॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ७०

युद्धकाण्डम् — सप्ततितमः सर्गः

देवान्तकत्रिशिरोमहोदरमहापार्श्ववधः

अङ्गदस्य त्रिभिः सह युद्धम्, हनूमता देवान्तकवधः, नीलेन महोदरवधः, हनूमता त्रिशिरसः शिरश्छेदः, ऋषभेण महापार्श्ववधः, राक्षससैन्यस्य पलायनम्

नरान्तकं हतं दृष्ट्वा देवान्तकः, त्रिशिराः, महोदरः च त्रयः अपि एकदा अङ्गदम् अभिदुद्रुवुः — महोदरः गजेन, देवान्तकः परिघेण, त्रिशिराः रथेन। अङ्गदः वृक्षैः शिलाभिः च युध्यमानः न विव्यथे; तलप्रहारेण महोदरस्य गजं हत्वा तस्य विषाणेन देवान्तकम् अताडयत्। अङ्गदं परिक्षिप्तं विज्ञाय हनूमान् नीलः च साहाय्याय आगतौ। हनूमान् मुष्टिना देवान्तकस्य मूर्धानं बिभेद; नीलः सवृक्षखण्डेन शैलेन महोदरं गजेन सह पातयामास। पितृव्यं हतं दृष्ट्वा त्रिशिराः हनूमन्तं शरैः अर्दयत्, शक्तिं खड्गं च प्रायुङ्क्त; हनूमान् शक्तिं बभञ्ज, तलेन तं पातयित्वा तस्य एव खड्गेन त्रीणि शिरांसि चिच्छेद — यथा शक्रः त्वष्टुः सुतस्य। ततः मत्तः महापार्श्वः सर्वायसीं गदाम् आदाय वानरान् अभ्यधावत्; ऋषभः तं मुष्टिना पातयित्वा तस्य एव गदया तं जघान। चतुर्णां वीराणां वधे राक्षसबलं त्यक्तायुधं भिन्नार्णवः इव प्रदुद्राव।

१नरान्तकवधानन्तरं त्रयाणां राक्षसानाम् अङ्गदं प्रति आक्रमणम्

१नरान्तकं हतं दृष्ट्वा चुक्रुशुर्नैर्ऋतर्षभाः।
देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्च महोदरः॥

२आरूढो मेघसंकाशं वारणेन्द्रं महोदरः।
वालिपुत्रं महावीर्यमभिदुद्राव वेगवान्॥

३भ्रातृव्यसनसंतप्तस्तदा देवान्तको बली।
आदाय परिघं घोरमङ्गदं समभिद्रवत्॥

४रथमादित्यसंकाशं युक्तं परमवाजिभिः।
आस्थाय त्रिशिरा वीरो वालिपुत्रमथाभ्यगात्॥

पूर्वसर्गे अङ्गदेन नरान्तकः हतः। तं हतं दृष्ट्वा राक्षसशिबिरे महान् आक्रोशः उदपद्यत। नैर्ऋतर्षभाः उच्चैः चुक्रुशुः — देवान्तकः, त्रिमूर्धा त्रिशिराः, पौलस्त्यः महोदरः च। एषु देवान्तकः त्रिशिराः च रावणस्य पुत्रौ, नरान्तकस्य भ्रातरौ; महोदरः तु रावणस्य भ्राता, तेषां पितृव्यः। अतः तेषां शोकः क्रोधः च स्वजनस्य नाशात् उत्पन्नः। प्रथमं महोदरः मेघसंकाशं वारणेन्द्रम् आरूढः वेगवान् महावीर्यं वालिपुत्रम् अभिदुद्राव। ततः भ्रातुः व्यसनेन संतप्तः बली देवान्तकः घोरं परिघम् आदाय अङ्गदं समभिद्रवत्। वीरः त्रिशिराः अपि आदित्यसंकाशं परमवाजिभिः युक्तं रथम् आस्थाय वालिपुत्रम् अभ्यगात्। एवं त्रयः राक्षसाः त्रिभिः भिन्नैः प्रकारैः — गजेन, पद्भ्यां, रथेन च — एकम् एव अङ्गदं परिवव्रुः। नरान्तकः अङ्गदेन हतः इति तेषां क्रोधस्य लक्ष्यम् अपि सः एव आसीत्। त्रयाणां वाहनानि अपि तेषां स्वभावं सूचयन्ति — महोदरः गजारूढः, त्रिशिराः रथी, देवान्तकः पदातिः परिघधरः। सर्गस्य अन्ते चत्वारः अपि हताः भविष्यन्ति।

In the previous sarga Aṅgada had killed Narāntaka, and when the rākṣasas saw him lying dead a great cry went up through their ranks. The bulls among the Nairṛtas shouted aloud: Devāntaka, three-headed Triśiras, and Mahodara of Pulastya's line. Devāntaka and Triśiras were sons of Rāvaṇa and brothers of the fallen Narāntaka, while Mahodara was Rāvaṇa's brother and so their uncle; their grief and their anger both sprang from the loss of one of their own. Mahodara went first, mounted on a lordly elephant dark as a cloud, and charged swiftly at Vāli's mighty son. Then Devāntaka, burning with grief at his brother's fall, took up a terrible iron club and ran at Aṅgada on foot. And the hero Triśiras mounted a chariot bright as the sun, yoked with the finest horses, and bore down on him as well. So three rākṣasas, in three different ways, on an elephant, on foot and by chariot, closed round a single Aṅgada; since it was he who had killed Narāntaka, their fury had only one target. Even their mounts show what kind of warriors they were: Mahodara riding his elephant, Triśiras the chariot-fighter, Devāntaka the foot-soldier with his club. By the end of this sarga all four of the rākṣasa champions named here will be dead.

२अङ्गदस्य वृक्षशिलावर्षः, त्रिशिरसा तेषां छेदनम्, महोदरस्य तोमरप्रहारः

५स त्रिभिर्देवदर्पघ्नै राक्षसेन्द्रैरभिद्रुतः।
वृक्षमुत्पाटयामास महाविटपमङ्गदः॥

६देवान्तकाय तं वीरश्चिक्षेप सहसाङ्गदः।
महावृक्षं महाशाखं शक्रो दीप्तामिवाशनिम्॥

७त्रिशिरास्तं प्रचिच्छेद शरैराशीविषोपमैः।
स वृक्षं कृत्तमालोक्य उत्पपात तदाङ्गदः॥

८स ववर्ष ततो वृक्षाञ्छिलाश्च कपिकुञ्जरः।
तान्प्रचिच्छेद संक्रुद्धस्त्रिशिरा निशितैः शरैः॥

