रावणपुत्राणां निर्गमः नरान्तकवधश्च

एवं विलपमानस्य शोकाभिभूतस्य दुरात्मनः रावणस्य वचः श्रुत्वा त्रिशिराः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राजन्, नः तातमध्यमः महावीर्यः एवम् एव हतः, किन्तु सत्पुरुषाः यथा भवान् तथा न विलपन्ति। हे प्रभो, नूनं त्वं त्रिभुवनस्य अपि पर्याप्तः; स त्वं कस्मात् प्राकृतः इव आत्मानम् ईदृशं शोचसि? ब्रह्मदत्ता शक्तिः, कवचं, सायकः, धनुः, सहस्रखरसंयुक्तः मेघसमस्वनः रथः च ते अस्ति। त्वया असकृत् शस्त्रेण देवदानवाः विशस्ताः; सः त्वं सर्वायुधसम्पन्नः राघवं शास्तुम् अर्हसि। कामं, महाराज, तिष्ठ; अहं रणे निर्गमिष्यामि, गरुडः पन्नगान् इव ते शत्रून् उद्धरिष्यामि। यथा देवराजेन शम्बरः, विष्णुना नरकः, तथा अद्य मया युधि निपातितः रामः शयिता।’ त्रिशिरसः वाक्यं श्रुत्वा कालचोदितः राक्षसाधिपः रावणः आत्मानं पुनर्जातम् इव मन्यते। ‘तातमध्यमः’ इति पितुः मध्यमः भ्राता — कुम्भकर्णः रावणविभीषणयोः मध्ये जातः; हिन्दीभाष्ये ‘मझले चाचा’ इति। त्रिशिरसः वचने त्रयः अंशाः — उपालम्भः (सत्पुरुषाः न विलपन्ति), स्मारणम् (तव आयुधानि पराक्रमः च), प्रतिज्ञा (अहं स्वयं यास्यामि)। ‘ब्रह्मदत्ता शक्तिः’ इति ब्रह्मणः वरेण प्राप्तं दिव्यम् आयुधम्। ‘सहस्रखरसंयुक्तः रथः’ इति गर्दभसहस्रयुक्तः — राक्षसानां रथाः खरैः युज्यन्ते। मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां नरकः अत्र विप्रचित्तेः सिंहिकायाः च पुत्रः, न तु भूमिपुत्रः यः द्वापरे कृष्णेन हतः इति स्पष्टीकृतम्। ‘कालचोदितः’ इति कविः सूचयति — रावणस्य उत्साहः विवेकात् न, अपि तु मृत्युप्रेरणात्। त्रिशिराः रावणस्य पुत्रः, त्रिशिरस्कः — अग्रे तस्य त्रीणि किरीटानि वर्ण्यन्ते। सः पितरं ‘प्राकृतः इव’ इति उपालभते, यथा पूर्वसर्गे अङ्गदः वानरान् ‘प्राकृताः हरयः इव’ इति — उभयोः पक्षयोः नायकाः समानेन तर्केण स्वजनान् प्रोत्साहयन्ति। ‘पुनर्जातम् इव आत्मानं मन्यते’ इति रावणस्य मनःपरिवर्तनं शीघ्रम् — क्षणपूर्वं सः ‘इदानीं नास्मि’ इति अवदत्, अधुना पुत्रस्य वचनेन पुनः जीवितः इव। ‘गरुडः पन्नगान् इव’ इति उपमा पूर्वसर्गेषु कुम्भकर्णस्य कृते प्रयुक्ता, अत्र त्रिशिराः ताम् एव स्वस्य कृते प्रयुङ्क्ते — पितृव्यस्य स्थानं ग्रहीतुम् इच्छति इव। ‘शास्तुम् अर्हसि’ इति दण्डयितुं समर्थः असि — पितुः सामर्थ्यस्य स्मारणम्।

त्रिशिरसः वाक्यं श्रुत्वा देवान्तकनरान्तकौ तेजस्वी अतिकायः च युद्धहर्षिताः बभूवुः। ततः ‘अहम् अहम्’ इति गर्जन्तः नैर्ऋतर्षभाः शक्रतुल्यपराक्रमाः रावणस्य सुताः वीराः सज्जाः अभवन्। सर्वे अन्तरिक्षगताः, सर्वे मायाविशारदाः, सर्वे त्रिदशदर्पघ्नाः, सर्वे समरदुर्मदाः; सर्वे सुबलसम्पन्नाः, सर्वे विस्तीर्णकीर्तयः; सर्वे समरम् आसाद्य सगन्धर्वैः सकिंनरमहोरगैः देवैः अपि निर्जिताः इति न श्रूयन्ते स्म। सर्वे अस्त्रविदुषः वीराः, सर्वे युद्धविशारदाः, सर्वे प्रवरविज्ञानाः, सर्वे लब्धवराः। भास्करतुल्यवर्चसैः शत्रुबलश्रियार्दनैः तैः सुतैः वृतः राजा रावणः, महादानवदर्पनाशनैः अमरैः वृतः मघवान् इव, रराज। ‘सर्वे’ इति पदस्य पुनः पुनः आवृत्तिः — एषः अनुप्रासः कुमाराणां समानं महत्त्वं दर्शयति, सर्वेषां गुणाः समानाः इव। ‘अहम् अहम् इति’ इति द्विरुक्तिः प्रतिस्पर्धां सूचयति — प्रत्येकः प्रथमः गन्तुम् इच्छति। त्रयोदशः श्लोकः षट्पादः, तस्य प्रथमः अर्धः ‘देवैरपि सगन्धर्वैः…’ द्वादशस्य उत्तरार्धेन सह अन्वेति; समीक्षिते अयं अर्धः नास्ति। चतुर्दशः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः। रावणस्य शोभा पुत्रैः इन्द्रस्य देवैः इव — किन्तु ‘महादानवदर्पनाशनैः’ इति अमराणां विशेषणं विडम्बनया रावणस्य एव दर्पनाशं सूचयति इव। एषु चतुर्षु कुमारेषु अतिकायः धान्यमालिन्याः पुत्रः, अन्ये त्रयः मन्दोदर्याः इति परम्परा; अग्रिमसर्गेषु तेषां क्रमेण वधः वर्ण्यते। ‘अन्तरिक्षगताः’ ‘मायाविशारदाः’ इति तेषां राक्षससुलभे शक्ती। ‘न श्रूयन्ते स्म निर्जिताः’ इति तेषां पूर्वयुद्धेषु अपराजयस्य ख्यातिः; ‘लब्धवराः’ इति तपसा प्राप्तवराः — एते सर्वे गुणाः अग्रे तेषां वधस्य महत्त्वं वर्धयन्ति। ‘शक्रतुल्यपराक्रमाः’ इति — इन्द्रतुल्याः इति विशेषणम् अस्मिन् सर्गे पुनः अङ्गदस्य अपि कृते प्रयुक्तम् (८१), येन प्रतिद्वन्द्विनोः तुल्यता सूच्यते। ‘समरदुर्मदाः’ इति युद्धे दुर्दान्तमदाः।

सः पुत्रान् सम्परिष्वज्य भूषणैः भूषयित्वा प्रशस्ताभिः आशीर्भिः रणे प्रेषयामास। कुमाराणां रक्षणार्थं युद्धोन्मत्तं मत्तं च भ्रातरौ अपि रावणः संयुगे प्रेषयामास। ते महाकायाः लोकरावणं महात्मानं रावणम् अभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा प्रतस्थिरे। सर्वौषधीभिः गन्धैः च समालभ्य युद्धकाङ्क्षिणः महाबलाः षट् नैर्ऋतश्रेष्ठाः निर्जग्मुः — त्रिशिराः, अतिकायः, देवान्तकः, नरान्तकः, महोदरः, महापार्श्वः च कालचोदिताः निर्जग्मुः। ‘युद्धोन्मत्तः’ ‘मत्तः’ इति महापार्श्वमहोदरयोः अपराणि नामानि; हिन्दीभाष्ये ‘युद्धोन्मत्त (महापार्श्व) और मत्त (महोदर)’ इति स्पष्टम्। समीक्षिते अत्र ‘mahodaramahāpārśvau’ इति साक्षात् नाम्नी। ‘सर्वौषधीभिः समालभ्य’ इति युद्धात् पूर्वं मङ्गलार्थम् ओषधीनां गन्धानां च स्पर्शः, रक्षाविधिः। प्रदक्षिणम्, अभिवादनम्, आशीर्वादः — एते सर्वे मङ्गलाचाराः, किन्तु कविः ‘कालचोदिताः’ इति पदेन तेषां भाग्यं पूर्वम् एव सूचयति। एकोनविंशः श्लोकः (षण्णां नामावली) समीक्षिते नास्ति, अष्टादशस्य ‘षडेते’ इति पदस्य विवरणम् इव। रावणस्य पितृस्नेहः अत्र स्पष्टः — पुत्रान् आलिङ्गति, स्वयम् एव भूषयति — यस्य प्रतिफलं अग्रिमेषु सर्गेषु शोकः एव। ‘लोकरावणम्’ इति रावणस्य नाम्नः निर्वचनं — यः लोकान् रावयति, रोदयति। ‘रक्षणार्थं कुमाराणाम्’ इति पितृव्यौ कुमाराणां पालकौ — रावणस्य चिन्ता पुत्राणां सुरक्षायै, यत् तस्य पितृहृदयं दर्शयति। ‘षडेते’ इति षट् एते — गणना कविना स्वयं कृता।

ततः महोदरः नीलजीमूतसंनिभम् ऐरावतकुले जातं सुदर्शनं नागम् आरुरोह; सर्वायुधसमायुक्तः तूणीभिः अलंकृतः सः गजम् आस्थाय अस्तमूर्धनि सविता इव रराज। रावणात्मजः त्रिशिराः हयोत्तमसमायुक्तं सर्वायुधसमाकुलं रथश्रेष्ठम् आरुरोह; रथम् आस्थाय धनुर्धरः सः सविद्युदुल्कः सज्वालः सेन्द्रचापः अम्बुदः इव विरराज; त्रिभिः किरीटैः सः त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः शैलेन्द्रः हिमवान् इव शुशुभे। अतितेजस्वी सर्वधनुष्मतां श्रेष्ठः राक्षसेन्द्रसुतः अतिकायः सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं स्वनुकर्षं सुकूबरं तूणीबाणासनैः दीप्तं