् त्रासयामास। तस्य देहमाहात्म्यं दृष्ट्वा ‘अयं कुम्भकर्णः पुनः उत्थितः’ इति मत्वा भयार्ताः सर्वे वानराः परस्परं संश्रयन्ते। त्रिविक्रमे विष्णोः रूपम् इव तस्य रूपम् आलोक्य वानरयोधाः भयात् ततस्ततः विद्रवन्ति। मूढचेतसः ते अतिकायं समासाद्य आहवे शरण्यं लक्ष्मणाग्रजं रामं शरणं जग्मुः। ततः काकुत्स्थः रथस्थं पर्वतोपमं धन्विनं कालमेघवत् गर्जन्तम् अतिकायं दूरात् ददर्श। सर्गस्य आरम्भः पूर्वसर्गस्य परिणामम् एव अनुवर्तते — चत्वारः वीराः हताः, अतः अवशिष्टः रावणपुत्रः स्वयम् आगच्छति। ‘ब्रह्मदत्तवरः’ इति प्रथमे एव श्लोकत्रये उक्तम्; सर्गस्य अन्ते सः एव वरः तस्य वधस्य उपायं निर्दिशति — ब्रह्मणः अस्त्रम्। ‘कुम्भकर्णोऽयमुत्थितः’ इति वानराणां भ्रमः सप्तमे श्लोके, सः समीक्षितपाठे नास्ति; तेन कुम्भकर्णस्य भयं अद्यापि तेषां मनसि जागर्ति इति सूच्यते। वानराः शरण्यं रामं प्रति धावन्ति — रामः एव सर्वेषां शरणम् इति भावः पुनः पुनः दृश्यते। अतिकायस्य रथः ‘भास्करसहस्रस्य संघातम् इव’ — सहस्रसूर्याणां समूहः इव दीप्तः। सः किरीटी मृष्टकुण्डलः च — राजपुत्रस्य वेषः। नाम्नः उच्चैः श्रावणं वीराणां रीतिः — ‘अहम् अमुकः, मया सह युध्यस्व’ इति। सिंहनादः, नामघोषः, ज्याशब्दः च — त्रिभिः शब्दैः सः वानरान् त्रासयति; अद्यापि बाणः न मुक्तः, तथापि भयं जातम्। विष्णोः त्रिविक्रमस्य उपमा अत्र वानराणां दृष्ट्या — सः आकाशं व्याप्नुवन् इव महाकायः दृश्यते। दशमे श्लोके रामः तं ‘कालमेघवत् गर्जन्तम्’ पश्यति — प्रलयकालस्य मेघः इव। द्वितीये श्लोके समीक्षिते ‘samare saṃniṣūditau’ इति, मुद्रणे ‘संनिपातितौ’ इति पाठः। नवमे वानराः ‘मूढचेतसः’ — भयेन विवेकः नष्टः; तथापि ते शरण्यं न विस्मरन्ति। रामः ‘शरण्यः’ इति विशेषणम् अयोध्याकाण्डात् आरभ्य पुनः पुनः दृश्यते; विभीषणः अपि तम् एव शरणं गतः आसीत्।

तं महाकायं दृष्ट्वा राघवः सुविस्मितः अभवत्; सः वानरान् सान्त्वयित्वा विभीषणम् उवाच — ‘कः असौ पर्वतसंकाशः धनुष्मान् हरिलोचनः, हयसहस्रेण युक्ते विशाले स्यन्दने स्थितः? यः एषः निशितैः शूलैः, सुतीक्ष्णैः प्रासतोमरैः, अर्चिष्मद्भिः आयुधैः वृतः भूतैः वृतः महेश्वरः इव भाति; यः कालजिह्वाप्रकाशाभिः रथशक्तीभिः आवृतः विद्युद्भिः तोयदः इव विराजते। अस्य सज्जानि हेमपृष्ठानि धनूंषि सर्वशः रथश्रेष्ठं शोभयन्ति, शक्रचापम् अम्बरम् इव। यः एषः रक्षःशार्दूलः रथिनां श्रेष्ठः आदित्यवर्चसा रथेन रणभूमिं विराजयन् अभ्येति; ध्वजशृङ्गे प्रतिष्ठितेन राहुणा अभिविराजते, सूर्यरश्मिप्रभैः बाणैः दश दिशः विराजयति। अस्य त्रिनतं मेघनिर्ह्रादं हेमपृष्ठम् अलंकृतं धनुः शतक्रतुधनुःप्रख्यं विराजते। सध्वजः सपताकः सानुकर्षः चतुःसादिसमायुक्तः मेघस्तनितनिःस्वनः महारथः। रथम् आस्थिताः विंशतिः दश अष्टौ च तूणाः, भीमानि कार्मुकाणि, काञ्चनपिङ्गलाः ज्याः च; पार्श्वस्थौ प्रदीप्तौ पार्श्वशोभितौ द्वौ खड्गौ, चतुर्हस्तत्सरुयुतौ व्यक्तहस्तदशायतौ। रक्तकण्ठगुणः धीरः महापर्वतसंनिभः कालः कालमहावक्त्रः मेघस्थः भास्करः इव। काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यां भुजाभ्याम् एषः शोभते, तुङ्गाभ्यां शृङ्गाभ्यां हिमवान् पर्वतोत्तमः इव। उभाभ्यां कुण्डलाभ्यां तस्य सुभीषणं वक्त्रं भाति, पुनर्वस्वन्तरगतः परिपूर्णः निशाकरः इव।’ रामस्य प्रश्नः एव अतिकायस्य दीर्घं वर्णनम्। कविः शत्रोः महिमानं रामस्य मुखेन वदति — येन तस्य वधः लक्ष्मणस्य महत् कर्म इति पूर्वम् एव स्थाप्यते। रथस्य, धनुषः, खड्गयोः, तूणानां, शरीरस्य, मुखस्य च क्रमशः वर्णनं दृष्टिं रथात् मुखं प्रति आनयति। उपमाः अपि बह्व्यः — महेश्वरः भूतैः वृतः, तोयदः विद्युद्भिः, अम्बरं शक्रचापेन, भास्करः मेघस्थः, हिमवान् शृङ्गाभ्याम्, चन्द्रः पुनर्वस्वोः अन्तरे। ‘पुनर्वस्वन्तरगतः’ इति — पुनर्वसुनक्षत्रस्य द्वयोः तारयोः मध्ये स्थितः चन्द्रः, यथा द्वयोः कुण्डलयोः मध्ये मुखम्। चतुर्विंशे समीक्षितपाठे ‘pūrṇabimbam ivaindavam’ इति भिन्नं पठ्यते। विंशे मुद्रणे ‘तूणास्य’ इति स्पष्टम्। रामः वानरान् प्रथमं ‘सान्त्वयित्वा’ ततः प्रश्नं करोति — नायकस्य प्रथमं कर्तव्यं स्वसैन्यस्य आश्वासनम्। सः शत्रुं न जानाति, अतः विभीषणं पृच्छति; विभीषणः लङ्कायाः सर्वान् वीरान् जानाति, अतः सः रामस्य सचिवः इव। ‘हरिलोचनः’ इति — सिंहस्य इव पिङ्गले नेत्रे यस्य। ‘त्रिनतं धनुः’ — मध्ये अन्तयोः च नतम्। ‘चतुःसादिसमायुक्तः’ — चतुर्भिः सारथिभिः अश्वारोहैः वा युक्तः; हिन्दीभाष्यं ‘चार सारथियोंसे नियन्त्रित’ इति वदति। ‘सानुकर्षः’ — रथस्य अधोभागे लग्नं आधारकाष्ठम् अनुकर्षः। अष्टत्रिंशत् तूणाः, अनेकानि धनूंषि, दश हस्तायतौ खड्गौ — एतत् सर्वं दिव्यं युद्धोपकरणं तस्य तपसः फलम् इति अग्रे विभीषणः वक्ष्यति। ‘रक्तकण्ठगुणः’ — कण्ठे रक्तमाल्यधारी; ‘कालः’ — श्यामवर्णः, कालः इव भयङ्करः च। ध्वजे राहुः — राहुः सूर्यं ग्रसति, अतः सूर्यवंशस्य रामस्य प्रति इदं चिह्नं विशेषेण अशुभम् इव। पञ्चदशे समीक्षिते ‘sajyāni’ इति, मुद्रणे ‘सज्जानि’। त्रयोदशे ‘भूतैरिव महेश्वरः’ — शिवः भूतगणैः परिवृतः; अत्र शूलप्रासतोमराणि एव भूतगणाः। चतुर्दशे ‘रथशक्तयः’ — रथे स्थापिताः शक्त्यायुधानि, ‘कालजिह्वाप्रकाशाः’ — यमस्य जिह्वा इव लोलाः दीप्ताः च। सप्तदशे ‘सूर्यरश्मिप्रभैर्बाणैः’ — शराः सूर्यकिरणाः इव दश दिशः व्याप्नुवन्ति। एकविंशे ‘व्यक्तहस्तदशायतौ’ — स्पष्टं दशहस्तदीर्घौ। द्वाविंशे ‘मेघस्थ इव भास्करः’ — श्यामे देहे दीप्तं मुखम्। षोडशे ‘रणभूमिं विराजयन्’, सप्तदशे ‘दिशो दश विराजयन्’, अष्टादशे ‘धनुश्चास्य विराजते’ — ‘विराज्’ धातोः पुनरुक्तिः तस्य दीप्तिं दृढीकरोति।

‘महाबाहो, एनं राक्षसोत्तमं मे आचक्ष्व, यं दृष्ट्वा सर्वे वानराः भयार्ताः दिशः विद्रुताः’ इति रामः अपृच्छत्। अमिततेजसा राजपुत्रेण रामेण पृष्टः महातेजाः विभीषणः राघवाय आचचक्षे। ‘दशग्रीवः महातेजाः वैश्रवणानुजः राजा, भीमकर्मा महात्मा राक्षसेश्वरः रावणः। तस्य बले रावणप्रतिमः वीर्यवान् पुत्रः आसीत् — वृद्धसेवी, श्रुतिधरः, सर्वास्त्रविदुषां वरः। अश्वपृष्ठे, नागपृष्ठे, खड्गे, धनुषि, कर्षणे, भेदे, सान्त्वे, दाने, नये, मन्त्रे च सः सम्मतः। यस्य बाहुं समाश्रित्य लङ्का निर्भया भवति, तं धान्यमालिन्याः तनयम् अतिकायम् इमं विदुः। भावितात्मना एतेन तपसा ब्रह्मा आराधितः, अस्त्राणि च अवाप्तानि, रिपवः च पराजिताः। स्वयंभुवा अस्मै सुरासुरैः अवध्यत्वं दत्तम्, एतत् दिव्यं कवचं, रविभास्वरः रथः च। एतेन शतशः देवाः दानवाः च पराजिताः, रक्षांसि रक्षितानि, यक्षाः च निषूदिताः। धीमता येन बाणैः इन्द्रस्य वज्रं विष्टम्भितं, युद्धे सलिलराजस्य वरुणस्य पाशः च प्रतिहतः। एषः बलवान् राक्षसानाम् ऋषभः रावणसुतः अतिकायः देवदानवदर्पहा। पुरुषपुङ्गव, अस्मिन् क्षिप्रं यत्नः क्रियताम्, पुरा सायकैः वानरसैन्यानि क्षयं नयति।’ विभीषणस्य वर्णनं रामस्य वर्णनात् भिन्नम् — रामः बाह्यं रूपं पश्यति, विभीषणः आन्तरं गुणं वदति। अतिकायः न केवलं बलवान्, अपितु वृद्धसेवी, श्रुतिधरः, नये मन्त्रे च कुशलः; सः राक्षसेषु अपि विशिष्टः। ‘धान्यमालिन्याः तनयः’ इति — सः रावणस्य मन्दोदर्याः पुत्रः न, अपितु अन्यस्याः पत्न्याः; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘रावणकी दूसरी पत्नी’ इति वदति। ब्रह्मणः वरः, दिव्यं कवचं, इन्द्रवरुणयोः पराजयः — एतत् सर्वं अग्रे युद्धे फलिष्यति: कवचेन लक्ष्मणस्य शराः भग्नाः भविष्यन्ति, वरेण एव तस्य वधस्य मार्गः दर्शितः भविष्यति। विभीषणः रामं शीघ्रं यत्नं कर्तुं प्रार्थयते — शत्रुः वानरसैन्यं नाशयिष्यति इति भयात्। ‘वैश्रवणानुजः’ इति रावणस्य विशेषणं तस्य कुलं स्मारयति — कुबेरस्य भ्राता अपि सः अधर्मम् आश्रितः। अतिकायः ‘रावणप्रतिमः बले’ — पितुः समः। ‘अश्वपृष्ठे नागपृष्ठे…’ इति श्लोके सर्वाः राजविद्याः — अश्वारोहणं, गजारोहणं, खड्गधनुर्विद्या, सामदानभेदाः, नयः, मन्त्रः च — गणिताः; सः न केवलं योद्धा, अपितु राजनीतिज्ञः अपि। समीक्षिते ‘aśvapṛṣṭhe rathe nāge’ इति पाठः। वज्रस्य विष्टम्भनं, वरुणपाशस्य प्रतिघातः च — द्वौ लोकपालौ तेन पराजितौ। अतः सः देवानाम् अपि दुर्जयः। ‘पुरा… क्षयं नयति’ इति — ‘पुरा’ शब्दः भविष्यदर्थे ‘यावत् न’ इति अर्थे प्रयुक्तः: यावत् सः वानरसैन्यानि न नाशयति, तावत् पूर्वम् एव यत्नः क्रियताम्। अष्टाविंशे ‘वृद्धसेवी’ — ज्येष्ठानां सेवकः, विनीतः; ‘श्रुतिधरः’ — वेदशास्त्रधारकः। राक्षसकुले अपि विद्यावान् विनीतः च पुत्रः — एतत् रावणस्य कुलस्य विनाशं अधिकं करुणं करोति। त्रयस्त्रिंशे ‘रक्षितानि च रक्षांसि’ — सः राक्षसानां रक्षकः अपि।

ततः बलवान् अतिकायः हरिवाहिनीं प्रविश्य धनुः विस्फारयामास, पुनः पुनः ननाद च। तं भीमवपुषं रथस्थं रथिनां वरं दृष्ट्वा ये प्रधानाः वनौकसः महात्मानः ते अभिपेतुः — कुमुदः, द्विविदः, मैन्दः, नीलः, शरभः च पादपैः गिरिशृङ्गैः च युगपत् समभिद्रवन्। अस्त्रविदां वरः महातेजाः अतिकायः तेषां वृक्षान् शैलान् च कनकभूषणैः शरैः चिच्छेद। सः भीमकायः बली निशाचरः सर्वायसैः शरैः अभिमुखान् तान् सर्वान् हरीन् संख्ये विव्याध। बाणवर्षेण अर्दिताः भिन्नगात्राः पराजिताः ते महाहवे अतिकायस्य प्रतिकर्तुं न शेकुः। यौवनदर्पितः क्रुद्धः हरिः सिंहः मृगयूथम् इव सः राक्षसः हरिवीराणां तत् सैन्यं त्रासयामास। सः राक्षसेन्द्रः हरियूथमध्ये अयुध्यमानं कंचित् न निजघान — युद्धधर्मं पालयन्। ततः धनुःकलापी सः उत्पत्य रामं समीपं गत्वा सगर्वितं वाक्यम् इदं बभाषे — ‘शरचापपाणिः अहं रथे स्थितः; प्राकृतं कंचन न योधयामि। यस्य शक्तिः व्यवसाययुक्ता अस्ति, सः शीघ्रम् इह अद्य मे युद्धं ददातु।’ अतिकायस्य स्वभावः अत्र द्विधा प्रकाशते — एकतः सः गर्वितः, अन्यतः युद्धधर्मज्ञः। अयुध्यमानं न हन्ति, प्राकृतं सामान्यं योधं न योधयति; केवलं समं प्रतियोद्धारम् इच्छति। विभीषणेन उक्तं ‘वृद्धसेवी’ इति विशेषणम् अत्र सार्थकं दृश्यते। चतुश्चत्वारिंशः पञ्चचत्वारिंशः च श्लोकौ उपजात्या निबद्धौ; आह्वानस्य गौरवं छन्दसा अपि सूच्यते। कुमुदादयः पञ्च यूथपाः ‘युगपत्’ अभिद्रवन्ति — एकैकशः न, सर्वे मिलित्वा; तथापि अतिकायः एकः सर्वेषां वृक्षशैलान् छिनत्ति। ‘कनकभूषणैः शरैः’, ‘सर्वायसैः शरैः’ — तस्य बाणाः सुवर्णभूषिताः लोहमयाः च। ‘हरिः यौवनदर्पितः’ — अत्र ‘हरि’ शब्दः सिंहवाची, न वानरवाची; वानराः मृगाः इव, अतिकायः सिंहः इव। समीक्षिते ‘harir yauvanam āsthitaḥ’ इति पाठः। रामं प्रति आह्वानं ‘सगर्वितम्’ — किन्तु रामः स्वयं न उत्तिष्ठति; लक्ष्मणः एव उत्तिष्ठति, यथा पूर्वं कुम्भकर्णादिषु अपि लक्ष्मणः अग्रे अभवत्। एकचत्वारिंशे ‘भीमकायो निशाचरः’ — तस्य शरीरस्य विशालता पुनः उक्ता। द्विचत्वारिंशे वानराः ‘प्रतिकर्तुं न शेकुः’ — प्रत्याक्रमणम् अपि न शक्तवन्तः।

