कुम्भकर्णवधः

अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा निवृत्ताः ते महाकायाः वानराः नैष्ठिकीं बुद्धिम् आस्थाय सर्वे संग्रामकाङ्क्षिणः अभवन्। बलीयसा अङ्गदेन वाक्यैः पर्यवस्थापिताः ते समुदीरितवीर्याः समारोपितविक्रमाः च आसन्। मरणे कृतनिश्चयाः हर्षं गताः ते प्रयाताः, त्यक्तजीविताः सन्तः सुतुमुलं युद्धं चक्रुः। अथ ते महाकायाः वृक्षान् सुमहान्ति सानूनि च तूर्णम् उद्यम्य कुम्भकर्णम् अभिद्रवन्। ‘नैष्ठिकी बुद्धिः’ इति अन्तिमा, मरणपर्यन्ता निष्ठा; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘मरनेका ही निश्चय’ इति। पूर्वसर्गे ते द्विवारं पलायिताः, अधुना तु जीविताशां त्यक्त्वा एव युध्यन्ते — अतः एव तेषां हर्षः, यतः भयस्य मूलं जीविताशा एव। ‘समारोपितविक्रमाः’ इति पदेन यथा धनुषि ज्या आरोप्यते, तथा तेषु पराक्रमः पुनः आरोपितः इति रूपकम्। ‘सानूनि’ इति पर्वतानां समतलशिखराणि; वानराः न केवलं वृक्षान्, अपि तु पर्वतभागान् अपि उत्पाट्य आयुधरूपेण प्रयुञ्जते। अङ्गदस्य वचनानां फलम् अत्र प्रत्यक्षं दृश्यते — ये पूर्वं पलायिताः, ते एव इदानीं ‘मरणे कृतनिश्चयाः’। ‘त्यक्तजीविताः’ इति पदं तेषां मानसिकपरिवर्तनस्य सूचकम् — ये जीविताय अधावन्, ते इदानीं जीवितं त्यक्त्वा एव युद्धाय गच्छन्ति। ‘समुदीरितवीर्याः’ इति येषां वीर्यम् उदीरितम्, प्रेरितम्; ‘पर्यवस्थापिताः’ इति पुनः स्वस्थाने स्थापिताः — द्वे अपि पदे अङ्गदस्य वचनस्य प्रभावं वर्णयतः।

सुसंक्रुद्धः वीर्यवान् महाकायः कुम्भकर्णः गदाम् उद्यम्य धर्षयन् समन्तात् रिपून् व्यक्षिपत्। तेन ताडिताः सप्त शतानि अष्टौ सहस्राणि च वानराः प्रकीर्णाः भूमौ शेरते। सः षोडश, अष्टौ, दश, विंशतिं, त्रिंशतं च वानरान् बाहुभ्यां परिक्षिप्य खादन् परिधावति — भृशसंक्रुद्धः गरुडः पन्नगान् इव भक्षयन्। सप्तमः श्लोकः षट्पादः। ततः कृच्छ्रेण समाश्वस्ताः वानराः ततः ततः संगम्य वृक्षाद्रिहस्ताः संग्राममूर्धनि तस्थुः। अष्टमः श्लोकः पूर्वसर्गस्य अष्टमं श्लोकं प्रायः पुनः आवर्तयति — ‘कृच्छ्रेण… संगम्य च ततस्ततः’ — एवं पलायनस्य पुनः संघटनस्य च चक्रम् अस्य युद्धस्य लक्षणम्। संख्याः अत्र कविना विस्तरेण गणिताः — सहस्रशः पतिताः, दशशः भक्षिताः — येन राक्षसस्य भीषणता मूर्तरूपा भवति। ‘गरुडः पन्नगान् इव’ इति उपमा अस्मिन् सर्गे पुनः पुनः आवर्तते; गरुडस्य सर्पभक्षणं स्वाभाविकं, तथा अस्य वानरभक्षणम् अपि निरायासम् इति भावः। पूर्वसर्गे सः वानरान् हस्ताभ्यां पादाभ्यां च अमर्दयत्, अत्र गदा प्रथमं प्रयुज्यते। ‘परिक्षिप्य बाहुभ्याम्’ इति — बाहुभ्यां परिवेष्ट्य, आलिङ्ग्य इव — गृहीत्वा सः खादति; हिन्दीभाष्यं ‘दोनों भुजाओंमें भरकर’ इति। ‘धर्षयन्’ इति अभिभवन्, तिरस्कुर्वन्; ‘व्यक्षिपत्’ इति इतस्ततः प्राक्षिपत् — गदाप्रहारेण वानराः दूरं क्षिप्ताः। सहस्रशः वानराणां पतनम् एकस्मिन् एव श्लोके उक्तम्, येन संहारस्य वेगः अनुभूयते।

ततः प्लवगर्षभः द्विविदः पर्वतम् उत्पाट्य गिरिशृङ्गाभं कुम्भकर्णं प्रति विलम्बः तोयदः इव दुद्राव। तं पर्वतं समुत्पाट्य सः कुम्भकर्णाय चिक्षेप, किन्तु सः महाकायं तम् अप्राप्य तस्य सैन्ये अपतत्। सः गिरिः अश्वान्, गजान्, रथान्, गजोत्तमान्, अन्यानि रक्षांसि च ममर्द। तस्य शैलस्य वेगेन अभिहतं हताश्वं हतसारथिं रक्षसां रुधिरेण क्लिन्नं च महत् आयोधनं बभूव। ततः राक्षसानां रथिनः कालान्तकोपमैः शरैः नर्दतां वानरेन्द्राणां शिरांसि सहसा जह्रुः। महात्मानः वानराः अपि महाद्रुमान् समुत्पाट्य रथान् अश्वान् गजान् उष्ट्रान् राक्षसान् च अभ्यसूदयन्। हनूमान् अम्बरम् आस्थितः कुम्भकर्णस्य शिरसि शैलशृङ्गाणि शिलाः विविधान् द्रुमान् च ववर्ष। महाबलः कुम्भकर्णः तानि पर्वतशृङ्गाणि शूलेन बिभेद, वृक्षवर्षं च बभञ्ज। नवमात् चतुर्दशपर्यन्तं षट् श्लोकाः (द्विविदस्य प्रहारः, रथिनां प्रतिप्रहारः च) समीक्षितपाठे न सन्ति; मुद्रणे ते स्पष्टाः। ‘विलम्बः तोयदः’ इति लम्बमानः वर्षामेघः — द्विविदस्य हस्ते पर्वतः मेघवत् दृश्यते। अत्र प्रथमवारं वानराणां प्रहारः राक्षससेनायां फलं ददाति, यद्यपि लक्ष्यं कुम्भकर्णः न स्पृष्टः। द्विविदः मैन्दस्य भ्राता, अश्विनोः पुत्रः इति प्रसिद्धः; तस्य प्रहारः यद्यपि लक्ष्यं न प्राप्नोति, तथापि राक्षससेनायां महान् विनाशः भवति — अश्वाः, गजाः, रथाः, सारथयः च नष्टाः। एवं कविः दर्शयति यत् वानराणां पराक्रमः निष्फलः न, केवलं कुम्भकर्णस्य देहः एव अभेद्यः। रथिनां प्रतिप्रहारः अपि वर्णितः — ते बाणैः वानरयूथपानां शिरांसि हरन्ति, वानराः च वृक्षैः उष्ट्रान् अपि सूदयन्ति; अतः अत्र युद्धं द्विपक्षीयं, न केवलम् एकपक्षीयः संहारः। हनूमान् आकाशम् आस्थाय शिरसि वृष्टिं करोति — तस्य आकाशगमनशक्तिः सुन्दरकाण्डात् परिचिता। कुम्भकर्णः तु शूलेन एव पर्वतशृङ्गाणि भिनत्ति; अतः तयोः सम्मुखीकरणस्य भूमिका अत्र सज्जीकृता, यत् अग्रिमे खण्डे पूर्णं भवति। ‘गिरेः शिरः’ इति पर्वतशिखरम्; तस्य वाक्यरचना क्लिष्टा, किन्तु आशयः स्पष्टः — एकः शैलः अनेकान् राक्षसान् अमर्दयत्। ‘आयोधनम्’ इति रणभूमिः, सा ‘रुधिरक्लिन्ना’ जाता। अस्मिन् खण्डे कवेः दृष्टिः क्षणं कुम्भकर्णात् दूरं गत्वा सम्पूर्णं रणाङ्गणं पश्यति — रथिनः, सारथयः, उष्ट्राः, गजाः — एवं युद्धस्य विस्तारः अनुभूयते।