९परिघाग्रेण तान्वृक्षान्बभञ्ज स महोदरः।
त्रिशिराश्चाङ्गदं वीरमभिदुद्राव सायकैः॥

१०गजेन समभिद्रुत्य वालिपुत्रं महोदरः।
जघानोरसि संक्रुद्धस्तोमरैर्वज्रसंनिभैः॥

देवानां दर्पं घ्नद्भिः तैः त्रिभिः राक्षसेन्द्रैः अभिद्रुतः अपि अङ्गदः न भीतः। सः महाविटपं महान्तं वृक्षम् उत्पाटयामास। तं महाशाखं महावृक्षं वीरः अङ्गदः सहसा देवान्तकाय चिक्षेप, यथा शक्रः दीप्ताम् अशनिं वैरिणि क्षिपति। किन्तु त्रिशिराः आशीविषोपमैः शरैः तं वृक्षं मध्ये एव प्रचिच्छेद। वृक्षं कृत्तम् आलोक्य अङ्गदः तदा उत्पपात। ततः सः कपिकुञ्जरः पुनः वृक्षान् शिलाः च ववर्ष; संक्रुद्धः त्रिशिराः निशितैः शरैः तान् अपि सर्वान् प्रचिच्छेद। अवशिष्टान् वृक्षान् महोदरः परिघाग्रेण बभञ्ज। त्रिशिराः अपि सायकैः वीरम् अङ्गदम् अभिदुद्राव। ततः महोदरः गजेन समभिद्रुत्य संक्रुद्धः वज्रसंनिभैः तोमरैः वालिपुत्रम् उरसि जघान। अत्र युद्धस्य विषमता स्पष्टा — एकः वानरः त्रिभिः शस्त्रधरैः सह युध्यते। तस्य आयुधं केवलं वृक्षाः शिलाः च, तेषां तु शराः, परिघः, तोमराः, गजः, रथः च। तथापि अङ्गदः न निवर्तते; तस्य धैर्यम् अत्र एव प्रकाशते। ‘शक्रो दीप्तामिवाशनिम्’ इति उपमया अङ्गदः इन्द्रेण, वृक्षः वज्रेण तुल्यते — वानरस्य बलं देवेन्द्रस्य बलात् न न्यूनम् इति भावः। त्रिशिरसः शराः ‘आशीविषोपमाः’ — विषसर्पाः इव शीघ्राः मारकाः च। महोदरस्य तोमराः ‘वज्रसंनिभाः’। एवं उभयोः पक्षयोः आयुधानि वज्रेण उपमीयन्ते, युद्धस्य तीव्रता च सूच्यते। हिन्दीभाष्यम् अपि सप्तमाष्टमौ श्लोकौ एकत्र व्याचष्टे। दशमे श्लोके महोदरः ‘गजेन समभिद्रुत्य’ प्रहरति — गजः अपि तस्य आयुधम् इव।

Though he was set upon by three lords of the rākṣasas who could crush the pride of the gods themselves, Aṅgada felt no fear. He tore up a great tree with spreading boughs and hurled it with sudden force at Devāntaka, as Śakra hurls his blazing thunderbolt at an enemy. But Triśiras cut the tree apart in mid-flight with arrows like venomous serpents. Seeing it cut down, Aṅgada leapt up, and that elephant among monkeys rained down trees and rocks; Triśiras in his fury cut all of them to pieces with sharp arrows, and the trees that were left Mahodara smashed with the head of his club. Triśiras then pressed in on the hero with his shafts, and Mahodara, driving his elephant at him, struck Vāli's son full on the chest with iron lances like thunderbolts. The unevenness of the fight is plain: one monkey stood against three armed warriors, with nothing but trees and stones against their arrows, club, lances, elephant and chariot. Yet Aṅgada did not give ground, and it is here that his courage shows. The image of Śakra and his thunderbolt sets the monkey beside the king of the gods and his tree beside the thunderbolt, as if to say that his strength was no less than Indra's. Triśiras's arrows are like venomous snakes, swift and deadly, and Mahodara's lances are like thunderbolts, so that the weapons on both sides are likened to the thunderbolt and the fierceness of the struggle comes through. Mahodara, charging with his elephant, used even the beast itself as a weapon.

३अङ्गदेन महोदरस्य गजवधः, विषाणेन देवान्तकताडनम्, देवान्तकस्य प्रत्याघातः

११देवान्तकश्च संक्रुद्धः परिघेण तदाङ्गदम्।
उपगम्याभिहत्याशु व्यपचक्राम वेगवान्॥

१२स त्रिभिर्नैर्ऋतश्रेष्ठैर्युगपत्समभिद्रुतः।
न विव्यथे महातेजा वालिपुत्रः प्रतापवान्॥

१३स वेगवान्महावेगं कृत्वा परमदुर्जयः।
तलेन समभिद्रुत्य जघानास्य महागजम्॥

१४तस्य तेन प्रहारेण नागराजस्य संयुगे।
पेततुर्नयने तस्य विननाश स कुञ्जरः॥

१५विषाणं चास्य निष्कृष्य वालिपुत्रो महाबलः।
देवान्तकमभिद्रुत्य ताडयामास संयुगे॥

१६स विह्वलस्तु तेजस्वी वातोद्धूत इव द्रुमः।
लाक्षारससवर्णं च सुस्राव रुधिरं महत्॥

१७अथाश्वास्य महातेजाः कृच्छ्राद्देवान्तको बली।
आविध्य परिघं वेगादाजघान तदाङ्गदम्॥

१८परिघाभिहतश्चापि वानरेन्द्रात्मजस्तदा।
जानुभ्यां पतितो भूमौ पुनरेवोत्पपात ह॥

संक्रुद्धः देवान्तकः परिघेण अङ्गदम् उपगम्य आशु तम् अभिहत्य वेगेन व्यपचक्राम — प्रहृत्य दूरम् अपसृतवान्। एवं त्रिभिः नैर्ऋतश्रेष्ठैः युगपत् समभिद्रुतः अपि महातेजाः प्रतापवान् वालिपुत्रः न विव्यथे; तस्य मनसि भयं न प्राविशत्। परमदुर्जयः सः वेगवान् अङ्गदः महान्तं वेगं कृत्वा समभिद्रुत्य तलेन महोदरस्य महागजं जघान। तस्य तलप्रहारेण संयुगे तस्य नागराजस्य उभे नयने पेततुः, सः कुञ्जरः तत्क्षणम् एव विननाश। ततः महाबलः वालिपुत्रः तस्य मृतस्य गजस्य एकं विषाणं निष्कृष्य देवान्तकम् अभिद्रुत्य संयुगे तेन ताडयामास। तेन प्रहारेण सः तेजस्वी देवान्तकः वातोद्धूतः द्रुमः इव विह्वलः अभवत्; तस्य शरीरात् लाक्षारससवर्णं महत् रुधिरं सुस्राव। कृच्छ्रात् आश्वस्य महातेजाः बली देवान्तकः परिघं वेगात् आविध्य अङ्गदम् आजघान। परिघाभिहतः वानरेन्द्रात्मजः जानुभ्यां भूमौ पतितः, किन्तु पुनः एव उत्पपात — तस्य पतनं क्षणिकम् एव। शत्रोः एव आयुधं गृहीत्वा तेन शत्रोः प्रहारः — इयं युक्तिः अस्मिन् सर्गे पुनः पुनः दृश्यते: अङ्गदः गजस्य विषाणेन, हनूमान् त्रिशिरसः खड्गेन, ऋषभः महापार्श्वस्य गदया। वानराणां शस्त्राभावः एवं पूर्यते। त्रयोदशः चतुर्दशः च श्लोकौ — ‘स वेगवान्महावेगं कृत्वा…’, ‘तस्य तेन प्रहारेण…’ — समीक्षितपाठात् किञ्चित् भिन्नौ; तत्र ‘talena bhṛśam utpatya’ इति, ‘petatur locane tasya vinanāda sa vāraṇaḥ’ इति च पठ्यते। वुल्गेटे गजः ‘विननाश’ — नष्टः, समीक्षिते तु ‘विननाद’ — आर्तं ननाद। अत्र मुद्रणस्य पाठः एव अनुसृतः। अङ्गदस्य तलप्रहारः गजस्य नेत्रे पातयति — एतत् तस्य बलस्य अतिशयं दर्शयति। विषाणेन प्रहारः अपि सार्थः — यत् आयुधं शत्रोः वाहनस्य आसीत्, तेन एव शत्रुः प्रहृतः। देवान्तकः ‘तेजस्वी’, ‘महातेजाः’, ‘बली’ इति पुनः पुनः विशेष्यते — अतः तस्य पराजयः अङ्गदस्य अधिकं गौरवं वर्धयति। जानुभ्यां पतित्वा पुनः उत्पतनं वानरस्य दृढतायाः चिह्नम्।

Devāntaka in his rage came up to Aṅgada, struck him quickly with his club, and sprang back out of reach. Yet although the three foremost Nairṛtas were attacking him at once, Vāli's glorious and valiant son did not waver, and fear found no way into his mind. Gathering all his speed, that all but invincible hero rushed in and struck Mahodara's great elephant with the flat of his hand. At that blow both eyes of the lordly beast fell out, and the elephant died on the spot. Then Vāli's mighty son wrenched a tusk from the dead elephant, ran at Devāntaka, and struck him with it. The glorious Devāntaka reeled like a tree shaken by the wind, and blood the colour of lac poured from his body in a great stream. Recovering with difficulty, the mighty rākṣasa whirled his club and brought it down on Aṅgada with all his force. Struck by the club, the son of the monkey king fell to his knees on the ground, but at once he sprang up again; his fall lasted only a moment. Seizing the enemy's own weapon and turning it on the enemy is a device this sarga uses again and again: Aṅgada fights with the elephant's tusk, Hanumān will kill Triśiras with his own sword, and Ṛṣabha will kill Mahāpārśva with his own mace. In this way the monkeys make up for having no weapons of their own. That a slap of Aṅgada's hand could knock out an elephant's eyes shows how great his strength was, and the blow with the tusk is fitting too, for the weapon that had belonged to the enemy's mount was used to strike the enemy himself. Devāntaka is called glorious, mighty and powerful again and again, and the stronger the foe, the greater Aṅgada's honour in overcoming him. His falling to his knees and springing straight back up is a sign of the monkey's toughness.