प्रासासिपरिघाकुलं रथश्रेष्ठम् आरुरोह; काञ्चनविचित्रेण किरीटेन भूषणैः च सः प्रभाभिः भासयन् मेरुः इव बभौ; नैर्ऋतशार्दूलैः वृतः अमरैः वज्रपाणिः इव रराज। नरान्तकः उच्चैःश्रवःप्रख्यं श्वेतं कनकभूषणं मनोजवं महाकायं हयम् आरुरोह; उल्काभं प्रासं गृहीत्वा सः शिखिगतः गुहः इव विरराज। देवान्तकः हेमभूषणं परिघं समादाय, दोर्भ्यां गिरिं (मन्दरं) परिगृह्य विष्णोः वपुः विडम्बयन् इव शुशुभे। महातेजाः वीर्यवान् महापार्श्वः गदाम् आदाय संयुगे कुबेरः इव विरराज। ते महात्मानः अमरावत्याः सुराः इव प्रतस्थुः; गजैः तुरङ्गैः अम्बुदनिःस्वनैः रथैः च प्रवरायुधाः राक्षसाः तान् अनूत्पेतुः। किरीटिनः श्रिया जुष्टाः सूर्यवर्चसः कुमाराः अम्बरे दीप्ताः ग्रहाः इव विरेजुः। तेषां प्रगृहीता सिता शस्त्राणाम् अवलिः शरदभ्रप्रतीकाशा अम्बरे हंसावलिः इव बभौ। षण्णां वीराणां षट् उपमाः — अस्तमूर्धनि सूर्यः, इन्द्रधनुर्युक्तः मेघः, त्रिशृङ्गः हिमवान्, मेरुः, शिखिगतः स्कन्दः, मन्दरधारी विष्णुः, कुबेरः च। ‘अनुकर्षः’ ‘कूबरः’ इति रथाङ्गयोः पादटिप्पण्यां विवरणम् — अनुकर्षः रथस्य धुरि स्थापितं काष्ठम्, कूबरः यस्मिन् युगं बध्यते; हिन्दीभाष्ये ‘गाड़ीके हरसों’ इति। त्रयस्त्रिंशे समीक्षितस्य द्वौ अर्धौ (०३२a ‘te pratasthur mahātmāno balair apratimair vṛtāḥ’, ०३२c ‘surā ivāmarāvatyāṃ…’) वुल्गेटे एकस्मिन् एव अर्धे संक्षिप्तौ — ‘ते प्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्याः सुरा इव’। अस्मिन् दीर्घे वर्णने कविः प्रत्येकं वीरं पृथक् चित्रयति — वाहनम्, आयुधम्, अलंकारः, उपमा च इति चतुर्विधं वर्णनम्। महोदरस्य गजः सुदर्शनः ऐरावतकुलजः — इन्द्रस्य गजस्य वंशजः; तस्य उपमा अस्तमूर्धनि सूर्यः — अस्ताचलशिखरे अस्तं गच्छन् सूर्यः — अत्र विडम्बना, यतः अस्तम् इति पतनस्य सूचकम्। त्रिशिरसः उपमा विद्युदुल्कासहितः मेघः, तस्य त्रीणि किरीटानि हिमवतः त्रीणि काञ्चनशृङ्गाणि इव। अतिकायः ‘श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्’ — अग्रे तस्य लक्ष्मणेन सह दीर्घं युद्धं भविष्यति; अत्र तस्य रथस्य सूक्ष्मं वर्णनं — चक्रम्, अक्षः, अनुकर्षः, कूबरः — तस्य महत्त्वं पूर्वम् एव स्थापयति। नरान्तकस्य अश्वः उच्चैःश्रवसा उपमितः — इन्द्रस्य श्वेताश्वः समुद्रमन्थनजः। देवान्तकः परिघं गृह्णाति, विष्णुः यथा समुद्रमन्थने मन्दरं धृतवान् — ‘विडम्बयन्’ इति अनुकुर्वन्। महापार्श्वः गदापाणिः कुबेरः इव। एवं षडपि वीराः देवैः उपमीयन्ते — इन्द्रः, स्कन्दः, विष्णुः, कुबेरः — येषां ते शत्रवः; एषा विडम्बना कवेः सूक्ष्मा। अन्ते ‘हंसावलिः इव शस्त्रावलिः’ इति शरत्कालीनम् उपमा — श्वेतानि शस्त्राणि आकाशे हंसपङ्क्तिः इव। एवं युद्धयात्रायाः सौन्दर्यं भीषणता च युगपत् वर्ण्येते। ‘अमरावत्याः सुराः इव’ इति उपमा — राक्षसानां लङ्का देवानाम् अमरावती इव वैभवपूर्णा, तेषां निर्गमः देवानां युद्धयात्रा इव। ‘ग्रहाः दीप्ताः इव अम्बरे’ — किरीटिनः कुमाराः आकाशे प्रकाशमानाः ग्रहाः इव। एवं कविः राक्षसानाम् अपि सौन्दर्यं वैभवं च न्याय्येन वर्णयति; रामायणस्य शत्रुवर्णनम् एकपक्षीयं न। ‘सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं स्वनुकर्षं सुकूबरम्’ इति चतुर्भिः ‘सु’-पूर्वैः पदैः रथस्य सर्वाङ्गसौष्ठवं वर्ण्यते — अनुप्रासस्य सुन्दरं उदाहरणम्। ‘प्रासासिपरिघाकुलम्’ इति रथः आयुधागारम् इव पूर्णः। ‘सवितेवास्तमूर्धनि’ इत्यत्र ‘सविता + इव’ गुणसन्धिः, ‘इव + अस्त’ सवर्णदीर्घसन्धिः। ‘नैर्ऋतशार्दूलैः वृतः वज्रपाणिः इव अमरैः’ — अतिकायः अनुचरैः सह इन्द्रः इव।