ततः हरीणां तत् उग्रम् अनीकं निशितं शूलं प्रगृह्य कुम्भकर्णः दुद्राव। तस्य आपततः पुरस्तात् हनूमान् महीधराग्रं प्रगृह्य तस्थौ। सः कुपितः वेगेन शैलोत्तमभीमकायं कुम्भकर्णं तेन शैलेन जघान; तेन अभिभूतः मेदार्द्रगात्रः रुधिरावसिक्तः सः संचुक्षुभे। ततः सः तडित्प्रकाशं प्रज्वलिताग्निशृङ्गं गिरिम् इव शूलम् आविध्य, गुहः उग्रशक्त्या क्रौञ्चम् अचलम् इव, मारुतिं बाह्वन्तरे आजघान। शूलेन निर्भिन्नमहाभुजान्तरः प्रविह्वलः हनूमान् मुखात् शोणितम् उद्वमन् महाहवे युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमं भीमं ननाद। तं व्यथितं समीक्ष्य रक्षोगणाः सहसा प्रहृष्टाः विनेदुः, व्यथिताः भयार्ताः प्लवंगमाः तु संयति कुम्भकर्णात् प्रदुद्रुवुः। एते पञ्च श्लोकाः उपजातिवृत्तेन (द्वाविंशाक्षरार्धैः) निबद्धाः, विंशः तु वंशस्थेन; मुद्रणे पादशः चतस्रः पङ्क्तयः, अत्र द्वे। ‘गुहोऽचलं क्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या’ इति उपमा प्रसिद्धा — स्कन्दः शक्त्या क्रौञ्चपर्वतं बिभेद इति पुराणकथा। हनूमतः अपि व्यथा इति वानराणां धैर्यस्य अन्तिमः आघातः। हनूमान् पर्वताग्रं गृहीत्वा पुरतः तिष्ठति — ‘परस्तात्’ इति पदेन तस्य निर्भयता सूच्यते, यतः अन्ये पलायन्ते। कुम्भकर्णः अपि ‘संचुक्षुभे’ — अस्मिन् सर्गे प्रथमवारं सः किञ्चित् कम्पितः इति उक्तम्; अतः हनूमतः प्रहारः अन्येभ्यः गुरुतरः। किन्तु तस्य प्रत्युत्तरं भीषणम् — शूलं हनूमतः वक्षसि निमग्नम्। ‘युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमम्’ इति हनूमतः नादः — वेदनायाम् अपि तस्य स्वरः मेघगर्जनवत् गम्भीरः, न तु दीनः। अतः तस्य वीरत्वं व्यथायाम् अपि न नष्टम्। ‘मेदार्द्रगात्रः रुधिरावसिक्तः’ इति हनूमतः प्रहारस्य फलम् — कुम्भकर्णस्य देहात् वसा रुधिरं च स्रवति; अतः हनूमान् एव प्रथमः यः तं दृश्यं व्रणितवान्। वानराणां पलायनं च पुनः — नायकस्य व्यथा सैनिकानां धैर्यं हरति।

ततः बलवान् नीलः बलं पर्यवस्थापयन् धीमते कुम्भकर्णाय शैलाग्रं प्रविचिक्षेप। तत् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य सः मुष्टिना अभिजघान; मुष्टिप्रहाराभिहतं तत् शैलाग्रं व्यशीर्यत, सविस्फुलिङ्गं सज्वालं महीतले निपपात च। ततः ऋषभः, शरभः, नीलः, गवाक्षः, गन्धमादनः इति पञ्च वानरशार्दूलाः कुम्भकर्णम् उपाद्रवन्। ते महाबलाः शैलैः वृक्षैः तलैः पादैः मुष्टिभिः च युधि सर्वतः महाकायं कुम्भकर्णं निजघ्नुः। सः तान् प्रहारान् स्पर्शान् इव वेदयानः न विव्यथे, महावेगम् ऋषभं बाहुभ्यां परिषस्वजे। कुम्भकर्णभुजाभ्यां पीडितः भीमः वानरर्षभः ऋषभः प्रमुखागतशोणितः निपपात। सः मुष्टिना शरभं हत्वा, जानुना नीलम्, तलेन गवाक्षम् आजघान, पादेन च तरसा क्रुद्धः गन्धमादनम् अभ्यहनत्। दत्तप्रहारव्यथिताः शोणितोक्षिताः ते मुमुहुः, निकृत्ताः किंशुकाः इव मेदिन्यां निपेतुः। तेषु वानरमुख्येषु पातितेषु वानराणां सहस्राणि कुम्भकर्णं प्रदुद्रुवुः। अष्टाविंशः श्लोकः षट्पादः — मुष्टिः, जानु, तलः, पादः इति चत्वारि अङ्गानि चतुर्णां पृथक् वधाय प्रयुक्तानि। ‘स्पर्शानिव’ इति पदं तस्य अवज्ञां दर्शयति — प्रहाराः तस्य कृते केवलं स्पर्शमात्राः। ‘किंशुकाः’ इति रक्तपुष्पवृक्षाः; रक्तसिक्तानां वानराणां वर्णस्य उपमा। नीलः सेनापतिः अस्ति, अतः सः ‘बलं पर्यवस्थापयन्’ — सैन्यं पुनः स्थापयन् — प्रहरति; तस्य कर्तव्यं द्विविधं, युद्धं सेनायाः संरक्षणं च। कुम्भकर्णः शैलाग्रं मुष्टिना एव चूर्णयति, तत् सविस्फुलिङ्गं सज्वालं पतति — मुष्टेः घर्षणेन अग्निः उत्पन्नः इति अतिशयोक्तिः। ततः पञ्च यूथपाः सम्मिल्य आक्रामन्ति; तेषां आयुधानि अपि पञ्चविधानि — शैलाः, वृक्षाः, तलाः, पादाः, मुष्टयः। कुम्भकर्णस्य प्रत्याक्रमणं संक्षिप्तं निर्दयं च — एकैकः वीरः एकेन एव प्रहारेण पातितः। ऋषभः भुजाभ्यां पीडितः मुखात् रुधिरं वमति; शरभः मुष्टिना, नीलः जानुना, गवाक्षः तलेन, गन्धमादनः पादेन। नीलः द्विवारं नाम्ना आगतः — प्रथमं एकाकी, ततः पञ्चसु — अतः द्वितीयः प्रहारः तस्य पुनः प्रयत्नः इति ज्ञेयम्। एतेषां पतनम् अनन्तरम् एव सहस्रशः वानराः सम्मिल्य आक्रामन्ति, यत् अग्रिमे खण्डे वर्ण्यते। ‘दत्तप्रहारव्यथिताः’ इति प्रहारैः दत्तैः, प्राप्तैः वा, व्यथिताः — हिन्दीभाष्ये ‘प्रहार पाकर’ इति। अस्य खण्डस्य अन्ते ‘वानराणां सहस्राणि कुम्भकर्णं प्रदुद्रुवुः’ इति — अत्र ‘प्रदुद्रुवुः’ अभिमुखं धावनम्, न पलायनम्; पूर्वं ये पलायन्त, ते अधुना नायकानां पतनं दृष्ट्वा प्रतिकाराय धावन्ति। एवं एकस्य एव धातोः द्विविधः प्रयोगः सन्दर्भेण निर्णीयते।