४हनूमन्नीलयोः आगमनम्, हनूमता देवान्तकस्य वधः

१९तमुत्पतन्तं त्रिशिरास्त्रिभिर्बाणैरजिह्मगैः।
घोरैर्हरिपतेः पुत्रं ललाटेऽभिजघान ह॥

२०ततोऽङ्गदं परिक्षिप्तं त्रिभिर्नैर्ऋतपुङ्गवैः।
हनूमानथ विज्ञाय नीलश्चापि प्रतस्थतुः॥

२१ततश्चिक्षेप शैलाग्रं नीलस्त्रिशिरसे तदा।
तद्रावणसुतो धीमान्बिभेद निशितैः शरैः॥

२२तद्बाणशतनिर्भिन्नं विदारितशिलातलम्।
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात गिरेः शिरः॥

२३स विजृम्भितमालोक्य हर्षाद्देवान्तको बली।
परिघेणाभिदुद्राव मारुतात्मजमाहवे॥

२४तमापतन्तमुत्पत्य हनूमान्कपिकुञ्जरः।
आजघान तदा मूर्ध्नि वज्रकल्पेन मुष्टिना॥

२५शिरसि प्राहरद्वीरस्तदा वायुसुतो बली।
नादेनाकम्पयच्चैव राक्षसान्स महाकपिः॥

२६स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नमूर्धा निर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः।
देवान्तको राक्षसराजसूनुर्गतासुरुर्व्यां सहसा पपात॥

अङ्गदम् उत्पतन्तं दृष्ट्वा त्रिशिराः त्रिभिः अजिह्मगैः घोरैः बाणैः हरिपतेः पुत्रस्य ललाटे अभिजघान। ततः अङ्गदं त्रिभिः नैर्ऋतपुङ्गवैः परिक्षिप्तं विज्ञाय हनूमान् नीलः च तस्य साहाय्याय प्रतस्थतुः — एकाकिनः युद्धम् इदानीं समाप्तम्। नीलः त्रिशिरसे महत् शैलाग्रं चिक्षेप; धीमान् रावणसुतः तत् निशितैः शरैः बिभेद। बाणशतैः निर्भिन्नं विदारितशिलातलं तत् गिरेः शिरः सविस्फुलिङ्गं सज्वालं च भूमौ निपपात — बाणानां घर्षणेन अग्निः अपि उदपद्यत। भ्रातुः त्रिशिरसः तत् विजृम्भितं पराक्रमम् आलोक्य बली देवान्तकः हर्षात् परिघम् उद्यम्य मारुतात्मजम् आहवे अभिदुद्राव। तम् आपतन्तं दृष्ट्वा कपिकुञ्जरः हनूमान् उत्पत्य वज्रकल्पेन मुष्टिना तदा तस्य मूर्ध्नि आजघान। वीरः बली वायुसुतः तस्य शिरसि प्राहरत्, महता नादेन च सर्वान् राक्षसान् अकम्पयत्। मुष्टिना निष्पिष्टः विभिन्नः च मूर्धा यस्य, निर्वान्ताः दन्ताः अक्षिणी च, विलम्बिनी जिह्वा च — तादृशः सः राक्षसराजसूनुः देवान्तकः गतासुः सहसा उर्व्यां पपात। षड्विंशः श्लोकः दीर्घवृत्तेन (उपजात्या) निबद्धः; युद्धस्य प्रथमः वधः विशेषेण छन्दसा अङ्कितः। मुष्टिमात्रेण परिघधरस्य वधः हनूमतः अप्रतिमस्य बलस्य प्रमाणम्। अत्र युद्धस्य स्वरूपं परिवर्तते — अङ्गदः एकाकी न, हनूमान् नीलः च तस्य पार्श्वे आगतौ। अतः अग्रिमाः त्रयः वधाः त्रिभिः भिन्नैः वानरैः क्रियन्ते — हनूमता देवान्तकः, नीलेन महोदरः, पुनः हनूमता त्रिशिराः; अन्ते ऋषभेण महापार्श्वः। त्रयोविंशे ‘विजृम्भितम्’ इति पदस्य अर्थः हिन्दीभाष्येण निर्णीतः — ‘अपने भाईका पराक्रम बढ़ता देख’; अर्थात् त्रिशिरसा नीलस्य शिलायाः छेदनं दृष्ट्वा देवान्तकः हृष्टः। पञ्चविंशः श्लोकः (‘शिरसि प्राहरद्वीरः…’) समीक्षितपाठे नास्ति; सः पूर्वश्लोकस्य प्रहारम् एव पुनः वर्णयति, नादं च योजयति। हनूमान् नीलः च अङ्गदस्य रक्षणाय स्वयम् एव प्रतस्थतुः — न केनचित् आदिष्टौ; सख्यधर्मः एषः। द्वाविंशे गिरिशिखरस्य पतनं ‘सविस्फुलिङ्गं सज्वालम्’ इति वर्णितम्, येन शराणां वेगः कठोरता च सूच्यते।

As Aṅgada sprang up, Triśiras struck the son of the monkey lord on the forehead with three terrible straight-flying arrows. Then Hanumān and Nīla, seeing Aṅgada hemmed in by the three bulls among the Nairṛtas, set out to help him, and the fight was no longer one against three. They went of their own accord, with no one ordering them; this is the duty of comrades. Nīla hurled a great mountain peak at Triśiras, but the wise son of Rāvaṇa split it apart with sharp arrows, and the mountain's crest, pierced by hundreds of arrows and its rocky face shattered, fell to the ground amid sparks and flames; the very friction of the arrows set it alight, which shows their speed and hardness. Seeing his brother's prowess thus displayed, when Triśiras shattered Nīla's rock, the mighty Devāntaka was delighted, raised his club, and rushed at the son of the Wind. As he came on, Hanumān, elephant among monkeys, leapt up and struck him on the head with a fist hard as a thunderbolt. The mighty hero struck him on the head, and with his great roar he made every rākṣasa tremble. His head crushed and split open by that fist, his teeth and eyes driven out and his tongue lolling, Devāntaka, son of the rākṣasa king, fell lifeless to the earth at once. The poet marks this first death of the fight with a verse in a longer metre. To kill a club-bearing champion with a single blow of the fist is proof of Hanumān's matchless strength. From here the shape of the battle changes: Aṅgada is no longer alone, for Hanumān and Nīla are at his side, and the deaths that follow come at the hands of different monkeys, Devāntaka by Hanumān, Mahodara by Nīla, Triśiras again by Hanumān, and finally Mahāpārśva by Ṛṣabha.

