कुम्भकर्णवधश्रवणेन रावणस्य विलापः

महात्मना राघवेण कुम्भकर्णं हतं दृष्ट्वा राक्षसाः राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् — ‘राजन्, कालसंकाशः कालकर्मणा संयुक्तः सः तव भ्राता वानरीं सेनां विद्राव्य वानरान् भक्षयित्वा च मुहूर्तं प्रतपित्वा रामतेजसा प्रशान्तः। तस्य कायस्य अर्धं भीमदर्शनं समुद्रं प्रविष्टम्; निकृत्तनासाकर्णः विक्षरद्रुधिरः पर्वतोपमः सः शरीरेण लङ्कायाः द्वारं रुद्ध्वा पतितः। काकुत्स्थशरपीडितः तव भ्राता कुम्भकर्णः अगण्डभूतः विवृतः दावदग्धः द्रुमः इव नष्टः।’ ‘अगण्डभूतः’ इति हस्तपादविहीनः, केवलं कबन्धरूपः; हिन्दीभाष्ये ‘हाथ, पैर और मस्तकसे हीन नंग-धड़ंग धड़के रूपमें’ इति। ‘विवृतः’ इति वस्त्राभरणरहितः, नग्नः। ‘प्रतपित्वा मुहूर्तम्’ इति उपमा सूर्यस्य — यथा सूर्यः क्षणं तप्त्वा अस्तं गच्छति, तथा सः क्षणं प्रताप्य रामतेजसि शान्तः। दूतानां वचने तथ्यं विस्तरेण उक्तम् — कायस्य द्वौ भागौ, एकः समुद्रे, अपरः द्वारे — यत् पूर्वसर्गस्य अन्तिमश्लोकैः सह सङ्गच्छते। द्वितीयात् पञ्चमपर्यन्तं चत्वारः श्लोकाः समीक्षितपाठे न सन्ति; तत्र केवलं प्रथमश्लोकानन्तरं रावणस्य मूर्च्छा एव। अतः वुल्गेटे निवेदनस्य विस्तारः अधिकः, दूताः घटनायाः भीषणं चित्रं रावणस्य पुरतः स्थापयन्ति, येन तस्य शोकः अधिकं तीव्रः भवति। ‘दावदग्धः द्रुमः’ इति उपमया एकदा विशालः हरितः वृक्षः अधुना शाखाहीनः कृष्णः स्थाणुः इति चित्रम्।

संख्ये महाबलं कुम्भकर्णं विनिहतं श्रुत्वा शोकसंतप्तः रावणः मुमोह पपात च। पितृव्यं निहतं श्रुत्वा देवान्तकनरान्तकौ त्रिशिराः अतिकायः च शोकपीडिताः रुरुदुः। अक्लिष्टकर्मणा रामेण भ्रातरं निहतं श्रुत्वा महोदरमहापार्श्वौ शोकाक्रान्तौ बभूवतुः। ततः राक्षसपुङ्गवः कृच्छ्रात् संज्ञां समासाद्य कुम्भकर्णवधात् दीनः आकुलेन्द्रियः विललाप। अत्र शोकस्य त्रयः स्तराः — रावणः भ्राता, चत्वारः पुत्राः भ्रातृपुत्राः, महोदरमहापार्श्वौ च भ्रातरौ (हिन्दीभाष्ये ‘सौतेले भाई’ इति)। ‘अक्लिष्टकर्मणा’ इति रामस्य विशेषणं — यः महत् कर्म अपि अनायासेन करोति — शोकार्तानां मुखे अपि रामस्य सामर्थ्यस्य स्वीकारः। ‘मुमोह च पपात च’ इति द्वौ चकारौ मूर्च्छायाः आकस्मिकतां सूचयतः। एते चत्वारः पुत्राः अग्रिमे सर्गे युद्धाय निर्गच्छन्ति, अतः अत्र तेषां नामानि पूर्वम् एव परिचाय्यन्ते। नवमे ‘विललापाकुलेन्द्रियः’ इति वुल्गेटपाठः, समीक्षिते ‘vilalāpa sa rāvaṇaḥ’। ‘आकुलेन्द्रियः’ इति यस्य इन्द्रियाणि शोकेन व्याकुलानि — हिन्दीभाष्ये ‘उसकी सारी इन्द्रियाँ शोकसे व्याकुल हो उठी थीं’ इति। मूर्च्छातः उत्थाय एव सः विलपति — प्रथमं देहस्य प्रतिक्रिया, ततः वाण्याः।