ते शैलाभाः सर्वे प्लवगर्षभाः शैलम् इव तं समारुह्य समुत्पत्य च ददंशुः। ते नखैः दशनैः मुष्टिभिः बाहुभिः च महाबाहुं कुम्भकर्णं निजघ्नुः। वानरसहस्रैः विचितः पर्वतोपमः सः राक्षसव्याघ्रः आत्मरुहैः वृक्षैः गिरिः इव रराज। सः महाबलः बाहुभ्यां सर्वान् वानरान् प्रगृह्य संक्रुद्धः गरुडः पन्नगान् इव भक्षयामास। पातालसंनिभे वक्त्रे कुम्भकर्णेन प्रक्षिप्ताः वानराः नासापुटाभ्यां कर्णाभ्यां च निर्जग्मुः। भृशसंक्रुद्धः पर्वतसंनिभः सः राक्षसोत्तमः हरीन् भक्षयन् सर्वान् वानरान् बभञ्ज। मांसशोणितसंक्लेदां भूमिं कुर्वन् सः राक्षसः मूर्च्छितः कालाग्निः इव हरिसैन्येषु चचार। वज्रहस्तः शक्रः इव, पाशहस्तः अन्तकः इव, शूलहस्तः महाबलः कुम्भकर्णः युद्धे बभौ। यथा ग्रीष्मे पावकः शुष्काणि अरण्यानि दहति, तथा कुम्भकर्णः वानरसैन्यानि ददाह। ततः वध्यमानाः हतयूथाः भयसंविग्नाः वानराः विकृतैः स्वरैः विनेदुः। अनेकशः वध्यमानाः भिन्नचेतसः व्यथिताः वानराः राघवं शरणं जग्मुः। ‘आत्मरुहैः’ इति गिरेः स्वदेहे उत्पन्नाः वृक्षाः — तस्य देहे आरूढाः वानराः गिरौ वृक्षाः इव इति सुन्दरी उपमा। ‘नासापुटाभ्यां कर्णाभ्यां च निर्जग्मुः’ इति अद्भुतं चित्रम् — मुखे क्षिप्ताः अपि केचित् जीवन्तः बहिः निर्गताः। अन्ते ‘राघवं शरणं जग्मुः’ इति पदेन कथा रामं प्रति वर्तते, यः अस्य युद्धस्य अन्तिमः निर्णायकः। अस्मिन् खण्डे वानराणां सामूहिकः आक्रमणः वर्ण्यते — ते पर्वतम् इव तं आरुह्य दशनैः नखैः च प्रहरन्ति, यथा पिपीलिकाः गजम्। किन्तु तेषाम् एषः प्रयत्नः अपि विपरीतफलः — कुम्भकर्णः तान् बाहुभ्यां गृहीत्वा भक्षयति। कविः अत्र चतस्रः उपमाः क्रमेण योजयति — गिरिः वृक्षैः, गरुडः पन्नगैः, कालाग्निः लोकैः, शक्रः अन्तकः च आयुधैः। चतसृभिः अपि एकः एव भावः — तस्य अप्रतिहतत्वम्। ‘वज्रहस्तः शक्रः, पाशहस्तः अन्तकः, शूलहस्तः कुम्भकर्णः’ इति त्रिपदी रचना श्रवणसुन्दरी। ग्रीष्मे शुष्कवनदाहस्य उपमा पूर्वसर्गस्य ‘वनान्यग्निरिवोत्थितः’ इत्यस्य प्रतिध्वनिः। अन्ते वानराः ‘विकृतैः स्वरैः’ क्रन्दन्ति — तेषां भयस्य अन्तिमा अवस्था — ततः ते राघवं शरणं गच्छन्ति। अयं पुनः पुनः आवर्तमानः स्वरः — ‘रामं गतिं जग्मुः’ — अस्य सर्गस्य मेरुदण्डः; सर्वे प्रयत्नाः विफलाः भूत्वा अन्ते रामे एव समाप्यन्ते। ‘नासापुटाभ्यां कर्णाभ्यां च संजग्मुः’ इत्यत्र ‘संजग्मुः’ इति निर्जग्मुः इति अर्थे; हिन्दीभाष्यम् ‘नाक और कानोंके रास्ते निकल आते थे’ इति। ‘भिन्नचेतसः’ इति येषां मनः भग्नं, धैर्यं नष्टम् — तादृशाः वानराः रामं शरणं गच्छन्ति, यथा पूर्वं विभीषणः अपि। शरणागतिः अस्मिन् काव्ये पुनः पुनः आवर्तमानं तत्त्वम्; रामः सर्वेषां गतिः इति कविः स्मारयति। ‘पातालसंनिभे वक्त्रे’ इति मुखस्य उपमा पातालेन — अगाधं, अन्धकारमयं, सर्वग्रासि च।