‘शत्रूणां पराजयं मरणं वा’ इति मतिं निश्चित्य संयुगार्थिनः वीराः संजग्मुः; ते जगर्जुः, प्रणेदुः, सायकान् चिक्षिपुः, जगृहुः च। निर्यान्तानां युद्धदुर्मदानां क्ष्वेडितास्फोटितैः मेदिनी संचचाल इव, रक्षसां सिंहनादैः अम्बरं संस्फोटितम् इव। ते महाबलाः राक्षसेन्द्राः मुदिताः अभिनिष्क्रम्य समुद्यतशिलानगं वानरानीकं ददृशुः। महात्मानः हरयः अपि हस्त्यश्वरथसम्बाधं किङ्किणीशतनादितं नीलजीमूतसंकाशं समुद्यतमहायुधं दीप्तानलरविप्रख्यैः नैर्ऋतैः सर्वतः वृतं राक्षसं बलं ददृशुः। तत् आयातं बलं दृष्ट्वा लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः समुद्यतमहाशैलाः मुहुर्मुहुः सम्प्रणेदुः; रक्षांसि अमृष्यमाणाः वानराः प्रतिनर्दन्त। वानरयूथपानां समुत्कृष्टरवं निशम्य परहर्षम् अमृष्यमाणाः महाबलाः रक्षोगणाः उग्रं भीमतरं प्रणेदुः। ते हरियूथपाः घोरं राक्षसबलं प्रविश्य उद्यतैः शैलैः शिखरिणः नगाः इव विचेरुः। केचित् प्लवङ्गमाः आकाशम् आविश्य, केचित् उर्व्यां, संक्रुद्धाः रक्षःसैन्येषु चेरुः, केचित् द्रुमशिलायुधाः। वानरपुङ्गवाः विपुलस्कन्धान् द्रुमान् गृह्य युध्यन्ते स्म; तत् युद्धं रक्षोवानरसंकुलं घोरम् अभवत्। ‘क्ष्वेडितम्’ इति सिंहनादः, ‘आस्फोटितम्’ इति भुजास्फालनम्, ताल ठोंकना इति हिन्दीभाष्ये। नादस्य प्रतिनादः — राक्षसाः नदन्ति, वानराः प्रतिनदन्ति, पुनः राक्षसाः भीमतरं नदन्ति — एषः शब्दयुद्धः शस्त्रयुद्धस्य पूर्वरङ्गः। ‘लब्धलक्षाः’ इति प्रहारस्य अवसरं प्राप्ताः। ‘नगाः शिखरिणः इव’ इति शैलधारिणः वानराः शिखरयुक्ताः पर्वताः इव। चतुश्चत्वारिंशः उपजातिवृत्तः। अस्मिन् खण्डे द्वयोः सेनयोः दर्शनं परस्परम् — प्रथमं राक्षसाः वानरसेनां पश्यन्ति, ततः वानराः राक्षससेनाम्। राक्षससेनायाः वर्णनं विस्तृतं — हस्तिनः, अश्वाः, रथाः, किङ्किणीनां शतानि, नीलमेघवर्णः, उद्यतानि आयुधानि; वानरसेनायाः तु संक्षिप्तं — ‘समुद्यतशिलानगम्’ — शिलाः वृक्षाः एव तेषाम् आयुधानि। एतेन सेनयोः वैषम्यं सूच्यते — एकत्र वैभवं, अन्यत्र प्रकृतिसिद्धं बलम्। ‘मरणं वापि निश्चित्य शत्रूणां वा पराजयम्’ इति राक्षसानाम् अपि वानराणां इव नैष्ठिकी बुद्धिः — पूर्वसर्गे वानराः ‘मरणे कृतनिश्चयाः’ आसन्; उभयोः पक्षयोः वीरत्वं समानम्। ‘प्रतिनर्दन्त’ इति मुद्रितं रूपम् — आत्मनेपदस्य लङ्, ‘प्रतिनदन्त’ इति अर्थः। ‘परहर्षम् अमृष्यमाणाः’ इति राक्षसाः शत्रूणां हर्षं सोढुं न शक्नुवन्ति — एषा ईर्ष्या अपि युद्धस्य प्रेरणा। ‘केचित् आकाशम् आविश्य, केचित् उर्व्याम्’ इति वानराणां द्विविधा गतिः — आकाशगामिनः भूमिचराः च। सप्तचत्वारिंशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति। ‘समुद्यतमहाशैलाः’ इति वानराः महाशैलान् उत्क्षिप्य स्थिताः — तेषां प्रहाराय सज्जता। हिन्दीभाष्ये ‘प्रहार करनेका अवसर पाकर’ इति ‘लब्धलक्षाः’ इत्यस्य व्याख्या। शब्दानां युद्धः एव प्रथमः, ततः शस्त्राणाम्। ‘किङ्किणीशतनादितम्’ इति रथेषु गजेषु च बद्धानां क्षुद्रघण्टिकानां ध्वनिः।