ब्रुवतः तस्य तत् वाक्यं निशम्य अमित्रहन्ता सौमित्रिः चुकोप। अमृष्यमाणः सः समुत्पपात, स्मयित्वा च चापं जग्राह। क्रुद्धः सौमित्रिः उत्पत्य तूणात् सायकम् आक्षिप्य अतिकायस्य पुरस्तात् महत् धनुः विचकर्ष। लक्ष्मणस्य उग्रः ज्याशब्दः सर्वां महीम्, आकाशं, सागरं, दिशः च पूरयन् रजनीचरान् त्रासयामास। सौमित्रेः प्रतिभयं चापनिर्घोषं श्रुत्वा महातेजाः बली राक्षसेन्द्रात्मजः विसिस्मिये। तदा कुपितः अतिकायः लक्ष्मणम् उत्थितं दृष्ट्वा निशितं बाणम् आदाय इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘सौमित्रे, त्वं बालः असि, विक्रमेषु अविचक्षणः। गच्छ; कालसंकाशं मां किं योधयितुम् इच्छसि? मद्बाहुसृष्टानां बाणानां वेगं हिमवान् अपि, अन्तरिक्षम्, अथो मही अपि सोढुं न उत्सहते। सुखप्रसुप्तं कालाग्निं विबोधयितुम् इच्छसि। चापं न्यस्य निवर्तस्व; मद्गतः सन् प्राणान् न जहि। अथवा प्रतिस्तब्धः त्वं निवर्तितुं न इच्छसि चेत्, तिष्ठ — प्राणान् परित्यज्य यमक्षयं गमिष्यसि। रिपुदर्पनिषूदनान् ईश्वरायुधसंकाशान् तप्तकाञ्चनभूषणान् मे निशितान् बाणान् पश्य। एषः सर्पसंकाशः बाणः ते शोणितं पास्यति, यथा क्रुद्धः मृगराजः नागराजस्य शोणितम्।’ इति उक्त्वा संक्रुद्धः सः धनुषि शरं संदधे। लक्ष्मणः ‘स्मयित्वा’ चापं जग्राह — तस्य क्रोधः अपि धैर्येण युक्तः। अतिकायस्य वचने त्रयः भावाः — उपहासः (‘बालः असि’), करुणा इव (‘निवर्तस्व’), तर्जनं च (‘यमक्षयं गमिष्यसि’)। सः लक्ष्मणं समं प्रतियोद्धारं न मन्यते, अतः एव तस्य दर्पः। षट्पञ्चाशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः — उपमा (‘मृगराज इव…’) वाक्यस्य अन्तम् ‘इत्येवमुक्त्वा…’ इति अर्धेन सह योजयति, सः अर्धः समीक्षिते नास्ति। षट्चत्वारिंशः उपजातिः। लक्ष्मणस्य ज्याशब्दः ‘महीं सर्वाम् आकाशं सागरं दिशः’ पूरयति — अतिकायस्य ज्याशब्दः पूर्वं वानरान् अत्रासयत्, अधुना लक्ष्मणस्य ज्याशब्दः राक्षसान् त्रासयति। अतिकायः तं श्रुत्वा ‘विसिस्मिये’ — सः प्रथमं लक्ष्मणस्य बलं जानाति। तथापि तस्य दर्पः न शान्तः। ‘कालसंकाशं माम्’, ‘सुखप्रसुप्तं कालाग्निम्’ इति सः आत्मानं कालेन प्रलयाग्निना च उपमिनोति। ‘प्राणान्न जहि मद्गतः’ — मां प्राप्य प्राणान् मा त्यज; एषा उपदेशरूपा तर्जना। ‘प्रतिस्तब्धः’ — हठी, दुराग्रही। ‘ईश्वरायुधसंकाशान्’ — शिवस्य त्रिशूलसदृशान्, यथा हिन्दीभाष्यम् अपि व्याचष्टे। ‘मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम्’ — सिंहः गजस्य रक्तं पिबति, तथा मम बाणः तव रक्तं पास्यति। अस्याम् उपमायां लक्ष्मणः गजः, अतिकायः सिंहः; किन्तु अग्रे विपरीतं भविष्यति। पञ्चपञ्चाशे मुद्रणे ‘ईश्वरायुधसंकाशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान्’ इत्यस्य अनन्तरं दीर्घः अवकाशः। सप्तचत्वारिंशे ‘तूणादाक्षिप्य सायकम्’ — तूणात् शीघ्रं बाणम् आकृष्य; लक्ष्मणस्य त्वरा अत्र दृश्यते।

संयति अतिकायस्य सरोषं सगर्वितं वचः श्रुत्वा अतिबलः मनस्वी राजपुत्रः लक्ष्मणः संचुकोप, ततः च महार्थं वाक्यम् उवाच — ‘न वाक्यमात्रेण भवान् प्रधानः; न कत्थनात् सत्पुरुषाः भवन्ति। मयि धन्विनि बाणपाणौ स्थिते, दुरात्मन्, आत्मबलं निदर्शयस्व। कर्मणा आत्मानं सूचय; विकत्थितुं न अर्हसि। यः पौरुषेण युक्तः, सः एव शूरः इति स्मृतः। सर्वायुधसमायुक्तः धन्वी त्वं रथम् आस्थितः; शरैः वा यदि वा अस्त्रैः पराक्रमं दर्शयस्व। ततः निशितैः शरैः ते शिरः पातयिष्यामि, यथा मारुतः कालसम्पक्वं तालफलं वृन्तात्। अद्य मामकाः तप्तकाञ्चनभूषणाः बाणाः बाणशल्यान्तरोत्थितं ते रुधिरं गात्रात् पास्यन्ति। “बालः अयम्” इति विज्ञाय माम् अवज्ञातुं न अर्हसि; बालः वा यदि वा वृद्धः, संयुगे मां मृत्युं जानीहि। बालेन विष्णुना त्रिविक्रमैः त्रयः लोकाः क्रान्ताः।’ लक्ष्मणस्य हेतुमत् परमार्थवत् वचः श्रुत्वा अतिकायः प्रचुक्रोध, उत्तमं बाणं च आददे। लक्ष्मणस्य उत्तरं द्विधा — प्रथमं सामान्यं तत्त्वम् (‘कर्मणा सूचयात्मानम्’, ‘पौरुषेण युक्तः एव शूरः’), ततः विशेषः दृष्टान्तः (‘बालेन विष्णुना…’)। वामनः बालः अपि त्रिभिः पदैः लोकत्रयम् आक्रान्तवान् — अतः वयः बलस्य मानं न। पूर्वं वानराः अतिकायं त्रिविक्रमे विष्णोः रूपेण उपमितवन्तः; अधुना लक्ष्मणः तम् एव दृष्टान्तं स्वपक्षे योजयति। चतुःषष्टितमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; तस्य प्रथमार्धं (वामनदृष्टान्तः) समीक्षिते न दृश्यते। सप्तपञ्चाशः अष्टपञ्चाशः च उपजात्या निबद्धौ। अतिकायेन उक्तं ‘बालः’ इति पदं लक्ष्मणः त्रिवारं प्रत्यावर्तयति — ‘बालोऽयम्’, ‘बालो वा’, ‘बालेन विष्णुना’। एकषष्टितमे उपमा — ‘मारुतः कालसम्पक्वं वृन्तात् तालफलं यथा’ — पक्वं फलं वायुना अनायासेन पतति; तथा कालेन परिपक्वः अतिकायः अपि पतिष्यति इति भावः। लक्ष्मणस्य उत्तरं ‘हेतुमत्’ ‘परमार्थवत्’ इति कविः स्वयं प्रशंसति। अष्टपञ्चाशे ‘निदर्शयस्वात्मबलम्’ — लक्ष्मणः शत्रुं कर्मणा बलं दर्शयितुम् आह्वयति; सः अपि ‘दुरात्मन्’ इति सम्बोधनेन प्रत्युत्तरं ददाति।

ततः विद्याधराः, भूताः, देवाः, दैत्याः, महर्षयः, महात्मानः गुह्यकाः च तत् युद्धं द्रष्टुम् आगमन्। ततः कुपितः अतिकायः चापे सायकम् आरोप्य अम्बरं संक्षिपन् इव लक्ष्मणाय प्रचिक्षेप। परवीरहा लक्ष्मणः तम् आपतन्तं निशितम् आशीविषोपमं शरम् अर्धचन्द्रेण चिच्छेद। कृत्तभोगम् उरगम् इव तं निकृत्तं शरं दृष्ट्वा भृशं क्रुद्धः अतिकायः पञ्च बाणान् समादधे। निशाचरः तान् शरान् लक्ष्मणाय सम्प्रचिक्षेप; भरतानुजः तान् अप्राप्तान् एव शितैः बाणैः चिच्छेद। परवीरहा लक्ष्मणः तान् छित्त्वा तेजसा ज्वलन्तम् इव निशितं बाणम् आददे। तं धनुःश्रेष्ठे योजयामास, वेगेन विचकर्ष, सायकं विससर्ज च। पूर्णायतविसृष्टेन नतपर्वणा शरेण वीर्यवान् सः राक्षसश्रेष्ठं ललाटे आजघान। सः शरः तस्य भीमस्य रक्षसः ललाटे मग्नः शोणितेन अक्तः अचले पन्नगेन्द्रः इव ददृशे। लक्ष्मणेषुप्रपीडितः राक्षसः अथ प्रचकम्पे, यथा रुद्रबाणहतं घोरं त्रिपुरगोपुरम्। महाबलः सः आश्वास्य विमृश्य च चिन्तयामास — ‘साधु, बाणनिपातेन मे श्लाघनीयः रिपुः असि।’ एवम् उक्त्वा आस्यं विदार्य, महाभुजौ नियम्य, रथोपस्थम् आस्थाय सः रथेन प्रचचार। राक्षसर्षभः एकं, त्रीन्, पञ्च, सप्त इति क्रमेण सायकान् आददे, संदधे, विचकर्ष, उत्ससर्ज च। राक्षसेन्द्रधनुश्च्युताः कालसंकाशाः हेमपुङ्खाः रविप्रख्याः ते बाणाः अम्बरं दीप्तम् इव चक्रुः। राघवानुजः असम्भ्रान्तः राक्षसोत्सृष्टान् तान् शरौघान् बहुभिः निशितैः शरैः प्रचिच्छेद। युधि निकृत्तान् तान् शरान् सम्प्रेक्ष्य त्रिदशेन्द्रारिः रावणात्मजः चुकोप, निशितं शरं जग्राह। महातेजाः सः तं बाणं संधाय सहसा उत्सृजत्, तेन आयान्तं सौमित्रिं स्तनान्तरे आजघान। अतिकायस्य चरित्रं पुनः प्रकाशते — ललाटे विद्धः अपि सः शत्रुं ‘श्लाघनीयः’ इति प्रशंसति; वीरः वीरं मानयति। पञ्चषष्टितमे देवाः दैत्याः च उभे अपि युद्धं द्रष्टुम् आगताः — अतः इदं युद्धं लोकोत्तरम्। त्रिपुरगोपुरस्य उपमा — रुद्रः एकेन बाणेन त्रिपुरं ददाह; अत्र लक्ष्मणः रुद्रस्थाने, अतिकायः त्रिपुरस्य गोपुरस्थाने। सप्तसप्ततितमे ‘एवं त्रीन्पञ्च सप्तेति’ इति संख्यानां क्रमः शराणां वर्धमानां संख्यां सूचयति। चतुःसप्ततितमः पञ्चसप्ततितमः च श्लोकौ वाक्यं मध्ये विभजतः — ‘चिन्तयामास…’ इति ७५तमस्य आरम्भः। पञ्चषष्टितमे श्लोके युद्धस्य दर्शकाः गणिताः — विद्याधराः, भूताः, देवाः, दैत्याः, महर्षयः, गुह्यकाः च; समीक्षिते ‘dadṛśus tadā’ इति, मुद्रणे ‘द्रष्टुमागमन्’ इति। उभयपक्षीयाः दर्शकाः — देवाः लक्ष्मणस्य, दैत्याः अतिकायस्य पक्षे — युद्धं द्रष्टुम् आगताः। अतिकायस्य प्रथमः शरः ‘अम्बरं संक्षिपन् इव’ — आकाशं ग्रसन् इव वेगेन