प्रभग्नान् वानरान् दृष्ट्वा वज्रहस्तात्मजात्मजः अङ्गदः वेगेन महाहवे कुम्भकर्णम् अभ्यधावत। सः महत् शैलशृङ्गं गृह्य मुहुर्मुहुः विनदन्, कुम्भकर्णपदानुगान् सर्वान् राक्षसान् त्रासयन्, तत् शैलशिखरं कुम्भकर्णस्य मूर्धनि चिक्षेप। तेन शैलेन मूर्ध्नि अभिहतः इन्द्ररिपुः कुम्भकर्णः महता क्रोधेन प्रजज्वाल, अमर्षणः वेगेन वालिपुत्रम् अभ्यधावत। महानादः सर्ववानरान् त्रासयन् सः महाबलः रोषात् अङ्गदे शूलं ससर्ज। तत् आपतन्तं युद्धमार्गविशारदः बलवान् वानरर्षभः लाघवात् मोक्षयामास। उत्पत्य च सः एनं तरसा तलेन उरसि अताडयत्; तेन अभिहतः अचलोपमः सः कोपात् प्रमुमोह। लब्धसंज्ञः अतिबलः राक्षसः मुष्टिं संगृह्य अपहस्तेन अङ्गदं चिक्षेप; सः विसंज्ञः पपात। तस्मिन् प्लवगशार्दूले विसंज्ञे भुवि पतिते, सः तत् शूलं समुपादाय सुग्रीवम् अभिदुद्रुवे। इमे नव श्लोकाः (४२–५०) समीक्षितपाठे सर्वथा न सन्ति — अङ्गदस्य एषः प्रसङ्गः वुल्गेटमात्रः, मुद्रणे तु स्पष्टः क्रमेण च मुद्रितः। ‘वज्रहस्तात्मजात्मजः’ इति इन्द्रस्य पुत्रस्य वालिनः पुत्रः, अङ्गदः। ‘अपहस्तेन’ इति हस्तपृष्ठेन, उल्टे हाथसे इति हिन्दीभाष्यसम्मतम्। अङ्गदः पूर्वसर्गे वाचा, अत्र क्रियया अपि वीरतां दर्शयति, यद्यपि अन्ते पराजितः। अङ्गदस्य अयं प्रसङ्गः पूर्वसर्गस्य वचनानां पूर्तिः — यः अन्यान् ‘निवर्तध्वम्’ इति अवदत्, सः स्वयम् अग्रे धावति। शैलशिखरं मूर्ध्नि पतति, कुम्भकर्णः क्रोधेन ‘प्रजज्वाल’ — अग्निः इव। शूलमोक्षणे अङ्गदस्य ‘लाघवम्’ — शीघ्रता, युद्धकौशलं च — प्रशंसितम्; सः ‘युद्धमार्गविशारदः’। तलप्रहारेण कुम्भकर्णः क्षणं मुमोह — अस्मिन् सर्गे प्रथमः प्रसङ्गः यत्र सः मूर्च्छितः। किन्तु लब्धसंज्ञः सः हस्तपृष्ठेन एव अङ्गदं पातयति — महाबलस्य कृते तिरस्कारः अपि आयुधम्। ततः सः सुग्रीवं प्रति धावति, यतः राजानं पातयित्वा सेना स्वयं नश्येत् इति तस्य बुद्धिः, या अग्रे स्पष्टं कथ्यते। अस्मिन् प्रसङ्गे अङ्गदः पराजितः, किन्तु तस्य प्रयत्नः कुम्भकर्णं सुग्रीवं प्रति प्रेरयति — एवं कथायाः गतिः अग्रे सरति। युद्धवर्णने अयं क्रमः — एकः वीरः पतति, अन्यः आगच्छति — महाकाव्यस्य सामान्या रीतिः। ‘प्रमुमोह अचलोपमः’ — पर्वतसदृशः अपि सः क्षणं मूर्च्छितः; अङ्गदस्य तलप्रहारः तादृशः गुरुः। किन्तु अङ्गदः तस्य मूर्च्छायाः लाभं ग्रहीतुं न शक्नोति, यतः सः शीघ्रम् एव संज्ञां लभते। ‘कुम्भकर्णपदानुगान्’ इति तस्य पृष्ठतः अनुगच्छतः राक्षसान्; अङ्गदः प्रथमं तान् त्रासयति, ततः नायकं प्रहरति — युद्धनीतेः क्रमः।

तं महाबलं कुम्भकर्णम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य वीरः वानराधिपः सुग्रीवः तदा उत्पपात। सः महाकपिः पर्वताग्रम् उत्क्षिप्य समाविध्य वेगेन महाबलं कुम्भकर्णम् अभिदुद्राव। तं प्लवंगमम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य कुम्भकर्णः वानरेन्द्रस्य सम्मुखः विवृत्तसर्वाङ्गः तस्थौ। कपिशोणितदिग्धाङ्गं महाकपीन् भक्षयन्तं स्थितं कुम्भकर्णं दृष्ट्वा सुग्रीवः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘त्वया वीराः पातिताः, सुदुष्करं कर्म कृतम्, सैन्यानि भक्षितानि, परमं यशः प्राप्तम्। तत् वानरानीकं त्यज; प्राकृतैः किं करिष्यसि? हे राक्षस, अस्य पर्वतस्य मम एकं निपातं सहस्व।’ सत्त्वधैर्यसमन्वितं हरिराजस्य तत् वाक्यं श्रुत्वा राक्षसशार्दूलः कुम्भकर्णः वचः अब्रवीत् — ‘त्वं प्रजापतेः पौत्रः, तथा एव ऋक्षरजसः सुतः, धृतिपौरुषसम्पन्नः; तस्मात् हे वानर गर्जसि।’ सः सुग्रीवः कुम्भकर्णस्य वचः निशम्य सहसा शैलं व्याविध्य मुमोच, वज्राशनिसंनिभेन तेन शैलेन कुम्भकर्णम् उरसि आजघान। तत् शैलशृङ्गं तस्य विशाले भुजान्तरे सहसा विभिन्नम्; ततः प्लवंगाः विषेदुः, रक्षोगणाः मुदा विनेदुः। सः शैलशृङ्गाभिहतः चुकोप, रोषात् वक्त्रं विवृत्य ननाद, तडित्प्रकाशं शूलं व्याविध्य हर्यृक्षपतेः वधाय चिक्षेप। सुग्रीवस्य वचने प्रशंसा उपालम्भः च मिलितौ; कुम्भकर्णस्य उत्तरे अपि शत्रोः कुलस्य सम्मानः दृश्यते — वीराणां परस्परं मर्यादा। सुग्रीवस्य आगमनं राज्ञः आगमनम् — ‘वानराधिपः’ इति पदेन तस्य स्थानं दर्शितम्। कुम्भकर्णः ‘विवृत्तसर्वाङ्गः’ तिष्ठति — सर्वाणि अङ्गानि प्रसार्य, आह्वानस्य मुद्रया। सुग्रीवस्य वचनं द्विधा — प्रथमं कुम्भकर्णस्य कर्मणां स्तुतिः (वीराः पातिताः, सैन्यानि भक्षितानि, यशः प्राप्तम्), ततः आह्वानम् — ‘प्राकृतैः किं करिष्यसि, मम निपातं सहस्व’। एवं सः सैनिकानां रक्षणाय स्वयम् एव लक्ष्यं भवति — राज्ञः उचितं कर्म। कुम्भकर्णस्य उत्तरम् अपि मर्यादापूर्णम् — सः सुग्रीवस्य वंशं स्मरति, ‘प्रजापतेः पौत्रः’ इति; ऋक्षरजाः ब्रह्मणः पुत्रः इति कथा। ‘तस्मात् गर्जसि’ इति वचने किञ्चित् उपहासः अपि — कुलबलेन एव त्वं गर्जसि, न स्वबलेन। शैलः वक्षसि भिद्यते, वानराः विषीदन्ति, राक्षसाः हृष्यन्ति — पुनः पुनः एषः हर्षविषादयोः विपर्ययः अस्य युद्धस्य लयः। अन्ते शूलं सुग्रीवस्य वधाय क्षिप्तम्। ‘सत्त्वधैर्यसमन्वितम्’ इति कविः स्वयम् एव सुग्रीवस्य वाक्यं प्रशंसति; अतः सुग्रीवः न केवलं बाहुबलेन, अपि तु वाक्यबलेन अपि राजा। शैलः भिन्नः, कुम्भकर्णः अक्षतः — एषः पुनः पुनः आवर्तमानः क्रमः वानराणां सर्वेषां प्रयत्नानां सीमां दर्शयति; रामस्य दिव्यास्त्रैः विना सः न हन्तव्यः इति पाठकः क्रमेण अवगच्छति। ‘व्याविध्य’ इति परितः भ्रामयित्वा — शैलं शूलं वा प्रक्षेप्तुं पूर्वं वेगवर्धनाय भ्रामणम्; अस्मिन् सर्गे एतत् पदं बहुवारम् आगच्छति।