राक्षसैः बाणौघैः वार्यमाणाः भीमविक्रमाः हरयः पादपशिलाशैलैः अनुपमां वृष्टिं चक्रुः। रणे राक्षसवानराः सिंहनादान् विनेदुः; प्लवङ्गमाः शिलाभिः यातुधानान् चूर्णयामासुः, क्रुद्धाः कवचाभरणावृतान् संयुगे निर्जघ्नुः। केचित् सहसा आप्लुत्य रथगतान् गजवाजिगतान् अपि वीरान् यातुधानान् निर्जघ्नुः। शैलशृङ्गान्विताङ्गाः मुष्टिभिः वान्तलोचनाः राक्षसपुङ्गवाः चेलुः पेतुः नेदुः च। राक्षसाः अपि तीक्ष्णैः शरैः कपिकुञ्जरान् बिभिदुः, शूलमुद्गरखड्गैः प्रासैः शक्तिभिः च जघ्नुः। परस्परजयैषिणः रिपुशोणितदिग्धाङ्गाः वानरराक्षसाः अन्योन्यं पातयामासुः। हरिराक्षसैः विसृष्टैः शैलैः खड्गैः च मुहूर्तेन भूमिः आवृता शोणितोक्षिता च अभवत्; युद्धमदान्वितैः अभिमर्दितैः पर्वताकारैः रक्षोभिः विकीर्णैः वसुमती पूर्णा आसीत् (पञ्चपञ्चाशः षट्पादः)। आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाः भग्नशैलाः वानराः आसन्नाः अङ्गैः एव अद्भुतं युद्धं चक्रुः। नैर्ऋतर्षभाः वानरान् वानरैः एव जघ्नुः, वानराः अपि राक्षसान् राक्षसैः एव जघ्नुः। राक्षसाः शिलाः शैलान् च आक्षिप्य जघ्नुः, वानराः तेषां शस्त्राणि आच्छिद्य रक्षांसि जघ्नुः। परस्परं शैलशृङ्गैः निर्जघ्नुः बिभिदुः च, सिंहनादान् विनेदुः च। छिन्नवर्मतनुत्राणाः वानरैः हताः राक्षसाः रससारं द्रुमाः इव रुधिरं प्रसृताः। केचित् वानराः रथेन रथं, वारणेन वारणं, हयेन हयं निर्जघ्नुः। राक्षसाः क्षुरप्रैः अर्धचन्द्रैः भल्लैः निशितैः शरैः वानरेन्द्राणां पादपान् शिलाः च बिभिदुः। विकीर्णैः पर्वतैः छिन्नैः द्रुमैः हतैः कपिरक्षोभिः च वसुधा दुर्गमा अभवत्। गर्वितहृष्टचेष्टाः अदीनसत्त्वाः ते वानराः भयं विमुच्य संग्रामम् आसाद्य नानायुधाः राक्षसैः सह युद्धं चक्रुः (अयं श्लोकः समीक्षिते नास्ति)। तस्मिन् तुमुले विमर्दे प्रवृत्ते, वलीमुखेषु प्रहृष्यमाणेषु, राक्षसेषु निपात्यमानेषु च महर्षयः देवगणाः च नेदुः। ‘वानरान् वानरैः एव, राक्षसान् राक्षसैः एव’ — शत्रुम् एव आयुधरूपेण गृहीत्वा प्रहारः — युद्धस्य भीषणतायाः पराकाष्ठा। ‘रससारम् इव द्रुमाः’ इति वृक्षाः यथा निर्यासं स्रवन्ति; हिन्दीभाष्ये ‘गोंद बहाया करते हैं’ इति। ‘क्षुरप्रः’ ‘भल्लः’ ‘अर्धचन्द्रः’ इति बाणभेदाः। अयं खण्डः सामूहिकयुद्धस्य चित्रम् — न कस्यचित् नायकस्य नाम, केवलं ‘वानराः’ ‘राक्षसाः’ इति। कविः युद्धस्य विविधान् प्रकारान् क्रमेण वर्णयति — प्रथमं दूरात् प्रहारः (बाणाः, शिलाः), ततः समीपे (मुष्टयः, शूलाः), ततः आयुधहीनानाम् अङ्गैः एव युद्धम्, अन्ते शत्रूणाम् एव देहैः आयुधैः च युद्धम्। ‘आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाः भग्नशैलाः’ इति त्रिभिः पदैः वानराणाम् अवस्था — ते क्षिप्ताः, पुनः क्षिप्यन्ते, तेषां शैलाः भग्नाः — तथापि ते न निवर्तन्ते। ‘रथेन रथम्, वारणेन वारणम्, हयेन हयम्’ इति वानराः राक्षसानां वाहनानि एव उत्थाप्य प्रहरन्ति — अद्भुतम् अतिशयोक्तिचित्रम्। ‘दुर्गमा वसुधा’ इति रणभूमिः शवैः शिलाभिः वृक्षैः च एवं पूर्णा यत् तत्र गमनम् अपि कठिनम्; हिन्दीभाष्ये ‘चलना-फिरना कठिन हो गया’ इति। अन्ते महर्षयः देवाः च नदन्ति — युद्धस्य दिव्याः प्रेक्षकाः, ये वानराणां विजयेन हृष्यन्ति। पञ्चपञ्चाशः षट्पादः, चतुःषष्टितमः