‘हा वीर रिपुदर्पघ्न महाबल कुम्भकर्ण, त्वं मां विहाय दैवात् यमसादनं यातः असि। हे महाबल, बान्धवानां मम शल्यम् अनुद्धृत्य, एकः शत्रुसैन्यं प्रताप्य, मां संत्यज्य क्व गच्छसि? इदानीं खलु अहं न अस्मि, यस्य मे दक्षिणः भुजः पतितः — यं समाश्रित्य अहं सुरासुरात् न बिभेमि। कथम् एवंविधः देवदानवदर्पहा कालाग्निप्रतिमः वीरः अद्य राघवेण रणे हतः? यस्य ते वज्रनिष्पेषः अपि सदा व्यसनं न कुर्यात्, सः त्वं कथं रामबाणार्तः महीतले प्रसुप्तः असि? एते देवगणाः ऋषिभिः सार्धं गगने स्थिताः रणे निहतं त्वां दृष्ट्वा प्रहर्षिताः निनदन्ति। ध्रुवम् अद्य एव लब्धलक्षाः संहृष्टाः प्लवंगमाः लङ्कायाः दुर्गाणि द्वाराणि सर्वशः आरोक्ष्यन्ति।’ ‘शल्यम्’ इति हृदये निखातः कण्टकः — शत्रुरूपं दुःखम्; हिन्दीभाष्ये ‘कण्टक दूर किये बिना’ इति। ‘दक्षिणः भुजः’ इति रूपकं प्रसिद्धम् — भ्राता एव बाहुः, तस्य नाशे राजा पङ्गुः। ‘इदानीं खलु अहं नास्मि’ इति वाक्यं रावणस्य गर्वस्य प्रथमं भङ्गं दर्शयति; यः त्रैलोक्यं न गणयति स्म, सः अधुना आत्मानं शून्यं मन्यते। ‘प्रसुप्तः असि’ इति मरणं निद्रया उपमीयते — कुम्भकर्णस्य निद्राशीलस्य कृते सार्थकः शब्दः, दीर्घनिद्रा एव इदानीं शाश्वती। देवानां हर्षः, वानराणां लङ्काद्वारारोहणं च — रावणस्य भयं भविष्यं प्रति। दशमस्य उत्तरार्धम् एकादशस्य पूर्वार्धं च समीक्षिते न स्तः। ‘कालाग्निप्रतिमः’ इति प्रलयाग्निसदृशः — कुम्भकर्णस्य महिमा रावणस्य मुखात् अपि प्रलयेन उपमीयते। ‘वज्रनिष्पेषः’ इति इन्द्रस्य वज्रप्रहारः अपि यं न व्यथयत्, सः मानुषस्य बाणैः पतितः — एतत् एव रावणस्य विस्मयस्य मूलम्।

‘राज्येन मे कार्यं नास्ति, सीतया किं करिष्यामि? कुम्भकर्णविहीनस्य मम जीविते मतिः नास्ति। यदि अहं भ्रातृहन्तारं राघवं युधि न हन्मि, तर्हि मम मरणं श्रेयः, न इदं व्यर्थजीवितम्। अद्य एव तं देशं गमिष्यामि यत्र मम अनुजः; भ्रातॄन् समुत्सृज्य क्षणम् अपि जीवितुं न उत्सहे। पूर्वापकारिणं मां दृष्ट्वा देवाः हसिष्यन्ति; हे कुम्भकर्ण, त्वयि हते कथम् इन्द्रं जयिष्यामि?’ अत्र रावणस्य शोकः प्रथमवारं सीतां अपि तुच्छां करोति — ‘सीतया किं करिष्यामि’ — यस्याः कृते सर्वः अयं युद्धः। तथापि सः सीतां प्रत्यर्पयितुं न विचारयति; तस्य वैराग्यं क्षणिकं, प्रतिशोधः एव तस्य लक्ष्यम् — ‘भ्रातृहन्तारं हन्मि न चेत्, मरणं श्रेयः’। ‘भ्रातॄन्’ इति बहुवचनं — प्रहस्तादयः अपि पूर्वं हताः, अतः सः अनेकान् बन्धून् स्मरति। ‘पूर्वापकारिणम्’ इति रावणः स्वयम् एव स्वीकरोति यत् सः देवानाम् अपकारं कृतवान्; अधुना तेषां हासः तस्य कृते मरणात् अपि दुःसहः। इन्द्रजयः तस्य गर्वस्य आधारः आसीत्; कुम्भकर्णं विना सः अपि असम्भवः इति तस्य चिन्ता।

‘विभीषणस्य तत् शुभं वचः इदं माम् अनुप्राप्तं, यत् अज्ञानात् मया तस्य महात्मनः न गृहीतम्। कुम्भकर्णप्रहस्तयोः अयं दारुणः विनाशः यदा समुत्पन्नः, तदा प्रभृति विभीषणस्य वचः मां व्रीडयति। यत् मया धार्मिकः श्रीमान् विभीषणः निरस्तः, तस्य कर्मणः अयं शोकदः विपाकः मम प्राप्तः।’ इति बहुविधम् आकुलान्तरात्मा दशाननः कुम्भकर्णं कृपणम् अतीव विलप्य, इन्द्ररिपुं तम् अनुजं हतं विदित्वा भृशार्तः न्यपतत्। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धः, मुद्रणे पादशः चतस्रः पङ्क्तयः (‘भृशार्त-/स्तमनुजम्’ इति पदं पादान्ते विभक्तम्), अत्र द्वे। अस्मिन् खण्डे रावणस्य आत्मनिरीक्षणं दृश्यते — सः स्वदोषं स्वीकरोति, विभीषणस्य उपदेशस्य सत्यतां च मन्यते। ‘अज्ञानात्’ इति सः स्वस्य मोहं स्वीकरोति; ‘व्रीडयति’ इति लज्जा — अपराधबोधः। ‘विपाकः’ इति कर्मणः फलम्, कर्मसिद्धान्तस्य स्मरणम्। तथापि एषः पश्चात्तापः कर्मणि न परिणमति; अग्रिमे सर्गे सः पुत्रान् युद्धाय प्रेषयति। अतः रावणस्य चरित्रे ज्ञानस्य क्रियायाः च भेदः स्पष्टः — सः सत्यं जानाति, किन्तु गर्वात् तत् न आचरति। सर्गः मूर्च्छया आरब्धः मूर्च्छया एव समाप्तः — शोकस्य चक्रम्।