कुम्भकर्णस्य भुजप्रणुन्नं काञ्चनधामयष्टिं शितं तत् शूलं अनिलस्य सुतः हनूमान् क्षिप्रं समुत्पत्य दोर्भ्यां निगृह्य वेगेन बभञ्ज। भारसहस्रेण कृतं कालायसं महत् शूलं जानुनि आरोप्य हृष्टः प्लवंगमः बभञ्ज। हनुमता भग्नं शूलं दृष्ट्वा वानरवाहिनी हृष्टा बहुशः ननाद, सर्वतः च दुद्रुवे। राक्षसः परित्रस्तः विमुखः अभवत्; वनगोचराः प्रहृष्टाः सिंहनादं चक्रुः, तथागतं शूलं दृष्ट्वा मारुतिं पूजयांचक्रुः। पञ्चषष्टितमः श्लोकः षट्पादः, सः चतुःषष्टितमः च वुल्गेटमात्रौ। शूलं तथा भग्नम् अवेक्ष्य महात्मा रक्षोधिपतिः चुकोप, लङ्कामलयात् शृङ्गम् उत्पाट्य उपेत्य तेन सुग्रीवं जघान। शैलशृङ्गाभिहतः वानरेन्द्रः विसंज्ञः युधि भूमौ पपात; तं पतितं वीक्ष्य यातुधानाः प्रहृष्टाः नेदुः। कुम्भकर्णः अद्भुतघोरवीर्यं तं वानरेन्द्रं समभ्युपेत्य अभिप्रगृह्य जहार, प्रचण्डः अनिलः मेघम् इव। महामेघनिकाशरूपं तम् उत्पाट्य गच्छन् सः मेरुप्रतिमानरूपः, व्युच्छ्रितघोरशृङ्गः मेरुः इव रराज। ततः संस्तूयमानः राक्षसेन्द्रः तम् आदाय जगाम, प्लवङ्गराजग्रहणेन विस्मितानां त्रिदिवालयानां निनादं शृण्वन्। इन्द्रशत्रुः अमन्यत — ‘अस्मिन् हते सराघवं सर्वम् इदं सैन्यं हतं स्यात्।’ ‘काञ्चनधामयष्टिम्’ इति मुद्रितः पाठः; समीक्षिते ‘kāñcanadāmajuṣṭam’। ‘मेरुः इव’ इति उपमा — सुग्रीवः तस्य स्कन्धे शृङ्गम् इव। हनूमान् राज्ञः रक्षणाय अकस्मात् प्रविशति — सहस्रभारैः निर्मितं शूलं जानुनि आरोप्य भनक्ति। ‘भारः’ इति परिमाणविशेषः, अतः शूलस्य गौरवं कल्पनातीतम्। अस्य कर्मणः फलं वानराणां हर्षः, राक्षसस्य त्रासः — ‘विमुखः अभवत्’ इति; किन्तु तत् क्षणिकम्। कुम्भकर्णः मलयपर्वतस्य शृङ्गम् उत्पाट्य सुग्रीवं पातयति। ‘लङ्कामलयात्’ इति लङ्कायाः समीपस्थः मलयः इति व्याख्या; हिन्दीभाष्ये ‘लङ्काके मलय पर्वतसे’ इति। सुग्रीवः विसंज्ञः, कुम्भकर्णः तं मेघम् इव हरति — ‘यथा अनिलः मेघम्’ इति उपमा सुग्रीवस्य लघुत्वं, राक्षसस्य बलं च दर्शयति। मेरुः शृङ्गेण इव सः सुग्रीवेण शोभते। देवाः विस्मिताः — ‘त्रिदिवालयानां निनादम्’ — तेषाम् अपि आशङ्का। कुम्भकर्णस्य विचारः सैन्यनीतेः अनुसारी — नायके हते सेना हता। ‘इन्द्रवीर्यः… इन्द्रोपमम्… इन्द्रशत्रुः’ इति एकस्मिन् श्लोके त्रिः इन्द्रशब्दः — शब्दक्रीडा, यया द्वयोः वीरयोः तुल्यता विरोधः च युगपत् दर्शितौ। ‘काञ्चनधामयष्टिम्’ इति शूलस्य दण्डः सुवर्णेन अलंकृतः; ‘धाम’ इति तेजः, प्रकाशः वा — सुवर्णतेजोयुक्ता यष्टिः। हनूमान् ‘दोर्भ्याम्’ — द्वाभ्यां बाहुभ्याम् — तत् गृह्णाति।

वानराणां वाहिनीं इतस्ततः विद्रुतां, कुम्भकर्णेन गृहीतं सुग्रीवं वानरं च दृष्ट्वा मतिमान् मारुतात्मजः हनूमान् अचिन्तयत् — ‘एवं सुग्रीवे गृहीते मया किं कर्तव्यं भवेत्? यत् मया कर्तुं न्याय्यं, तत् असंशयं करिष्यामि; पर्वतसंकाशः भूत्वा राक्षसं नाशयिष्यामि। संयति मया मुष्टिविशीर्णदेहे महाबले कुम्भकर्णे हते, वानरपार्थिवे च विमोचिते, समग्राः प्लवगाः हृष्टाः भवन्तु। अथवा एषः वानरः स्वयम् अपि मोक्षं प्राप्स्यति — त्रिदशैः सासुरोरगैः अपि गृहीतः चेत्। मन्ये, शैलप्रहाराभिहतः वानराधिपः संयुगे कुम्भकर्णेन आत्मानं तावत् न बुध्यते। अयं सुग्रीवः मुहूर्तात् महाहवे लब्धसंज्ञः आत्मनः वानराणां च यत् पथ्यं, तत् करिष्यति। मया मोक्षितस्य अस्य महात्मनः सुग्रीवस्य कष्टा अप्रीतिः, शाश्वतः कीर्तिनाशः च भवेत्। तस्मात् मुहूर्तं तस्य स्वयं मोक्षितस्य विक्रमं काङ्क्षिष्ये; तावत् भिन्नं वानरानीकम् आश्वासयामि।’ एवं चिन्तयित्वा मारुतात्मजः हनूमान् भूयः वानराणां महाचमूं संस्तम्भयामास। अत्र हनूमतः बुद्धिमत्ता प्रकटा — स्वामिनः अपमानं परिहर्तुं सः सामर्थ्ये सति अपि तिष्ठति; राजा स्वपराक्रमेण एव मुक्तः इति यशः तस्य एव भवतु इति तस्य सूक्ष्मः विवेकः। पञ्चसप्ततितमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन, अन्ये अनुष्टुभा। एषः हनूमतः स्वगतः अस्य सर्गस्य बौद्धिकं केन्द्रम्। सः त्रीन् विकल्पान् विचारयति — स्वयं कुम्भकर्णं हत्वा सुग्रीवं मोचयितुम्; सुग्रीवस्य स्वयं मोक्षस्य प्रतीक्षाम्; सेनायाः आश्वासनम्। प्रथमः विकल्पः शक्यः — ‘पर्वतसंकाशः भूत्वा’ इति तस्य रूपपरिवर्तनशक्तेः स्मरणम्। किन्तु सः द्वितीयं वरयति, यतः स्वामिनः मानः तस्य कृते प्राणेभ्यः अपि गुरुः। ‘मया मोक्षितस्य अप्रीतिः कीर्तिनाशः च’ — परेण मोचितः राजा लोके लघुः भवति। एषा सेवकधर्मस्य सूक्ष्मा दृष्टिः। तृतीयः विकल्पः अपि सहैव — प्रतीक्षाकाले सेनायाः संरक्षणम्। एवं हनूमान् न निष्क्रियः, अपि तु कालज्ञः। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘थोड़ी देर प्रतीक्षा करूँगा’ इति। ‘सासुरोरगैः त्रिदशैः गृहीतः अपि’ इति सुग्रीवस्य बलस्य प्रशंसा — देवैः असुरैः सर्पैः अपि गृहीतः सः स्वयं मुक्तः भवेत्, किमु राक्षसेन। हनूमतः अयं विचारः सुन्दरकाण्डस्य तस्य स्वगतानां स्मारकः, यत्र सः सीतां द्रष्टुं बहुधा विचारयति; तस्य बुद्धिः कर्मणः पूर्वं सर्वदा सक्रिया। ‘भूयः संस्तम्भयामास’ — पुनः स्थिरीचकार — इति कर्मणा सः स्वविचारं पूरयति। ‘पथ्यम्’ इति हितकरम्, यथा रोगिणः कृते पथ्यम् आहारः।