पञ्चषष्टितमः च उपजातिवृत्तौ। ‘छिन्नवर्मतनुत्राणाः’ इति येषां कवचानि शरीररक्षाः च छिन्नाः; ‘तनुत्राणम्’ इति देहरक्षकं वस्त्रम्। ‘परस्परजयैषिणः’ इति उभयोः पक्षयोः विजयेच्छा समाना। ‘रिपुशोणितदिग्धाङ्गाः’ इति शत्रूणां रक्तेन लिप्ताः — स्वरक्तम् अपि मिश्रितम् इति भावः। ‘युद्धमदान्वितैः’ इति युद्धमदेन उन्मत्तैः — मद्येन इव युद्धेन मत्ताः। कवेः दृष्टौ युद्धं भीषणं, किन्तु निष्पक्षं — उभयोः पक्षयोः वीरत्वं हानिः च समानं वर्ण्येते। ‘राक्षसान् राक्षसैः एव’ इति वानराः राक्षसान् गृहीत्वा अन्यान् राक्षसान् प्रहरन्ति — शत्रोः देहः एव आयुधम्; हिन्दीभाष्ये ‘राक्षसोंसे ही राक्षसोंको मार रहे थे’ इति। ‘पुनः अङ्गैः’ इति भग्नशैलाः वानराः हस्तपादैः एव युध्यन्ते — आयुधाभावे अपि युद्धस्य अविरामता। ‘कवचाभरणावृतान्’ इति ये राक्षसाः कवचैः आभरणैः च आवृताः, ते अपि शिलाभिः चूर्णिताः — कवचं न रक्षति।

ततः नरान्तकः मारुततुल्यवेगं हयम् आरुह्य निशितां शक्तिं प्रगृह्य, महार्णवं मीनः इव, उग्रं वानरसैन्यम् आविवेश। सः वीरः दीप्तेन प्रासेन सप्त शतानि वानरान् विनिर्बिभेद; एकः सः महात्मा इन्द्ररिपुः क्षणेन हरिपुङ्गवानां सैन्यं जघान। विद्याधरमहर्षयः हयपृष्ठप्रतिष्ठितं हरिसैन्येषु चरन्तं तं महात्मानं ददृशुः। तस्य मार्गः मांसशोणितकर्दमः, पतितैः पर्वताकारैः वानरैः अभिसंवृतः ददृशे। प्लवगपुङ्गवाः यावत् विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः, तावत् एतान् अतिक्रम्य नरान्तकः निर्बिभेद। संग्रामाग्रे ज्वलन्तं प्रासम् उद्यम्य सः, विभावसुः वनानि इव, हरिसैन्यानि ददाह। वनौकसः यावत् वृक्षान् शैलान् उत्पाटयामासुः, तावत् प्रासहताः वज्रकृत्ताः अचलाः इव पेतुः। बलवान् नरान्तकः प्रावृट्काले अनिलः यथा, तथा युद्धे सर्वतः प्रमृद्नन् सर्वासु दिक्षु विचचार। वीराः भयात् धावितुं, स्थातुं, स्पन्दितुं वा न शेकुः; वीर्यवान् सः उत्पतन्तं, स्थितं, यान्तं — सर्वान् विव्याध। अन्तककल्पेन आदित्यतेजसा एकेन प्रासेन भग्नानि हरिसैन्यानि धरणीतले निपेतुः। वज्रनिष्पेषसदृशं प्रासस्य अभिनिपातनं सोढुं वानराः न शेकुः, ते महास्वनं विनेदुः। पततां हरिवीराणां रूपाणि वज्रभिन्नाग्रकूटानां पततां शैलानाम् इव प्रचकाशिरे। ये महात्मानः पूर्वं कुम्भकर्णेन पातिताः, ते वानरश्रेष्ठाः स्वस्थाः सुग्रीवम् उपतस्थिरे। सः सुग्रीवः प्रेक्षमाणः नरान्तकभयत्रस्तां यतस्ततः विद्रवन्तीं हरिवाहिनीं ददृशे; विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा हयपृष्ठप्रतिष्ठितं गृहीतप्रासम् आयान्तं नरान्तकं ददर्श। ‘महार्णवं मीनः इव’ इति उपमा — मत्स्यः यथा निर्बाधं समुद्रे तरति, तथा सः सेनायां स्वच्छन्दं चरति। ‘यावत्… तावत्’ इति द्विवारं प्रयुक्तं — तस्य वेगः वानराणां विचारात् अपि शीघ्रतरः। ‘उत्पतन्तं स्थितं यान्तम्’ इति त्रिविधा गतिः, सर्वे समानं विद्धाः। कुम्भकर्णेन पातिताः ये, ते ‘स्वस्थाः’ — अतः पूर्वसर्गस्य पतिताः सर्वे न मृताः, केचित् मूर्च्छिताः एव आसन् इति ज्ञायते। नरान्तकस्य नाम एव तस्य स्वभावं कथयति — नराणाम् अन्तकः। सः अश्वारूढः, प्रासधारी — अतः वेगः तस्य मुख्यं बलम्। कविः वेगस्य बहूनि चित्राणि ददाति — मीनः समुद्रे, विभावसुः वने, प्रावृषि अनिलः, वज्रः पर्वतेषु। ‘सप्त