गच्छति। लक्ष्मणः तं ‘अर्धचन्द्रेण’ छिनत्ति — अर्धचन्द्राकारमुखेन बाणेन। ततः पञ्च, ततः एकः ज्वलन् — लक्ष्मणस्य प्रथमः प्रहारः एव शत्रोः ललाटं विध्यति। ‘पूर्णायतविसृष्टेन’ — कर्णपर्यन्तं पूर्णम् आयतेन धनुषा मुक्तेन। ‘नतपर्वणा’ — सुसंहितग्रन्थिना। ‘पन्नगेन्द्र इवाचले’ — ललाटे मग्नः रक्ताक्तः शरः पर्वते सर्पः इव दृश्यते; समीक्षिते ‘ivāhave’ इति पाठः। सः ‘प्रचकम्पे’ — प्रथमवारं सः कम्पते। तथापि सः आश्वस्य ‘साधु’ इति वदति — शत्रोः कौशलं श्लाघते। ततः आस्यं विदार्य, भुजौ नियम्य, पुनः युद्धाय सज्जः भवति; समीक्षिते ‘vicāryaivaṃ vinamyāsyaṃ’ इति भिन्नः पाठः। एकादिक्रमेण शराणां वर्धनं तस्य कौशलं दर्शयति — एकेन आदाने एव सप्त शराः। ते बाणाः ‘चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम्’ — आकाशः एव ज्वलितः इव। लक्ष्मणः ‘असम्भ्रान्तः’ — न व्याकुलः, स्थिरचित्तः। एकाशीतितमे अतिकायस्य शरः लक्ष्मणस्य स्तनान्तरे प्रविशति — युद्धं समबलम् इव। अष्टषष्टितमे छिन्नः शरः ‘कृत्तभोगम् उरगम् इव’ — यस्य फणा छिन्ना सः सर्पः इव निष्प्रभः। एकोनसप्ततितमे लक्ष्मणः शरान् ‘अप्राप्तान्’ एव छिनत्ति — समीपम् आगमनात् पूर्वम्; एतत् तस्य दृष्टेः हस्तस्य च लाघवं दर्शयति। चतुःसप्ततितमे ‘लक्ष्मणेषु’ इति पदं ‘लक्ष्मणस्य इषुः’ इति समासः — ‘लक्ष्मण + इषु’ इति गुणसन्धिः। अस्मिन् खण्डे लक्ष्मणस्य त्रयः गुणाः क्रमेण प्रकाशन्ते — लाघवम् (अप्राप्तानां शराणां छेदनम्), लक्ष्यवेधः (ललाटे प्रहारः), धैर्यं च (असम्भ्रान्तः)। अतिकायस्य अपि त्रयः — वेगः, बहुशरमोक्षः, शत्रोः प्रशंसा च।

अतिकायेन युधि वक्षसि ताडितः सौमित्रिः मत्तः द्विपः मदम् इव तीव्रं रुधिरं सुस्राव। विभुः सः सहसा आत्मानं विशल्यं चकार — शरं निष्कृष्य; तीक्ष्णं शरं जग्राह, अस्त्रेण अपि समादधे। आग्नेयेन अस्त्रेण सः सायकं योजयामास; तदा महात्मनः तस्य धनुषि सः बाणः जज्वाल। अतितेजस्वी अतिकायः रौद्रम् अस्त्रं समाददे, तेन भुजङ्गाभं हेमपुङ्खं बाणम् अयोजयत्। लक्ष्मणः तत् आहितं ज्वलितं घोरं शरास्त्रम् अतिकायाय चिक्षेप, यथा अन्तकः कालदण्डम्। आग्नेयास्त्राभिसंयुक्तं बाणं दृष्ट्वा निशाचरः सूर्यास्त्रयोजितं रौद्रं बाणम् उत्ससर्ज। तौ उभौ बाणौ अम्बरे अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः — तेजसा सम्प्रदीप्ताग्रौ क्रुद्धौ भुजङ्गमौ इव। तौ अन्योन्यं विनिर्दह्य पृथिवीतले पेततुः। निरर्चिषौ भस्मकृतौ तौ शरोत्तमौ पूर्वं दीप्यमानौ अपि महीतले न भ्राजेते। ततः संक्रुद्धः अतिकायः त्वाष्ट्रम् ऐषीकम् अस्त्रम् उत्सृजत्; वीर्यवान् सौमित्रिः ऐन्द्रेण अस्त्रेण तत् चिच्छेद। ऐषीकं निहतं दृष्ट्वा रावणात्मजः कुमारः संक्रुद्धः याम्येन अस्त्रेण सायकं योजयामास। निशाचरः तत् अस्त्रं लक्ष्मणाय चिक्षेप; लक्ष्मणः वायव्येन अस्त्रेण तत् निजघान। अथ संक्रुद्धः लक्ष्मणः तोयदः धाराभिः इव शरधाराभिः रावणात्मजम् अभ्यवर्षत। ते बाणाः वज्रभूषिते कवचे अतिकायं समासाद्य भग्नाग्रशल्याः सहसा महीतले पेतुः। तान् मोघान् अभिसम्प्रेक्ष्य परवीरहा महायशाः लक्ष्मणः बाणानां सहस्रेण अभ्यवर्षत। बाणौघैः वृष्यमाणः अपि अवध्यकवचः महाबलः राक्षसः अतिकायः संख्ये न एव विव्यथे। अयं खण्डः अस्त्रविद्यायाः प्रदर्शनम् — प्रत्येकस्य अस्त्रस्य प्रत्यस्त्रम्: आग्नेयस्य सौर्यम्, ऐषीकस्य ऐन्द्रम्, याम्यस्य वायव्यम्। उभौ समबलौ, अतः कोऽपि न जयति। विभीषणेन पूर्वम् उक्तं दिव्यं कवचम् अत्र लक्ष्मणस्य सर्वान् सामान्यान् शरान् निष्फलान् करोति। एकोननवतितमः श्लोकः एकेन एव अर्धेन निबद्धः — ‘तावन्योन्यं विनिर्दह्य पेततुः पृथिवीतले॥ ८९॥’; तस्य पूर्वं ‘॥ ८८॥’