५त्रिशिरसः नीलं प्रति शरवर्षः, महोदरस्य आक्रमणम्, नीलेन तस्य वधः

२७तस्मिन्हते राक्षसयोधमुख्ये महाबले संयति देवशत्रौ।
क्रुद्धस्त्रिशीर्षा निशितास्त्रमुग्रं ववर्ष नीलोरसि बाणवर्षम्॥

२८महोदरस्तु संक्रुद्धः कुञ्जरं पर्वतोपमम्।
भूयः समधिरुह्याशु मन्दरं रश्मिवानिव॥

२९ततो बाणमयं वर्षं नीलस्योपर्यपातयत्।
गिरौ वर्षं तडिच्चक्रचापवानिव तोयदः॥

३०ततः शरौघैरभिवृष्यमाणो विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालः।
नीलो बभूवाथ विसृष्टगात्रो विष्टम्भितस्तेन महाबलेन॥

३१ततस्तु नीलः प्रतिलब्धसंज्ञः शैलं समुत्पाट्य सवृक्षखण्डम्।
ततः समुत्पत्य महोग्रवेगो महोदरं तेन जघान मूर्ध्नि॥

३२ततः स शैलाभिनिपातभग्नो महोदरस्तेन महाद्विपेन।
व्यामोहितो भूमितले गतासुः पपात वज्राभिहतो यथाद्रिः॥

राक्षसयोधमुख्ये महाबले देवशत्रौ देवान्तके संयति हते क्रुद्धः त्रिशीर्षा नीलस्य उरसि निशिताग्रम् उग्रं बाणवर्षं ववर्ष। महोदरः अपि संक्रुद्धः पर्वतोपमं कुञ्जरं भूयः आशु समधिरुह्य — यथा रश्मिवान् सूर्यः मन्दरम् आरोहति — नीलस्य उपरि बाणमयं वर्षम् अपातयत्, यथा तडिच्चक्रचापवान् तोयदः गिरौ वर्षति। ततः शरौघैः अभिवृष्यमाणः विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालः नीलः तेन महाबलेन विष्टम्भितः विसृष्टगात्रः अभवत् — मुहूर्तं निश्चेष्टः। ततः प्रतिलब्धसंज्ञः नीलः सवृक्षखण्डं शैलम् उत्पाट्य महोग्रवेगः समुत्पत्य तेन शैलेन महोदरं मूर्ध्नि जघान। शैलस्य अभिनिपातेन भग्नः महोदरः तेन महाद्विपेन सह व्यामोहितः गतासुः वज्राभिहतः अद्रिः इव भूमितले पपात। एवं द्वितीयः राक्षसवीरः हतः। सप्तविंशः, त्रिंशः, एकत्रिंशः, द्वात्रिंशः च श्लोकाः दीर्घवृत्तेन निबद्धाः। अष्टाविंशः एकोनत्रिंशः च श्लोकौ — महोदरस्य पुनः गजारोहणं शरवर्षः च — समीक्षितपाठे न दृश्येते। नीलस्य विष्टम्भनं क्षणिकम् एव; सः पुनः संज्ञां लब्ध्वा वृक्षैः सह शैलम् उत्पाटयति। महोदरस्य वधः गजेन सह भवति — अङ्गदेन तस्य प्रथमः गजः पूर्वम् एव हतः आसीत्, अतः सः द्वितीयं गजम् आरूढः; अयम् अपि तेन सह नष्टः। ‘वज्राभिहतो यथाद्रिः’ इति उपमा पूर्वसर्गे नरान्तकस्य पतनम् अपि स्मारयति। समीक्षिते ‘vipothito’ इति पाठः, मुद्रणे तु ‘व्यामोहितो’ स्पष्टः। ‘रश्मिवान् मन्दरम्’ इति उपमया गजः पर्वतेन, महोदरः सूर्येण तुल्यते; ‘तडिच्चक्रचापवान् तोयदः’ इति उपमया तस्य शराः विद्युद्भिः, धनुः इन्द्रचापेन।

When Devāntaka, chief of the rākṣasa warriors and mighty enemy of the gods, had fallen, the three-headed Triśiras in his fury poured a fierce rain of sharp-pointed arrows on Nīla's chest. Mahodara too, enraged, quickly mounted a second elephant, huge as a mountain, as the rayed sun climbs Mount Mandara, and rained a shower of arrows down on Nīla, like a cloud with lightning and rainbow pouring rain upon a mountain; in these images the elephant is the mountain and Mahodara the sun, his arrows the lightning and his bow the rainbow. Drenched by floods of arrows and pierced in every limb, Nīla, commander of the monkey host, was stunned by that mighty foe, and for a moment his limbs went slack. But the numbness passed. Coming to himself, Nīla tore up a crag together with its clump of trees, leapt up with fearful speed, and brought it down on Mahodara's head. Shattered by the falling crag, Mahodara, stunned and lifeless, crashed to the ground together with his great elephant, like a mountain struck by a thunderbolt, and so the second rākṣasa hero fell. Aṅgada had already killed his first elephant, which is why he had mounted another; now this one too perished with him. The image of the mountain struck by the thunderbolt recalls the fall of Narāntaka in the sarga before.

६त्रिशिरोहनूमतोः युद्धम्, शक्तेः भङ्गः, खड्गेन त्रयाणां शिरसां छेदः

३३पितृव्यं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराश्चापमाददे।
हनूमन्तं च संक्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः॥

३४स वायुसूनुः कुपितश्चिक्षेप शिखरं गिरेः।
त्रिशिरास्तच्छरैस्तीक्ष्णैर्बिभेद बहुधा बली॥

३५तद्व्यर्थं शिखरं दृष्ट्वा द्रुमवर्षं तदा कपिः।
विससर्ज रणे तस्मिन्रावणस्य सुतं प्रति॥

३६तमापतन्तमाकाशे द्रुमवर्षं प्रतापवान्।
त्रिशिरा निशितैर्बाणैश्चिच्छेद च ननाद च॥

३७हनूमांस्तु समुत्पत्य हयं त्रिशिरसस्तदा।
विददार नखैः क्रुद्धो नागेन्द्रं मृगराडिव॥

३८अथ शक्तिं समासाद्य कालरात्रिमिवान्तकः।
चिक्षेपानिलपुत्राय त्रिशिरा रावणात्मजः॥

३९दिवः क्षिप्तामिवोल्कां तां शक्तिं क्षिप्तामसङ्गताम्।
गृहीत्वा हरिशार्दूलो बभञ्ज च ननाद च॥

४०तां दृष्ट्वा घोरसंकाशां शक्तिं भग्नां हनूमता।
प्रहृष्टा वानरगणा विनेदुर्जलदा यथा॥

४१ततः खड्गं समुद्यम्य त्रिशिरा राक्षसोत्तमः।
निचखान तदा खड्गं वानरेन्द्रस्य वक्षसि॥

४२खड्गप्रहाराभिहतो हनूमान्मारुतात्मजः।
आजघान त्रिमूर्धानं तलेनोरसि वीर्यवान्॥

४३स तलाभिहतस्तेन स्रस्तहस्तायुधो भुवि।
निपपात महातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः॥

४४स तस्य पततः खड्गं तमाच्छिद्य महाकपिः।
ननाद गिरिसंकाशस्त्रासयन्सर्वराक्षसान्॥

४५अमृष्यमाणस्तं घोषमुत्पपात निशाचरः।
उत्पत्य च हनूमन्तं ताडयामास मुष्टिना॥

४६तेन मुष्टिप्रहारेण संचुकोप महाकपिः।
कुपितश्च निजग्राह किरीटे राक्षसर्षभम्॥

४७स तस्य शीर्षाण्यसिना शितेन किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि।
क्रुद्धः प्रचिच्छेद सुतोऽनिलस्य त्वष्टुः सुतस्येव शिरांसि शक्रः॥

४८तान्यायताक्षाण्यगसंनिभानि प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि।
पेतुः शिरांसीन्द्ररिपोः पृथिव्यां ज्योतींषि मुक्तानि यथार्कमार्गात्॥

४९तस्मिन्हते देवरिपौ त्रिशीर्षे हनूमता शक्रपराक्रमेण।
नेदुः प्लवंगाः प्रचचाल भूमी रक्षांस्यथो दुद्रुविरे समन्तात्॥