शतानि वानरान् एकः क्षणेन’ इति सङ्ख्या तस्य शीघ्रताम् अपि दर्शयति। विद्याधराः महर्षयः च तं पश्यन्ति — दिव्याः प्रेक्षकाः पुनः। ‘मार्गः मांसशोणितकर्दमः’ इति तस्य गमनस्य चिह्नम् — सः यत्र गच्छति, तत्र पङ्कः। वानराणां भयं त्रिविधम् — ते धावितुं, स्थातुं, स्पन्दितुं वा न शक्नुवन्ति — पक्षाघातः इव। अस्मिन् सङ्कटे कुम्भकर्णेन पूर्वं पातिताः वानराः स्वस्थाः भूत्वा सुग्रीवं प्रति आगच्छन्ति — सेनायाः पुनरुत्थानं, अग्रिमस्य प्रतिकारस्य भूमिका। ‘वज्रभिन्नाग्रकूटानां शैलानाम्’ इति उपमा — पतन्तः वानराः वज्रेण भिन्नशिखराः पर्वताः इव; वानराणां पर्वताकारः पूर्वम् अपि बहुधा उक्तः। ‘प्रावृट्काले यथा अनिलः’ इति वर्षाकालस्य झञ्झावातः वृक्षान् भनक्ति, तथा सः वानरान्। ‘उत्पतन्तं स्थितं यान्तम्’ — त्रिभिः कृदन्तैः सर्वासाम् अवस्थानां समावेशः, न कश्चित् मुक्तः। ‘अन्तककल्पेन आदित्यतेजसा प्रासेन’ इति तस्य आयुधस्य द्वे उपमे — मृत्युः सूर्यः च, विनाशकः दीप्तिमान् च। ‘यावत्… तावत्’ इति रचनया नरान्तकस्य वेगः वानराणां विचारस्य वेगात् अपि अधिकः इति दर्शितम्; ते यावत् वृक्षान् उत्पाटयन्ति, तावत् एव पतन्ति। एवं तस्य पराक्रमः वानराणां धैर्यं पुनः भनक्ति, यथा पूर्वसर्गे कुम्भकर्णस्य। ‘विद्याधरमहर्षयः’ इति समासः — विद्याधराः महर्षयः च; ते आकाशे स्थिताः युद्धं पश्यन्ति।

महातेजाः वानराधिपः सुग्रीवः शक्रतुल्यपराक्रमं कुमारम् अङ्गदं वीरं दृष्ट्वा उवाच — ‘यः असौ तुरगम् आस्थितः वीरः राक्षसः हरिबलं क्षोभयन्, तम् एनं गच्छ, क्षिप्रं प्राणैः वियोजय।’ सः भर्तुः वचनं श्रुत्वा अङ्गदः मेघसंकाशात् अनीकात् अंशुमान् इव वीर्यवान् निष्पपात। शैलसंघातसंकाशः हरीणाम् उत्तमः अङ्गदः अङ्गदसंनद्धः सधातुः पर्वतः इव रराज। निरायुधः महातेजाः केवलं नखदंष्ट्रवान् वालिपुत्रः नरान्तकम् अभिक्रम्य वचः अब्रवीत् — ‘तिष्ठ; एभिः प्राकृतैः हरिभिः त्वं किं करिष्यसि? अस्मिन् मम उरसि वज्रसमस्पर्शं प्रासं क्षिप्र।’ अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा नरान्तकः प्रचुक्रोध; दशनैः ओष्ठं संदश्य, भुजंगवत् निःश्वस्य, क्रुद्धः सः वालिपुत्रम् अङ्गदम् अभिगम्य स्थितः। ‘अङ्गदसंनद्धः’ इति श्लेषः — अङ्गदः (नाम) अङ्गदैः (केयूरैः) संनद्धः; हिन्दीभाष्ये ‘बाँहोंमें बाजूबंद धारण किये’ इति। ‘सधातुः पर्वतः इव’ इति सुवर्णादिधातुयुक्तः गिरिः। ‘निरायुधः’ इति अङ्गदस्य साहसस्य प्रमाणम् — सः आयुधं विना एव सशस्त्रम् अश्वारूढं शत्रुम् आह्वयति। ‘प्राकृतैः किं करिष्यसि’ इति वाक्यं पूर्वसर्गे सुग्रीवस्य कुम्भकर्णं प्रति वचनस्य प्रतिध्वनिः — पुत्रः पितृव्यस्य रीतिम् अनुसरति। सप्ताशीतितमः षट्पादः, तस्य तृतीयः अर्धः समीक्षिते नास्ति। सुग्रीवः स्वयं न गच्छति, अङ्गदं प्रेषयति — युवराजस्य योग्यतायाः परीक्षा, पूर्वसर्गे कुम्भकर्णेन पराजितस्य तस्य पुनः प्रतिष्ठायाः अवसरः च। ‘मेघसंकाशात् अनीकात् अंशुमान् इव’ इति उपमा — कृष्णवर्णायाः वानरसेनायाः मध्यात् सुवर्णाङ्गदः अङ्गदः सूर्यः इव निर्गच्छति। ‘नखदंष्ट्रवान्’ इति वानरस्य स्वाभाविकानि आयुधानि — नखाः दंष्ट्राः च। अङ्गदस्य आह्वानम् ‘अस्मिन् मम उरसि प्रासं क्षिप’ इति — स्ववक्षः एव लक्ष्यं कृत्वा — साहसस्य पराकाष्ठा। नरान्तकस्य क्रोधस्य त्रीणि लक्षणानि — ओष्ठदंशनं, सर्पवत् निःश्वासः, अभिगमनं च। ‘क्षिप्रं प्राणैः वियोजय’ इति सुग्रीवस्य आज्ञा संक्षिप्ता निर्णायिका च — राज्ञः वाणी। ‘शैलसंघातसंकाशः’ इति शैलानां समूहः इव विशालः दृढः च।