सः कुम्भकर्णः स्फुरन्तं महाहरिं तम् आदाय लङ्कां विवेश, विमानचर्यागृहगोपुरस्थैः पुष्पाग्र्यवर्षैः अभिपूज्यमानः। लाजगन्धोदवर्षैः शनैः शनैः सेच्यमानः राजवीथ्याः शीतत्वात् महाबलः सुग्रीवः संज्ञां प्राप। ततः कृच्छ्रात् संज्ञाम् उपलभ्य बलीयसः तस्य भुजान्तरस्थः सः महात्मा पुरराजमार्गम् अवेक्षमाणः मुहुः विचिन्तयामास — ‘एवं गृहीतेन मया अद्य कथं नु नाम प्रतिकर्तुं शक्यम्? तथा करिष्यामि यथा हरीणाम् इष्टं हितं च कार्यं भविष्यति।’ ततः हरीणां राजा सहसा अमरेन्द्रशत्रोः कराग्रैः समेत्य खरैः (तीक्ष्णैः) नखैः कर्णौ, दशनैः नासां ददंश, पादैः पार्श्वौ विददार। सुग्रीवेण रदैः नखैः च विदारितः हृतकर्णनासः सः कुम्भकर्णः रोषाभिभूतः क्षतजार्द्रगात्रः सुग्रीवम् आविध्य भूमौ पिपेष। भीमबलाभिपिष्टः सुरारिभिः अभिहन्यमानः अपि सः भूतलात् कन्दुकवत् जवेन खं जगाम, पुनः च रामेण समाजगाम। कर्णनासाविहीनः महाबलः कुम्भकर्णः प्रस्रवणैः गिरिः इव शोणितोत्सिक्तः रराज। शोणितार्द्रः भीमदर्शनः महाकायः निशाचरः भूयः युद्धाय अभिमुखः मनः चक्रे। अमर्षात् शोणितोद्गारी रावणानुजः नीलाञ्जनचयप्रख्यः ससंध्यः तोयदः इव शुशुभे। ‘खरैश्च कर्णौ’ इति मुद्रणे स्पष्टम्, समीक्षिते ‘nakhaiś ca karṇau’; हिन्दीभाष्यं ‘तीखे नखोंद्वारा’ इति खरशब्दं विशेषणत्वेन व्याचष्टे। ‘कन्दुकवज्जवेन’ इति कन्दुकः भूमौ पतित्वा उच्छलति, तथा सुग्रीवः अपि पिष्टः उत्पत्य रामं प्राप्तवान्। सुग्रीवस्य संज्ञालाभः विचित्रेण कारणेन — लङ्कावासिनः कुम्भकर्णस्य विजयं मन्वानाः लाजान् गन्धोदकं च वर्षन्ति, तेन शीतलेन सिक्तः सुग्रीवः प्रबुध्यते। एवं शत्रूणां उत्सवः एव तस्य मोक्षस्य हेतुः — काव्यस्य विडम्बना। सः प्रथमं विचारयति, ततः क्रियां करोति — हनूमतः अनुमानं सत्यं जातम्। तस्य आक्रमणं अप्रत्याशितं निर्दयं च — कर्णौ नासां च छिनत्ति, पार्श्वौ च विदारयति। कुम्भकर्णः तं भूमौ पिनष्टि, राक्षसाः च प्रहरन्ति, तथापि सः उत्पत्य रामं प्राप्नोति। ‘गिरिः प्रस्रवणैः इव’, ‘ससंध्यः तोयदः इव’ — रक्तस्रावस्य द्वे उपमे। ‘कन्दुकवत्’ इति उपमा सुग्रीवस्य लाघवं दर्शयति — भूमौ पिष्टः अपि सः शीघ्रम् उत्पतति। हनूमता यत् अनुमितं, तत् एव जातम् — राजा स्वयम् एव मुक्तः, तस्य यशः अक्षतम्। ‘बलीयसः भुजान्तरस्थः’ — बलवतः बाह्वोः मध्ये स्थितः — अवस्था सङ्कटपूर्णा, तथापि सः ‘पुरराजमार्गम् अवेक्षमाणः’ — शत्रोः नगरस्य मार्गं पश्यन् — शान्त्या विचारयति। एतत् राज्ञः धैर्यम्।

तस्मिन् गते सुरराजशत्रुः क्रोधात् भूयः रणाय प्रदुद्राव; ‘अनायुधः अस्मि’ इति विचिन्त्य रौद्रः सः घोरं मुद्गरम् आससाद। ततः महौजाः सः सहसा पुर्याः निष्क्रम्य उग्रं तत् वानरसैन्यं, युगान्ताग्निः प्रवृद्धः प्रजाः इव, युधि बभक्ष। बुभुक्षितः शोणितमांसगृध्नुः सः उग्रं वानरसैन्यं प्रविश्य मोहात् रक्षांसि हरीन् पिशाचान् ऋक्षान् च चखाद; यथा युगान्ते मृत्युः हरते, तथा सः मुख्यान् हरीन् भक्षयामास। चतुर्नवतितमः श्लोकः षट्पादः उपजातिः। क्रुद्धः सः एकं द्वौ त्रीन् बहून् वा वानरान् राक्षसैः सह एकहस्तेन समादाय त्वरन् मुखे प्रचिक्षेप। नगेन्द्राग्रैः वध्यमानः अपि महाबलः सः मेदः शोणितं च सम्प्रस्रवन् वानरान् भक्षयामास। भक्ष्यमाणाः ते हरयः तदा रामं गतिं जग्मुः; भृशं क्रुद्धः कुम्भकर्णः कपीन् खादन् प्रधावति। सप्त शतानि, अष्टौ, विंशतिं, त्रिंशतं च बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य खादन् सः विपरिधावति। मेदोवसाशोणितदिग्धगात्रः, कर्णावसक्तग्रथितान्त्रमालः, सुतीक्ष्णदंष्ट्रः सः युगान्तस्थः प्रवृद्धः कालः इव शूलानि ववर्ष। ‘मोहात्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — सः उन्मत्तः, स्वपरभेदं न जानाति, अतः स्वान् राक्षसान् अपि खादति; अग्रे लक्ष्मणः एतत् एव लक्षयति। अष्टनवतितमः श्लोकः सप्तमश्लोकस्य रूपान्तरम् इव। कर्णनासच्छेदस्य अपमानः कुम्भकर्णं उन्मत्तं करोति। सः पुनः निर्गच्छति, किन्तु इदानीं ‘मोहात्’ — विवेकं विना — स्वपक्षीयान् अपि खादति। युगान्ताग्निः, युगान्तमृत्युः, युगान्तस्थः कालः इति त्रिवारं प्रलयस्य उपमा, येन तस्य भीषणता पराकाष्ठां प्राप्ता। अस्मिन् खण्डे कुम्भकर्णस्य राक्षसत्वं पूर्णतया प्रकटं — सः न केवलं शत्रून्, अपि तु स्वजनान् अपि, पिशाचान् अपि खादति। ‘सप्त शतानि अष्टौ विंशतिं त्रिंशतं च’ इति पुनः सङ्ख्याः; कविः सप्तमश्लोकस्य रूपं पुनः प्रयुङ्क्ते, येन भक्षणस्य आवृत्तिः शब्दतः अपि आवर्तते।