पितृव्यं महोदरं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराः चापम् आददे, संक्रुद्धः च निशितैः शरैः हनूमन्तं विव्याध। वायुसूनुः कुपितः गिरेः शिखरं तस्मै चिक्षेप; बली त्रिशिराः तीक्ष्णैः शरैः तत् शिखरं बहुधा बिभेद। शिखरं व्यर्थं दृष्ट्वा कपिः तदा रणे रावणस्य सुतं प्रति द्रुमवर्षं विससर्ज। प्रतापवान् त्रिशिराः आकाशे आपतन्तं तं द्रुमवर्षं निशितैः बाणैः चिच्छेद, हर्षेण ननाद च। शस्त्रैः सह शस्त्रहीनस्य युद्धम् अत्र पुनः दृश्यते। ततः हनूमान् समुत्पत्य त्रिशिरसः हयं नखैः विददार, यथा क्रुद्धः मृगराट् नागेन्द्रं विदारयति। अथ रावणात्मजः त्रिशिराः शक्तिं समासाद्य अनिलपुत्राय चिक्षेप, यथा अन्तकः कालरात्रिं प्रेषयति। दिवः क्षिप्ताम् उल्काम् इव असङ्गतां तां शक्तिं हरिशार्दूलः हस्तेन गृहीत्वा बभञ्ज, ननाद च। तां घोरसंकाशां शक्तिं हनूमता भग्नां दृष्ट्वा प्रहृष्टाः वानरगणाः जलदाः इव विनेदुः। ततः राक्षसोत्तमः त्रिशिराः खड्गं समुद्यम्य वानरेन्द्रस्य वक्षसि निचखान। खड्गप्रहारेण अभिहतः वीर्यवान् मारुतात्मजः हनूमान् तलेन त्रिमूर्धानम् उरसि आजघान। तलाभिहतः सः स्रस्तहस्तायुधः त्यक्तचेतनः महातेजाः त्रिशिराः भुवि निपपात। पततः तस्य खड्गम् आच्छिद्य गिरिसंकाशः महाकपिः सर्वराक्षसान् त्रासयन् ननाद। तं घोषम् अमृष्यमाणः निशाचरः उत्पपात, उत्पत्य च हनूमन्तं मुष्टिना ताडयामास। तेन मुष्टिप्रहारेण महाकपिः संचुकोप, कुपितः च राक्षसर्षभं किरीटे निजग्राह। अनिलस्य सुतः क्रुद्धः तेन एव शितेन असिना तस्य किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि त्रीणि शीर्षाणि प्रचिच्छेद, यथा पुरा शक्रः त्वष्टुः सुतस्य विश्वरूपस्य त्रीणि शिरांसि। त्रिशिरसः त्रीणि शिरांसि, विश्वरूपस्य अपि त्रीणि — अतः उपमा सर्वथा सार्था। तानि आयताक्षाणि अगसंनिभानि प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि इन्द्ररिपोः शिरांसि पृथिव्यां पेतुः, यथा अर्कमार्गात् मुक्तानि ज्योतींषि पतन्ति। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘आकाशसे तारे टूटकर गिरते हैं’ इति व्याचष्टे। शक्रपराक्रमेण हनूमता तस्मिन् त्रिशीर्षे देवरिपौ हते प्लवंगाः नेदुः, भूमी प्रचचाल, रक्षांसि भीतानि समन्तात् दुद्रुविरे। चतुर्णां पुत्राणां त्रयः अधुना हताः। अस्मिन् खण्डे युद्धस्य क्रमः सूक्ष्मतया दर्शितः। प्रथमं दूरात् युद्धम् — शराः शिखराणि द्रुमाः च; ततः समीपे — नखैः हयस्य विदारणम्; ततः शक्तिः, या हस्तेन गृहीत्वा भग्ना; ततः खड्गः; ततः तलप्रहारः मुष्टिप्रहारः च; अन्ते शत्रोः एव खड्गेन शिरश्छेदः। एवं क्रमेण दूरत्वं ह्रसति, युद्धं च भीषणतरं भवति। चतुस्त्रिंशात् षट्त्रिंशपर्यन्तं षट् अर्धश्लोकाः — हनूमतः शिखरवर्षः द्रुमवर्षः च त्रिशिरसा छिन्नः — समीक्षितपाठे न दृश्यन्ते; ते वुल्गेटस्य एव विस्तारः। शक्तिः ‘कालरात्रिः इव’ — प्रलयकालस्य रात्रिः, या अन्तकस्य आयुधम्। तां हस्तेन गृहीत्वा भञ्जनं हनूमतः अलौकिकं बलं दर्शयति। त्रिशिराः हनूमतः वक्षसि खड्गं निचखान, तथापि हनूमान् न पतितः; केवलं तलेन प्रत्याजघान, येन त्रिशिराः निश्चेतनः अभवत्। किरीटे निग्रहः शिरश्छेदः च — एषः वधप्रकारः अवमानसूचकः अपि। त्रीणि शिरांसि ‘ज्योतींषि यथार्कमार्गात्’ पतितानि — सूर्यमार्गात् च्युताः ग्रहाः इव। सप्तचत्वारिंशात् एकोनपञ्चाशत्पर्यन्तं त्रयः श्लोकाः उपजात्या निबद्धाः, येन अयं वधः विशेषेण उदात्तीकृतः। हनूमतः वक्षसि खड्गः निखातः, तथापि सः न व्यथितः — एतेन तस्य देहस्य वज्रसारता सूच्यते। त्रिशिराः अपि न दुर्बलः — सः आदौ हनूमतः शिखरं द्रुमवर्षं च छिनत्ति, शक्तिं खड्गं च प्रयुङ्क्ते, पतितः अपि उत्पत्य मुष्टिना प्रहरति। अतः तस्य वधः दुष्करः, हनूमतः विजयः अधिकं श्लाघ्यः। विश्वरूपस्य कथा — त्वष्टुः पुत्रः विश्वरूपः त्रिशिराः आसीत्, इन्द्रः तस्य त्रीणि शिरांसि वज्रेण चिच्छेद इति पुराणेषु प्रसिद्धा। अत्र हनूमान् इन्द्रस्य स्थाने, त्रिशिराः विश्वरूपस्य स्थाने; अतः हनूमान् ‘शक्रपराक्रमः’ इति एकोनपञ्चाशे विशेष्यते। एकोनपञ्चाशे ‘भूमी’ इति दीर्घान्तं रूपं मुद्रणे समीक्षिते च समानम्। एकोनचत्वारिंशे शक्तिः ‘असङ्गता’ — या कुत्रापि न सज्जति, अप्रतिहतगतिः। तादृशीम् अपि हनूमान् मध्ये एव गृहीतवान्। चत्वारिंशे वानराः ‘जलदाः इव’ विनेदुः — मेघगर्जनवत् तेषां हर्षनादः। चतुश्चत्वारिंशे हनूमान् ‘गिरिसंकाशः’ — तस्य नादेन एव राक्षसाः त्रस्ताः। पञ्चचत्वारिंशे त्रिशिराः तं नादम् ‘अमृष्यमाणः’ पुनः उत्थितः — मरणात् पूर्वम् अपि तस्य दर्पः न शान्तः।