सः समुज्ज्वलन्तं प्रासम् आविध्य तदा अङ्गदाय सहसा उत्ससर्ज; सः वालिपुत्रस्य वज्रकल्पे उरसि भग्नः भूमौ न्यपतत्। सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पं विभग्नं तं प्रासम् आलोक्य वालिपुत्रः तलं समुद्यम्य तुरंगमस्य मूर्ध्नि अभिजघान। तलप्रहारेण निमग्नपादः स्फुटिताक्षितारः निष्क्रान्तजिह्वः अचलसंनिकाशः विकीर्णमूर्धा तस्य वाजी भूमौ निपपात। हतं तुरंगं पतितं समीक्ष्य नरान्तकः क्रोधवशं जगाम; महाप्रभावः सः मुष्टिम् उद्यम्य युधि वालिपुत्रं शीर्षे जघान। अथ मुष्टिविशीर्णमूर्धा अङ्गदः भृशोष्णं तीव्रं रुधिरं सुस्राव, मुहुः विजज्वाल, मुमोह च, संज्ञां समासाद्य विसिस्मिये च। अथ महात्मा वालिपुत्रः अङ्गदः मृत्युसमानवेगं गिरिशृङ्गकल्पं मुष्टिं संवर्त्य नरान्तकस्य उरसि निपातयामास। मुष्टिनिर्भिन्ननिमग्नवक्षाः ज्वालाः वमन् शोणितदिग्धगात्रः नरान्तकः वज्रनिपातभग्नः अचलः यथा भूमितले पपात। तस्मिन् अग्र्यवीर्ये नरान्तके वालिसुतेन संख्ये निहते, अन्तरिक्षे त्रिदशोत्तमानां वनौकसां च महाप्रणादः बभूव। अथ अङ्गदः राममनःप्रहर्षणं सुदुष्करं तं विक्रमं कृतवान्; भीमकर्मा सः अपि विसिस्मिये, पुनः च युद्धे हर्षितः बभूव। अष्टाशीतितमात् षण्णवतितमपर्यन्तं सर्वे उपजातिवंशस्थवृत्तैः निबद्धाः; मुद्रणे पादशः चतस्रः पङ्क्तयः। षण्णवतितमः श्लोकः ४७६तमस्य पृष्ठस्य दक्षिणस्तम्भस्य शिरसि कोलोफनात् उपरि मुद्रितः — अत्र सः सावधानं गृहीतः। तस्य हिन्दीभाष्यं ‘उससे श्रीरामचन्द्रजीको भी बड़ा विस्मय हुआ’ इति ‘विसिस्मिये सः’ इत्यस्य कर्तारं रामं मन्यते; मूले ‘सोऽप्यथ भीमकर्मा’ इति, अतः अङ्गदः एव इति अपि योजना शक्या। युद्धस्य क्रमः सुन्दरः — प्रासः भग्नः, अश्वः हतः, अङ्गदः मूर्च्छितः, अन्ते नरान्तकः हतः — चत्वारः प्रहाराः, द्वौ प्रत्येकस्य। निरायुधेन अङ्गदेन सशस्त्रस्य रावणपुत्रस्य वधः — पूर्वसर्गे कुम्भकर्णेन अपमानितस्य अङ्गदस्य पुनः प्रतिष्ठा। नरान्तकस्य प्रासः अङ्गदस्य वक्षसि भग्नः — ‘वज्रकल्पे’ इति अङ्गदस्य उरः वज्रवत् कठिनम्। ‘सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम्’ इति भग्नः प्रासः गरुडेन छिन्नः सर्पः इव भूमौ पतितः। अश्वस्य मरणं विस्तरेण — पादौ भूमौ निमग्नौ, नेत्रे स्फुटिते, जिह्वा निर्गता, शिरः विकीर्णम् — अङ्गदस्य तलप्रहारस्य बलम्। नरान्तकस्य मुष्टिप्रहारेण अङ्गदः अपि आहतः — रक्तं स्रवति, सः ‘विजज्वाल’ — वेदनया दह्यमानः इव — मूर्च्छितः च; किन्तु संज्ञां लब्ध्वा सः ‘विसिस्मिये’ — शत्रोः बलेन विस्मितः। ततः तस्य अन्तिमः मुष्टिः ‘मृत्युसमानवेगः गिरिशृङ्गकल्पः’। नरान्तकस्य पतनं ‘वज्रनिपातभग्नः अचलः यथा’ — अस्मिन् सर्गे वज्रस्य उपमा पुनः पुनः आवर्तते। अन्तरिक्षे देवानां भूमौ वानराणां च हर्षनादः — द्वयोः लोकयोः आनन्दः। षण्णवतितमे श्लोके अङ्गदस्य विक्रमः ‘राममनःप्रहर्षणः’ — रामस्य मनसः हर्षकरः; युद्धस्य सर्वेषां कर्मणां परमं प्रमाणं रामस्य प्रसादः एव। नरान्तकः रावणपुत्रेषु प्रथमः हतः; अग्रिमे सर्गे अवशिष्टानां क्रमः आरभ्यते।