तस्मिन् काले परबलार्दनः परपुरंजयः सुमित्रायाः पुत्रः लक्ष्मणः क्रुद्धः युद्धं चकार। सः वीर्यवान् कुम्भकर्णस्य शरीरे सप्त शरान् निचखान, अन्यान् आददे विससर्ज च। तैः पीड्यमानः सः राक्षसः तत् अस्त्रं विशेषं (हिन्दीभाष्यानुसारं ‘निःशेषम्’, निष्फलम्) अकरोत्; ततः सुमित्रानन्दवर्धनः बलवान् चुकोप। अथ सः तस्य शुभ्रं जाम्बूनदमयं कवचं शरैः प्रच्छादयामास, मारुतः संध्याभ्रम् इव। नीलाञ्जनचयप्रख्यः सः काञ्चनभूषणैः शरैः आपीड्यमानः मेघैः अंशुमान् सूर्यः इव शुशुभे। ततः मेघौघनिःस्वनः भीमः सः राक्षसः सावज्ञम् एव सुमित्रानन्दवर्धनं प्रोवाच — ‘युधि अन्तकस्य अपि अकष्टेन जेतारं माम् अभीतेन युध्यता त्वया वीरता ख्यापिता। महामृधे मृत्योः इव प्रगृहीतायुधस्य मम अग्रतः तिष्ठन् अपि पूज्यः, किमु युद्धप्रदायकः! ऐरावतं समारूढः सर्वामरैः वृतः प्रभुः शक्रः अपि समरे कदाचन मम अग्रे स्थितपूर्वः न। हे सौमित्रे, अद्य बालेन अपि त्वया पराक्रमैः तोषितः अहं त्वाम् अनुज्ञाप्य राघवं गन्तुम् इच्छामि। यत् तु रणे वीर्यबलोत्साहैः त्वया तोषितः अहं, तस्मात् एकं रामम् एव हन्तुम् इच्छामि, यस्मिन् हते सर्वं हतम्। अत्र रामे मया निहते ये अन्ये संयुगे स्थास्यन्ति, तान् अहं प्रमाथिना स्वबलेन योधयिष्यामि।’ इति उक्तवाक्यं स्तुतिसंहितं तत् रक्षः मृधे सौमित्रिः प्रहसन् इव घोरतरं वाक्यं प्रोवाच — ‘यः त्वं पौरुषं प्राप्य शक्रादिभिः देवैः असह्यः, तत् सत्यं, न अन्यथा; हे वीर, अद्य ते पराक्रमः दृष्टः। एषः दाशरथिः रामः अद्रिः इव अचलः तिष्ठति।’ इति श्रुत्वा लक्ष्मणम् अनादृत्य सः निशाचरः सौमित्रिम् अतिक्रम्य मेदिनीं कम्पयन् इव रामम् एव अभिदुद्राव। अथ दाशरथिः रामः रौद्रम् अस्त्रं प्रयोजयन् कुम्भकर्णस्य हृदये निशितान् शरान् ससर्ज। अस्य खण्डस्य बहुभागः (१०२–११४) समीक्षितपाठे नास्ति; मुद्रणे तु सः अविच्छिन्नः। शत्रोः मुखात् लक्ष्मणस्य प्रशंसा, लक्ष्मणस्य च मर्यादायुक्तम् उत्तरम् — एतत् संवादः वीररसस्य उदात्तं रूपम्। लक्ष्मणस्य प्रवेशः अस्य सर्गस्य नवः अध्यायः। वानराः पराजिताः, हनूमान् व्यथितः, सुग्रीवः अपमानितः — अधुना मानववीराणां क्रमः। लक्ष्मणस्य शराः कवचं प्रच्छादयन्ति, न तु भिन्दन्ति; ‘मेघैः सूर्यः इव’ इति उपमया कुम्भकर्णः अपि शोभते — बाणैः आच्छादितः अपि दीप्तः। तस्य वचनं विस्मयजनकम् — राक्षसः शत्रोः प्रशंसां करोति। ‘अन्तकस्य अपि जेतारम्’ इति आत्मप्रशंसा, ‘शक्रः अपि मम अग्रे न स्थितपूर्वः’ इति च; तथापि लक्ष्मणं ‘बालम्’ इति उक्त्वा अपि तस्य पराक्रमेण तुष्टः। अत्र वीराणां परस्परसम्मानस्य आदर्शः — युद्धे अपि गुणग्राहिता। सः लक्ष्मणम् ‘अनुज्ञाप्य’ गन्तुम् इच्छति — अनुमतिं याचते इव। तस्य लक्ष्यं स्पष्टं — ‘यस्मिन् हते हतम्’ — रामः एव सर्वस्य मूलम्। लक्ष्मणस्य उत्तरं ‘प्रहसन् इव’ — स्मितपूर्वकम्। सः राक्षसस्य पराक्रमं स्वीकरोति, किन्तु रामस्य अचलतां घोषयति — ‘अद्रिः इव अचलः’। एवं लक्ष्मणः स्वयं मार्गं ददाति इव। कुम्भकर्णः लक्ष्मणम् अनादृत्य रामं धावति, रामः च रौद्रास्त्रेण तं विध्यति। ‘रौद्रम् अस्त्रम्’ इति रुद्रदेवताकम् अस्त्रम्। अस्य संवादस्य प्रायः सर्वः भागः समीक्षिते नास्ति, तथापि वुल्गेटपरम्परायां सः प्रसिद्धः। अत्र सौमित्रेः संयमः प्रशंसनीयः — शत्रुणा प्रशंसितः अपि सः न गर्वितः, न कुपितः; सः केवलं सत्यं वदति, रामस्य स्थानं च निर्दिशति। एषः सेवकधर्मः अस्मिन् सर्गे हनूमतः स्वगतेन सह तुलनीयः — उभौ अपि स्वामिनः यशः स्वात् अधिकं मन्येते। ‘परबलार्दनः परपुरंजयः’ इति लक्ष्मणस्य विशेषणे युद्धस्य आरम्भे एव तस्य योग्यतां घोषयतः। ‘निचखान’ इति गाढं निखातवान् — शराः देहे निमग्नाः। ‘संध्याभ्रम् इव मारुतः’ इति उपमा — वायुः यथा मेघान् आनीय आकाशं छादयति, तथा लक्ष्मणः शरैः कवचम्। ‘मेघौघनिःस्वनः’ इति कुम्भकर्णस्य स्वरः मेघसमूहस्य गर्जनवत्; ‘सावज्ञम्’ इति अवज्ञापूर्वकम्, तथापि वचनस्य आशयः प्रशंसा — एषः विरोधाभासः तस्य स्वभावस्य द्वैधं दर्शयति।