Seeing his uncle Mahodara slain, Triśiras took up his bow and in his fury pierced Hanumān with sharp arrows. The son of the Wind, angered, hurled a mountain peak at him, and the mighty Triśiras split it into many pieces with his keen arrows. When he saw the peak made useless, the monkey loosed a shower of trees at Rāvaṇa's son, and as they came through the sky the valiant Triśiras cut them all apart with sharp arrows and roared in triumph; once again the unarmed fought against the armed. Then Hanumān leapt up and tore Triśiras's horse with his nails, as an angry lion, king of beasts, tears a lordly elephant. At that the son of Rāvaṇa seized a javelin and hurled it at the son of the Wind, as Death sends forth the Night of Doom, the night at the end of the world that is his weapon. That javelin, flying like a meteor flung from the sky and checked by nothing in its path, the tiger among monkeys caught in his hand, broke, and roared, a feat that shows his more than earthly strength. When the troops of monkeys saw that dreadful weapon broken, they roared with joy like thunderclouds. Then Triśiras, best of rākṣasas, raised his sword and plunged it into Hanumān's chest. Even with the blade in his chest Hanumān did not fall or falter, as if his body were made of adamant; the valiant son of the Wind simply struck the three-headed rākṣasa on the chest with his open palm. At that blow the weapon slipped from the rākṣasa's hand, and the glorious Triśiras fell senseless to the ground. As he fell, the great monkey, huge as a mountain, snatched away his sword and roared, and his roar alone terrified all the rākṣasas. Unable to bear that roar, the night-ranger leapt up again and struck Hanumān with his fist; even on the edge of death his pride had not cooled. At that blow the great monkey blazed up in anger, seized the bull among rākṣasas by his crown, and with that same sharp sword cut off his three heads, crowned and hung with earrings, as Śakra long ago cut off the three heads of Viśvarūpa, the son of Tvaṣṭṛ. Triśiras had three heads and so had Viśvarūpa, so the comparison fits exactly: Hanumān stands in Indra's place and Triśiras in Viśvarūpa's, and that is why he is called Hanumān whose valour was Śakra's. Seizing a foe by the crown to behead him was a death of dishonour as well. The heads of Indra's foe, wide-eyed, huge as mountains, their eyes blazing like fire, fell to the earth like stars loosed from the path of the sun. When the three-headed enemy of the gods was slain, the monkeys roared, the earth shook, and the rākṣasas fled on every side. Of Rāvaṇa's four sons in this fight, three were now dead. The poet traces the course of this duel with care. First they fought at a distance, with arrows, peaks and trees; then close in, as Hanumān's nails tore the horse; then came the javelin, caught and broken by hand; then the sword; then blows of palm and fist; and last the beheading with the enemy's own blade. Step by step the distance shrank and the fighting grew more terrible. Nor was Triśiras a weak opponent: he cut down Hanumān's peak and his rain of trees, used javelin and sword, and even after falling rose to strike with his fist, so that he was hard to kill and Hanumān's victory all the more praiseworthy. The poet raises the killing to a solemn height by closing it in a longer metre.

७मत्तस्य (महापार्श्वस्य) क्रोधः, सर्वायसी गदा, ऋषभस्य प्रतियुद्धम्

५०हतं त्रिशिरसं दृष्ट्वा तथैव च महोदरम्।
हतौ प्रेक्ष्य दुराधर्षौ देवान्तकनरान्तकौ॥

५१चुकोप परमामर्षी मत्तो राक्षसपुङ्गवः।
जग्राहार्चिष्मतीं चापि गदां सर्वायसीं तदा॥

५२हेमपट्टपरिक्षिप्तां मांसशोणितफेनिलाम्।
विराजमानां विपुलां शत्रुशोणिततर्पिताम्॥

५३तेजसा सम्प्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्यविभूषिताम्।
ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम्॥

५४गदामादाय संक्रुद्धो मत्तो राक्षसपुङ्गवः।
हरीन्समभिदुद्राव युगान्ताग्निरिव ज्वलन्॥

५५अथर्षभः समुत्पत्य वानरो रावणानुजम्।
मत्तानीकमुपागम्य तस्थौ तस्याग्रतो बली॥

५६तं पुरस्तात्स्थितं दृष्ट्वा वानरं पर्वतोपमम्।
आजघानोरसि क्रुद्धो गदया वज्रकल्पया॥

५७स तयाभिहतस्तेन गदया वानरर्षभः।
भिन्नवक्षाः समाधूतः सुस्राव रुधिरं बहु॥

५८स सम्प्राप्य चिरात्संज्ञामृषभो वानरेश्वरः।
क्रुद्धो विस्फुरमाणौष्ठो महापार्श्वमुदैक्षत॥

त्रिशिरसं महोदरं च हतं दृष्ट्वा, दुराधर्षौ देवान्तकनरान्तकौ च हतौ प्रेक्ष्य परमामर्षी राक्षसपुङ्गवः मत्तः चुकोप। अत्र ‘मत्तः’, ‘मत्तानीकः’ इति च महापार्श्वस्य एव नामनी; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘मत्त (महापार्श्व)’ इति तथा एव वदति। सः अपि रावणस्य भ्राता। सः अर्चिष्मतीं सर्वायसीं गदां तदा जग्राह — हेमपट्टैः परिक्षिप्तां, मांसशोणितफेनिलां, विराजमानां, विपुलां, शत्रुशोणितेन तर्पितां, तेजसा सम्प्रदीप्ताग्रां, रक्तमाल्यैः विभूषिताम्, ऐरावतमहापद्मसार्वभौमानां दिग्गजानाम् अपि भयावहाम्। कविः गदायाः एव चतुर्भिः पादैः दीर्घं वर्णनं करोति। तां गदाम् आदाय संक्रुद्धः सः राक्षसपुङ्गवः युगान्ताग्निः इव ज्वलन् हरीन् समभिदुद्राव। अथ ऋषभः नाम वानरः समुत्पत्य रावणानुजं मत्तानीकम् उपागम्य तस्य अग्रतः बली तस्थौ। पर्वतोपमं तं वानरं पुरस्तात् स्थितं दृष्ट्वा सः क्रुद्धः वज्रकल्पया गदया तस्य उरसि आजघान। तया गदया अभिहतः वानरर्षभः भिन्नवक्षाः समाधूतः बहु रुधिरं सुस्राव। चिरात् संज्ञां सम्प्राप्य वानरेश्वरः ऋषभः क्रुद्धः विस्फुरमाणौष्ठः महापार्श्वम् उदैक्षत। गदायाः दीर्घं वर्णनं तस्याः भयङ्करतां सूचयति — अग्रे सा एव गदा तस्य स्वामिनः विनाशस्य साधनं भविष्यति। ऐरावतः, महापद्मः, सार्वभौमः च दिशां रक्षकाः दिग्गजाः; हिन्दीभाष्ये पुण्डरीकः अपि उक्तः। तेषाम् अपि भयावहा इति गदायाः अतिमानुषं बलं सूचयति — पूर्वं रावणः दिग्विजये दिग्गजान् अपि अजयत्, तस्य भ्राता अपि तादृशः। अत्र समीक्षितपाठे ‘mahāpārśvo mahābalaḥ’ इति नाम स्पष्टं पठ्यते, वुल्गेटे तु ‘मत्तो राक्षसपुङ्गवः’ इति; अतः ‘मत्त’ इति नाम वुल्गेटस्य विशेषः। ऋषभः अग्रे आगत्य ‘तस्थौ’ — न पलायितः, स्थिरः अभवत्। गदाप्रहारेण भिन्नवक्षाः अपि सः संज्ञां लब्ध्वा ओष्ठौ स्फुरयन् शत्रुम् उदैक्षत — एतत् क्रोधस्य चिह्नम्। पञ्चपञ्चाशे ऋषभः ‘रावणानुजम्’ उपागच्छत् — अतः महापार्श्वः रावणस्य कनीयान् भ्राता इति स्पष्टम्। षट्पञ्चाशे गदा ‘वज्रकल्पा’ इति उक्ता, सप्तपञ्चाशे तस्याः प्रहारेण ऋषभस्य वक्षः भिन्नम्। चतुःपञ्चाशे सः ‘युगान्ताग्निरिव ज्वलन्’ — प्रलयाग्निः इव सर्वं दग्धुम् उद्यतः। किन्तु ऋषभः तस्य पुरतः पर्वतः इव अचलः स्थितः।

Seeing Triśiras slain, and Mahodara too, and seeing the unassailable Devāntaka and Narāntaka killed, Matta, a bull among rākṣasas and supremely wrathful, flew into a rage. Matta and Mattānīka are names for Mahāpārśva, and he too was a brother of Rāvaṇa, his younger brother, as Ṛṣabha's approach to "Rāvaṇa's younger brother" makes clear. He seized a flaming mace made wholly of iron, and the poet lingers over it through four quarter-verses: bound with bands of gold, frothing with flesh and blood, gleaming and huge, sated with the blood of foes, its head ablaze with radiance and decked with red garlands, a terror even to Airāvata, Mahāpadma and Sārvabhauma, the great elephants who guard the quarters of the world. That it frightened even them shows the mace's more than earthly power; Rāvaṇa had once conquered the elephants of the quarters in his campaign of world-conquest, and his brother was of the same stamp. The long description tells how fearsome the weapon was, and it will be this very mace that brings about its owner's end. Taking it up in his fury, the bull among rākṣasas rushed at the monkeys, blazing like the fire at the end of an age, ready to burn up everything. Then the monkey Ṛṣabha leapt forward, came up to Mattānīka, and stood his ground before him, mighty and unmoving as a mountain, instead of running away. Seeing the monkey standing before him like a mountain, the rākṣasa struck him on the chest with his mace, hard as a thunderbolt. Struck by that mace, the bull among monkeys, his chest split open and his whole body shaking, poured out a great deal of blood. After a long while Ṛṣabha, lord of monkeys, came back to his senses, and glared at Mahāpārśva with quivering lips, a sign of his fury.