, अनन्तरं च दक्षिणस्तम्भस्य शिरसि ‘निरर्चिषौ…’ इति नूतनः आरम्भः। नवतितमस्य उत्तरार्धं (‘तावुभौ दीप्यमानौ स्म…’) समीक्षिते नास्ति; तेन एव अर्धेन वुल्गेटस्य विभागः पुनः समीकृतः। हिन्दीभाष्यम् ८८–८९ एकत्र व्याचष्टे। लक्ष्मणः ‘मत्तः द्विपः मदम् इव’ रुधिरं स्रवति — गजस्य मदः यथा तस्य बलं न ह्रासयति, अपितु वर्धयति, तथा लक्ष्मणस्य अपि। ‘विशल्यं चकार’ — स्वयम् एव शरं निष्कृष्य; ‘विभुः’ इति पदं तस्य सामर्थ्यं सूचयति। अस्त्राणि मन्त्रैः आहूयन्ते, बाणेषु योज्यन्ते च — ‘अस्त्रेणापि समादधे’, ‘आग्नेयेन तदास्त्रेण योजयामास सायकम्’। बाणः शरीरं, अस्त्रं तस्य शक्तिः। आग्नेयास्त्रं रौद्रसौर्यास्त्राभ्यां प्रतिहतम् — अग्निः सूर्यः च उभौ तेजोरूपौ, अतः ‘अन्योन्यं विनिर्दह्य’ उभौ भस्मीभूतौ। ‘त्वाष्ट्रम् ऐषीकम्’ — त्वष्टृदेवताकम् इषीकास्त्रम्; तस्य प्रतिकारः ऐन्द्रम् — इन्द्रः त्वष्टुः पुत्रस्य हन्ता इति पूर्वसर्गे उक्तम्, अतः इन्द्रास्त्रं त्वाष्ट्रास्त्रस्य स्वाभाविकः प्रतिकारः। याम्यस्य — मृत्युदेवस्य अस्त्रस्य — वायव्यम् प्रतिकारः; अग्रे वायुः एव लक्ष्मणस्य उपदेष्टा भविष्यति। सर्वेषु अस्त्रेषु निष्फलेषु लक्ष्मणः पुनः सामान्यान् शरान् वर्षति — प्रथमं धाराभिः, ततः सहस्रेण। किन्तु ‘वज्रभूषिते कवचे’ ते भग्नाः। ‘अवध्यकवचः’ इति सप्तनवतितमे पुनः उक्तम् — अतः इदानीं स्पष्टं यत् सामान्येन अस्त्रेण अयं न वध्यः; नूतनः उपायः अपेक्ष्यते। सप्ताशीतितमे मुद्रणे ‘बाणं रौद्रं सूर्यास्त्रयोजितम्’ इति, समीक्षिते तु ‘bāṇaṃ dīptaṃ sūryāstrayojitam’ इति पाठः। नवतितमे ‘निरर्चिषौ भस्मकृतौ’ — ज्वालाहीनौ भस्मीभूतौ; ‘न भ्राजेते’ इति वर्तमानकालेन दृश्यस्य सजीवता। चतुर्नवतितमे ‘शरधाराभिर्धाराभिरिव तोयदः’ — ‘धारा’ शब्दस्य द्विवारं प्रयोगः — शराणां धाराः, जलस्य धाराः। त्र्यशीतितमे समीक्षिते ‘tīṣṇam’ इति लेखदोषः (‘tīkṣṇam’ अपेक्ष्यते); मुद्रणे ‘तीक्ष्णम्’ स्पष्टम्, ‘समादधे’ इति च उभयत्र समानम्। अष्टषष्टितमे तु मुद्रणे ‘समादधे’, समीक्षिते ‘samādade’ इति भेदः। पञ्चाशीतितमे अतिकायः ‘अतितेजस्वी’ — नाम्ना अपि ‘अति’ शब्दः, विशेषणे अपि।

अतिकायः आशीविषाकारं शरं लक्ष्मणाय व्यपासृजत्; तेन शरेण विद्धः सौमित्रिः मर्मदेशे आहतः। शत्रुतापनः सः मुहूर्तमात्रं निःसंज्ञः अभवत्। ततः संज्ञाम् उपालभ्य महाबलः अरिंदमः चतुर्भिः सायकोत्तमैः संख्ये तस्य हयान् सारथिं च निजघान, शरवर्षैः ध्वजस्य उन्मथनं कृत्वा। असम्भ्रान्तः सौमित्रिः लक्ष्मणः तस्य रक्षसः वधार्थं तान् अभिलक्षितान् बाणान् मुमोच। तथापि नरोत्तमः युधि तस्य रुजं कर्तुं न शशाक। अथ वायुः एनम् अभ्युपागम्य वाक्यम् उवाच — ‘एषः ब्रह्मदत्तवरः, अवध्यकवचावृतः। एनं ब्राह्मेण अस्त्रेण भिन्धि; एषः अन्यथा वध्यः न। कवची बली एषः अन्येषाम् अस्त्राणाम् अवध्यः।’ ततः इन्द्रप्रतिमानवीर्यः सौमित्रिः वायोः वचनं निशम्य उग्रवेगं बाणम् आदाय तत् ब्राह्मम् अस्त्रं सहसा नियुज्य समादधे। शिताग्रे बाणवरे सौमित्रिणा तस्मिन् वरास्त्रे नियुज्यमाने दिशः, चन्द्रार्कमहाग्रहाः, नभः च तत्रास, उर्वी च ररास। सौमित्रिः ब्रह्मणः अस्त्रेण चापे यमदूतकल्पं सपुङ्खं शरं नियुज्य युधि इन्द्रारिसुतस्य तस्य वज्रकल्पं बाणं ससर्ज। लक्ष्मणोत्सृष्टविवृद्धवेगं श्वसनोग्रवेगं सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खं समापतन्तं तं बाणम् अतिकायः समरे तदा ददर्श। तं प्रेक्षमाणः अतिकायः सहसा अनेकैः निशितैः बाणैः जघान; तथापि सुपर्णवेगः सः सायकः अतिवेगेन तस्य पार्श्वं जगाम। प्रदीप्तान्तककालकल्पं तं बाणम् आगतं प्रेक्ष्य अविपन्नचेष्टः अतिकायः शक्त्यृष्टिगदाकुठारैः शूलैः शरैः च जघान। अष्टनवतितः