८ऋषभेण महापार्श्वस्य वधः, राक्षसबलस्य पलायनम्

५९स वेगवान्वेगवदभ्युपेत्य तं राक्षसं वानरवीरमुख्यः।
संवर्त्य मुष्टिं सहसा जघान बाह्वन्तरे शैलनिकाशरूपः॥

६०स कृत्तमूलः सहसेव वृक्षः क्षितौ पपात क्षतजोक्षिताङ्गः।
तां चास्य घोरां यमदण्डकल्पां गदां प्रगृह्याशु तदा ननाद॥

६१मुहूर्तमासीत्स गतासुकल्पः प्रत्यागतात्मा सहसा सुरारिः।
उत्पत्य संध्याभ्रसमानवर्णस्तं वारिराजात्मजमाजघान॥

६२स मूर्च्छितो भूमितले पपात मुहूर्तमुत्पत्य पुनः ससंज्ञः।
तामेव तस्याद्रिवराद्रिकल्पां गदां समाविध्य जघान संख्ये॥

६३सा तस्य रौद्रा समुपेत्य देहं रौद्रस्य देवाध्वरविप्रशत्रोः।
बिभेद वक्षः क्षतजं च भूरि सुस्राव धात्वम्भ इवाद्रिराजः॥

६४अभिदुद्राव वेगेन गदां तस्य महात्मनः।
तां गृहीत्वा गदां भीमामाविध्य च पुनः पुनः॥

६५मत्तानीकं महात्मा स जघान रणमूर्धनि।
स स्वया गदया भग्नो विशीर्णदशनेक्षणः॥

६६निपपात तदा मत्तो वज्राहत इवाचलः।
विशीर्णनयने भूमौ गतसत्त्वे गतायुषि।
पतिते राक्षसे तस्मिन्विद्रुतं राक्षसं बलम्॥

६७तस्मिन्हते भ्रातरि रावणस्य तन्नैर्ऋतानां बलमर्णवाभम्।
त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं दुद्राव भिन्नार्णवसंनिकाशम्॥

वानरवीरमुख्यः शैलनिकाशरूपः वेगवान् ऋषभः तं राक्षसं वेगवत् अभ्युपेत्य मुष्टिं संवर्त्य सहसा बाह्वन्तरे जघान। सः कृत्तमूलः वृक्षः इव क्षतजोक्षिताङ्गः क्षितौ पपात; ऋषभः तस्य यमदण्डकल्पां घोरां गदां प्रगृह्य आशु ननाद। मुहूर्तं गतासुकल्पः स्थित्वा सुरारिः प्रत्यागतात्मा सहसा उत्पत्य संध्याभ्रसमानवर्णः वारिराजात्मजं वरुणपुत्रम् ऋषभम् आजघान। ऋषभः मूर्च्छितः भूमितले पपात; मुहूर्तात् ससंज्ञः उत्पत्य सः तस्य अद्रिवराद्रिकल्पां ताम् एव गदां समाविध्य संख्ये जघान। सा रौद्रा गदा देवाध्वरविप्रशत्रोः रौद्रस्य तस्य देहं समुपेत्य वक्षः बिभेद; सः धातुमिश्रं जलं स्रवन् अद्रिराजः इव भूरि क्षतजं सुस्राव। ततः सः राक्षसः महात्मनः ऋषभस्य हस्तस्थां स्वां गदां ग्रहीतुं वेगेन अभिदुद्राव; ऋषभः तु तां भीमां गदां गृहीत्वा पुनः पुनः आविध्य रणमूर्धनि मत्तानीकं जघान। स्वया गदया भग्नः विशीर्णदशनेक्षणः मत्तः वज्राहतः अचलः इव तदा निपपात। विशीर्णनयने गतसत्त्वे गतायुषि तस्मिन् राक्षसे पतिते राक्षसं बलं विद्रुतम्। रावणस्य भ्रातरि हते अर्णवाभं नैर्ऋतानां बलं त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं भिन्नार्णवसंनिकाशं दुद्राव — यथा मर्यादां भित्त्वा समुद्रः सर्वतः प्रसरति। एवम् एकस्मिन् सर्गे चत्वारः राक्षसवीराः हताः। ऋषभमहापार्श्वयोः उपजातिबद्धं द्वन्द्वयुद्धं (५९–६३) समीक्षितपाठे नास्ति। षट्षष्टितमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। एकोनषष्टितः त्रिषष्टिपर्यन्तं पञ्च उपजातिश्लोकाः वुल्गेटमात्राः — तेषु ऋषभमहापार्श्वयोः मुष्टिगदाभ्यां द्वन्द्वयुद्धं विस्तरेण वर्ण्यते, उभयोः पतनं पुनः उत्थानं च। चतुःषष्टितमस्य प्रथमार्धम् अपि (‘अभिदुद्राव वेगेन गदां तस्य महात्मनः’) समीक्षिते नास्ति। हिन्दीभाष्यम् अस्य अर्थं स्पष्टीकरोति — ‘अपनी गदा लेनेके लिये उनपर धावा किया’। ‘स्वया गदया भग्नः’ इति पदं सर्गस्य मुख्यं भावं सङ्गृह्णाति — राक्षसानाम् आयुधानि एव तेषां विनाशकानि अभवन्। ऋषभः ‘वारिराजात्मजः’ इति — वरुणस्य पुत्रः। वानरसेनायाः मुख्याः वानराः देवानाम् अंशेन जाताः इति बालकाण्डे उक्तम्; अतः ऋषभस्य बलम् अपि दैवम्। त्रिषष्टितमे राक्षसः ‘देवाध्वरविप्रशत्रुः’ — देवानां, यज्ञानां, ब्राह्मणानां च शत्रुः — इति तस्य अधर्मः स्मार्यते। सप्तषष्टितमे बलस्य पलायनं समुद्रेण उपमितम् — ‘अर्णवाभम्’, ‘भिन्नार्णवसंनिकाशम्’।