एकोत्तरशतपर्यन्तम् अष्टौ अर्धश्लोकाः — लक्ष्मणस्य मूर्च्छा, अश्वसारथिध्वजानां नाशः, अभिलक्षितबाणमोक्षः च — समीक्षितपाठे न दृश्यन्ते; त्र्युत्तरशततमस्य तृतीयः अर्धः (‘अवध्य एष ह्यन्येषामस्त्राणां कवची बली’) अपि वुल्गेटमात्रः। वायुः लक्ष्मणस्य सहायकः — पूर्वं हनूमतः पिता, अधुना लक्ष्मणस्य उपदेष्टा। चतुरुत्तरशततः नवोत्तरशतपर्यन्तं षट् श्लोकाः उपजात्या निबद्धाः — ब्रह्मास्त्रस्य गौरवं छन्दसा अपि सूच्यते। पञ्चोत्तरशततमे सृष्टेः कम्पः — दिशः, ग्रहाः, नभः, पृथिवी च — अस्त्रस्य लोकोत्तरं बलं दर्शयति। नवनवतितमे लक्ष्मणः ‘मुहूर्तमात्रं निःसंज्ञः’ — अस्मिन् सर्गे प्रथमवारं लक्ष्मणः आपदि पतितः; किन्तु शीघ्रं संज्ञां लब्ध्वा शत्रोः रथं हयान् सारथिं ध्वजं च नाशयति। अतिकायः अधुना रथहीनः अपि ‘अविपन्नचेष्टः’ युध्यते। वायोः उपदेशः गूढः अपि सरलः — ‘ब्रह्मणा दत्तः वरः, ब्रह्मणः एव अस्त्रेण भेद्यः’। यः वरः रक्षकः, तस्य एव दाता विनाशकः। वायुः अदृश्यः सन् आगच्छति — ‘अभ्युपागम्य’। ब्रह्मास्त्रस्य योजने सृष्टिः कम्पते; ‘तत्रास ररास चोर्वी’ — आकाशः त्रस्तः, पृथिवी च आरटत्। बाणः ‘यमदूतकल्पः’, ‘वज्रकल्पः’, ‘सुपर्णवेगः’ — मृत्युः, इन्द्रः, गरुडः इति त्रयाणां शक्तयः तस्मिन् एकत्र। अतिकायः सर्वैः आयुधैः तं निवारयितुं यतते, किन्तु न शक्नोति। एकोत्तरशततमे लक्ष्मणः ‘अभिलक्षितान्’ बाणान् मुञ्चति — सुलक्ष्यान्, किन्तु तेऽपि न फलन्ति। सप्तोत्तरशततमे बाणस्य पुङ्खः ‘सुपर्णवज्रोत्तमचित्रः’ — गरुडपत्रैः वज्रैः च चित्रितः। अष्टनवतितमे ‘आशीविषाकारं शरम्’ — सर्पाकारं बाणम्; तेन ‘मर्मदेशे’ विद्धः लक्ष्मणः मूर्च्छितः। मर्मस्थाने प्रहारः अतिकायस्य कौशलं दर्शयति।

अग्निदीप्तः सः शरः अद्भुतविग्रहाणि तानि आयुधानि मोघानि कृत्वा तस्य एव किरीटजुष्टं शिरः प्रगृह्य तदा अतिकायस्य शिरः जहार। लक्ष्मणेषुप्रमर्दितं सशिरस्त्राणं तत् शिरः हिमवतः शृङ्गं यथा सहसा भूमौ पपात। भूमौ पतितं विक्षिप्ताम्बरभूषणं तं दृष्ट्वा हतशेषाः सर्वे निशाचराः व्यथिताः बभूवुः। विषण्णमुखाः दीनाः प्रहारजनितश्रमाः ते बहवः सहसा विस्वरैः स्वरैः उच्चैः विनेदुः। नायके हते ततः निरपेक्षाः भीताः निशाचराः द्रवन्तः पुरीम् अभिमुखाः त्वरितं याताः। प्रहर्षयुक्ताः प्रफुल्लपद्मप्रतिमाननाः बहवः वानराः भीमबले दुरासदे रिपौ हते इष्टभागिनं लक्ष्मणम् अपूजयन्। अतिबलम् अभ्रकल्पम् अतिकायं युधि विनिपात्य प्रहृष्टः सः लक्ष्मणः कपिनिवहैः सुपूजितः त्वरितं रामपार्श्वं जगाम। सर्गस्य अन्ते राक्षसानां वानराणां च भावयोः वैपरीत्यं दर्शितम् — तेषां मुखानि विषण्णानि, एषां मुखानि प्रफुल्लपद्मप्रतिमानि; ते विस्वरं विनदन्ति, एते लक्ष्मणं पूजयन्ति। द्वादशोत्तरशततः चतुर्दशोत्तरशतपर्यन्तं त्रयः श्लोकाः (राक्षसानां विलापः पलायनं च) समीक्षिते न दृश्यन्ते। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन — पञ्चदशोत्तरशततमः वंशस्थेन, षोडशोत्तरशततमः पुष्पिताग्रया — निबद्धौ; अन्तिमः समीक्षिते नास्ति। लक्ष्मणः विजयं लब्ध्वा प्रथमं रामस्य समीपं गच्छति — तस्य सर्वं कर्म रामार्थम् एव। ‘शृङ्गं हिमवतो यथा’ — पूर्वं रामः अतिकायं ‘हिमवान् पर्वतोत्तमः’ इव वर्णितवान् (२३); अधुना तस्य शिरः हिमवतः शृङ्गम् इव पतति। एवम् उपमा सर्गस्य आदौ अन्ते च सङ्गच्छते। राक्षसाः ‘निरपेक्षाः’ — नायकं विना कस्यापि अपेक्षां न कुर्वन्तः, केवलं पलायन्ते। एकादशोत्तरशततमे ‘सशिरस्त्राणम्’ — शिरस्त्राणेन सहितम्; तत् अपि कवचस्य भागः, तथापि ब्रह्मास्त्रेण भिन्नम्। ‘लक्ष्मणेषुप्रमर्दितम्’ — लक्ष्मणस्य इषुणा प्रमर्दितम्; ब्रह्मणः वरः ब्रह्मणः एव अस्त्रेण निष्फलीकृतः।