Then Ṛṣabha, huge as a mountain, swift, and chief among the monkey heroes, rushed at the rākṣasa, clenched his fist, and struck him suddenly full on the chest. Like a tree cut at the root, the rākṣasa fell at once to the ground, his limbs bathed in blood, and Ṛṣabha seized his terrible mace, like the rod of Yama, and roared. For a moment the enemy of the gods lay as if dead; then, coming to himself, he leapt up and, red as an evening cloud, struck Ṛṣabha, the son of Varuṇa, lord of the waters. The Bāla Kāṇḍa tells that the chief monkeys of the army were born from portions of the gods, so Ṛṣabha's strength too was divine. Ṛṣabha fell senseless to the ground; after a moment he rose, conscious again, whirled that very mace, massive as the greatest of mountains, and struck the rākṣasa with it. That dreadful mace reached the body of the dreadful foe of gods, sacrifices and brahmins, a title that reminds us of his wickedness, and split his chest, and he poured out blood in streams, as the king of mountains pours out water red with minerals. The rākṣasa rushed at the great-souled monkey to snatch back his own mace from his hand, but Ṛṣabha gripped the terrible weapon, whirled it again and again, and struck Mattānīka at the forefront of the battle. Broken by his own mace, his teeth and eyes shattered, Matta fell like a mountain struck by a thunderbolt. "Broken by his own mace" gathers up the sense of the whole sarga: the rākṣasas' own weapons became the means of their destruction. When that rākṣasa fell, his eyes destroyed and his strength and life gone, the rākṣasa army broke and ran. With Rāvaṇa's brother slain, the host of the Nairṛtas, vast as an ocean, threw away its weapons and fled only to save their lives, like a sea that has burst its shore and floods out on every side. So in a single sarga four rākṣasa heroes were slain.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि
नैर्ऋतर्षभाः ७०.१ राक्षसश्रेष्ठाः
सन्धिः
नैर्ऋत + ऋषभाः → नैर्ऋतर्षभाः — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
नैर्ऋतेषु ऋषभाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
त्रिमूर्धा ७०.१ त्रिशिराः, त्रीणि शिरांसि धारयन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
त्रयः मूर्धानः यस्य सः — बहुव्रीहिः (प्रातिपदिकम् ‘त्रिमूर्धन्’)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भ्रातृव्यसनसंतप्तः ७०.३ भ्रातुः नरान्तकस्य नाशेन दुःखितः
सन्धिः
सम् + तप्तः → संतप्तः — अनुस्वारः
समासः
भ्रातुः व्यसनम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन संतप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
समभिद्रवत् ७०.३ अभ्यधावत्
सन्धिः
सम् + अभि + द्रवत् → समभिद्रवत् — मकारः अग्रिमेण अकारेण संयुज्यते
समासः
समासः नास्ति — ‘द्रु’ धातुः, ‘सम्’ ‘अभि’ उपसर्गौ
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङर्थे अडागमरहितम् आर्षं रूपम् (‘समभ्यद्रवत्’ इत्यस्य स्थाने), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
देवदर्पघ्नैः ७०.५ देवानाम् अभिमानं नाशयद्भिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
देवानां दर्पः — षष्ठीतत्पुरुषः; तं घ्नन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
महाविटपम् ७०.५ विशालशाखायुक्तं वृक्षम्
सन्धिः
महत् + विटपम् → महाविटपम् — ‘आन्महतः’ इति आत्त्वम्
समासः
महान्तः विटपाः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
आशीविषोपमैः ७०.७ विषसर्पतुल्यैः
सन्धिः
आशीविष + उपमैः → आशीविषोपमैः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
आशीविषैः उपमाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘शरैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
वज्रसंनिभैः ७०.१० वज्रसदृशैः
सन्धिः
सम् + निभैः → संनिभैः — अनुस्वारः
समासः
वज्रेण संनिभाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘तोमरैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
व्यपचक्राम ७०.११ दूरम् अपसृतवान्
सन्धिः
वि + अप + चक्राम → व्यपचक्राम — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः
समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातुः, ‘वि’ ‘अप’ उपसर्गौ
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
परमदुर्जयः ७०.१३ अत्यन्तं दुर्जेयः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दुःखेन जीयते इति दुर्जयः; परमः दुर्जयः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वातोद्धूतः ७०.१६ वायुना कम्पितः
सन्धिः
वात + उद्धूतः → वातोद्धूतः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); उत् + धूतः → उद्धूतः — जश्त्वम्
समासः
वातेन उद्धूतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
लाक्षारससवर्णम् ७०.१६ लाक्षारसवत् रक्तवर्णम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लाक्षायाः रसः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन समानः वर्णः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रुधिरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अजिह्मगैः ७०.१९ ऋजुगामिभिः शरैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न जिह्मं गच्छन्ति इति — नञ्-उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘बाणैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सविस्फुलिङ्गम् ७०.२२ अग्निकणैः सहितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विस्फुलिङ्गैः सह वर्तते इति — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘शिरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विजृम्भितम् ७०.२३ पराक्रमस्य विस्तारः, विलसितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’ पूर्वकात् ‘जृम्भ्’ धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नमूर्धा ७०.२६ मुष्टिप्रहारेण चूर्णितभिन्नशिराः
सन्धिः
निस् + पिष्ट → निष्पिष्ट — षत्वम्
समासः
मुष्टिना निष्पिष्टः विभिन्नः च मूर्धा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः ७०.२६ बहिः निर्गतदन्तनेत्रः, लम्बमानजिह्वः
सन्धिः
दन्त + अक्षि → दन्ताक्षि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
निर्वान्तानि दन्ताक्षीणि यस्य, विलम्बिनी जिह्वा यस्य — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
रश्मिवान् ७०.२८ सूर्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘रश्मि’ शब्दात् मतुप्-प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (प्रातिपदिकम् ‘रश्मिवत्’)
तडिच्चक्रचापवान् ७०.२९ विद्युत्-इन्द्रधनुर्युक्तः (मेघः)
सन्धिः
तडित् + चक्र → तडिच्चक्र — श्चुत्वम् (त् + च = च्च)
समासः
तडित् च चक्रं च चापं च — द्वन्द्वः; तानि अस्य सन्ति इति मतुप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रतिलब्धसंज्ञः ७०.३१ पुनः प्राप्तचेतनः
सन्धिः
सम् + ज्ञा → संज्ञा — अनुस्वारः
समासः
प्रतिलब्धा संज्ञा येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शैलाभिनिपातभग्नः ७०.३२ शिलापातेन चूर्णितः
सन्धिः
शैल + अभिनिपात → शैलाभिनिपात — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शैलस्य अभिनिपातः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन भग्नः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पितृव्यम् ७०.३३ पितुः भ्रातरम् (महोदरम्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘पितृ’ शब्दात् व्यत्-प्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
मृगराड् ७०.३७ सिंहः
सन्धिः
मृगराज् + इव → मृगराडिव — पदान्ते जकारस्य डकारः (जश्त्वम्)
समासः
मृगाणां राट् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (प्रातिपदिकम् ‘मृगराज्’)
असङ्गताम् ७०.३९ अप्रतिहतगतिम्, अनिवार्याम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न सङ्गता — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शक्तिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्रस्तहस्तायुधः ७०.४३ यस्य हस्तात् आयुधं पतितम्
सन्धिः
हस्त + आयुधः → हस्तायुधः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
हस्तस्य आयुधम् — षष्ठीतत्पुरुषः; स्रस्तं हस्तायुधं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अगसंनिभानि ७०.४८ पर्वततुल्यानि
सन्धिः
सम् + निभानि → संनिभानि — अनुस्वारः
समासः
अगैः संनिभानि — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘शिरांसि’ इत्यस्य विशेषणम्)
ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ७०.५३ दिग्गजानाम् अपि भयजनिकाम्
सन्धिः
भय + आवहाम् → भयावहाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
ऐरावतः च महापद्मः च सार्वभौमः च — द्वन्द्वः; तेषां भयम् आवहति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘गदाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विस्फुरमाणौष्ठः ७०.५८ क्रोधेन कम्पमानाधरः
सन्धिः
विस्फुरमाण + ओष्ठः → विस्फुरमाणौष्ठः — वृद्धिसन्धिः (ओष्ठ-शब्दे विकल्पेन ‘अ + ओ = औ’)
समासः
विस्फुरमाणौ ओष्ठौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
बाह्वन्तरे ७०.५९ भुजयोः मध्ये, वक्षसि
सन्धिः
बाहु + अन्तरे → बाह्वन्तरे — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
बाह्वोः अन्तरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
वारिराजात्मजम् ७०.६१ वरुणस्य पुत्रम् (ऋषभम्)
सन्धिः
वारिराज + आत्मजम् → वारिराजात्मजम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
वारीणां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
देवाध्वरविप्रशत्रोः ७०.६३ देवानां यज्ञानां ब्राह्मणानां च वैरिणः
सन्धिः
देव + अध्वर → देवाध्वर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
देवाः च अध्वराः च विप्राः च — द्वन्द्वः; तेषां शत्रुः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
भिन्नार्णवसंनिकाशम् ७०.६७ भिन्नमर्यादसमुद्रसदृशम्
सन्धिः
भिन्न + अर्णव → भिन्नार्णव — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
भिन्नः अर्णवः — कर्मधारयः; तेन संनिकाशम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘बलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)