रामेण विद्धस्य सहसा अभिप्रधावतः क्रुद्धस्य तस्य मुखात् अङ्गारमिश्राः अर्चिषः निश्चेरुः। रामास्त्रविद्धः राक्षसपुङ्गवः घोरं नर्दन् संक्रुद्धः रणे हरीन् विद्रावयन् अभ्यधावत। तस्य उरसि बर्हिणवाससः शराः निमग्नाः; हस्तात् परिभ्रष्टा गदा उर्व्यां पपात। सर्वाणि आयुधानि भूतले विप्रकीर्यन्त; यदा सः महाबलः आत्मानं निरायुधं मेने, तदा मुष्टिभ्यां कराभ्यां च महत् कदनं चकार। बाणैः अतिविद्धाङ्गः क्षतजेन समुक्षितः सः गिरिः प्रस्रवणम् इव रुधिरं परिसुस्राव। एकविंशत्यधिकशततमः श्लोकः षट्पादः। तीव्रेण कोपेन रुधिरेण च मूर्च्छितः सः वानरान् राक्षसान् ऋक्षान् च खादन् परिधावति। अथ भीमपराक्रमः अन्तकोपमः बलवान् भीमं शृङ्गं समाविध्य रामम् उद्दिश्य चिक्षेप। अप्राप्तम् एव अन्तरा रामः पुनः कार्मुकं संधाय सप्तभिः अजिह्मगैः तत् गिरिशृङ्गं चिच्छेद। धर्मात्मा भरताग्रजः रामः काञ्चनचित्राङ्गैः शरैः तस्य महत् शृङ्गं चिच्छेद; मेरुशिखराकारं श्रिया द्योतमानम् इव पतमानं तत् वानराणां द्वे शते अपातयत्। तस्मिन् काले कुम्भकर्णवधे युक्तः धर्मात्मा लक्ष्मणः बहून् योगान् परिमृशन् रामम् अब्रवीत् — ‘राजन्, अयं न वानरान् न राक्षसान् विजानाति; शोणितगन्धेन मत्तः स्वान् परान् च खादति। साधु वानरर्षभाः सर्वतः एनम् अधिरोहन्तु; मुख्याः यूथपाः अस्मिन् समन्ततः तिष्ठन्तु। अद्य अयं दुर्मतिः गुरुभारप्रपीडितः भूमौ प्रचरन् अन्यान् प्लवंगमान् न हन्यात्।’ धीमतः राजपुत्रस्य तत् वचनं श्रुत्वा महाबलाः हृष्टाः ते कुम्भकर्णं समारुरुहुः। प्लवंगमैः समारूढः संक्रुद्धः कुम्भकर्णः दुष्टहस्ती हस्तिपान् इव तान् वेगेन व्यधूनयत्। निर्धुतान् तान् दृष्ट्वा ‘रुष्टः अयम्’ इति मत्वा रामः वेगेन राक्षसं प्रति समुत्पपात, उत्तमं धनुः आददे। लक्ष्मणस्य उपायः व्यर्थः अभवत्, किन्तु तस्य उद्देश्यः — वानराणां रक्षणम् — स्पष्टः; अधुना रामः स्वयम् एव अग्रे गच्छति। रामस्य प्रथमाः शराः कुम्भकर्णं भृशं व्यथयन्ति — मुखात् अङ्गारमिश्राः ज्वालाः, हस्तात् गदा पतति, सर्वाणि आयुधानि विकीर्यन्ते। अत्र प्रथमवारं सः निरायुधः। तथापि सः मुष्टिभ्यां युध्यते, रक्तेन मूर्च्छितः सर्वान् खादति। ‘रुधिरेण च मूर्च्छितः’ इति पदे रक्तस्य गन्धः मद्यम् इव तं मदयति इति भावः, यत् लक्ष्मणः अग्रे स्पष्टं वदति। पर्वतशृङ्गस्य क्षेपः रामेण अन्तरा एव छिन्नः — सप्तभिः शरैः। पतमानं तत् शृङ्गं द्वे शते वानराणां पातयति — रामस्य रक्षणम् अपि पूर्णं न, यतः शत्रोः बलम् अतिमहत्। लक्ष्मणस्य उपायः व्यावहारिकः — वानराः तस्य देहम् आरुह्य भारं वर्धयन्तु, येन सः चलितुं न शक्नुयात्। अयं उपायः ‘योगान् परिमृशन्’ — बहून् उपायान् विचार्य — चितः। किन्तु कुम्भकर्णः ‘दुष्टहस्ती हस्तिपान्’ इव तान् धूनयति — उपमा सार्थका, यतः हस्तिपाः अपि गजस्य पृष्ठे आरूढाः भवन्ति। एवं लक्ष्मणस्य बुद्धिः, वानराणां धैर्यं, सर्वं निष्फलम्; ‘रुष्टः अयम्’ इति ज्ञात्वा रामः स्वयं धनुः गृह्णाति। अस्य खण्डस्य केचन श्लोकाः (१२३–१२६) समीक्षिते न सन्ति — शृङ्गक्षेपस्य प्रसङ्गः वुल्गेटमात्रः। ‘अजिह्मगैः’ इति ऋजुगामिभिः शरैः, ‘काञ्चनचित्राङ्गैः’ इति सुवर्णचित्रितैः — रामस्य शराणां विशेषणानि तेषां दिव्यत्वं सौन्दर्यं च सूचयन्ति। ‘हस्तिपाः’ इति महावताः, ये गजस्य पृष्ठे आरूढाः तं नियच्छन्ति। ‘बर्हिणवाससः’ इति मयूरपिच्छयुक्ताः शराः; ‘निमग्नाः’ इति वक्षसि गाढं प्रविष्टाः। ‘गिरिः प्रस्रवणं यथा’ इति उपमा सर्गे पुनः आवर्तते — सुग्रीवेण छिन्नकर्णनासः अपि ‘गिरिः प्रस्रवणैः इव’ इति। एवं रक्तस्रावः निर्झरेण उपमीयते। ‘गुरुभारप्रपीडितः’ इति लक्ष्मणस्य उपायस्य मूलम् — बहूनां वानराणां भारेण पीडितः सः मन्दगतिः भवेत्।

क्रोधरक्तेक्षणः धीरः चक्षुषा निर्दहन् इव राघवः कुम्भकर्णबलार्दितान् सर्वान् यूथपान् हर्षयन् वेगितः वेगात् राक्षसम् अभिदुद्राव (चतुस्त्रिंशदधिकशततमः षट्पादः)। भुजंगकल्पं दृढज्यम् उग्रं तपनीयचित्रं चापम् आदाय, निबद्धोत्तमतूणबाणः रामः हरीन् समाश्वास्य समुत्पपात। परमदुर्जयैः वानरगणैः वृतः लक्ष्मणानुचरः महाबलः वीरः सम्प्रतस्थे। सः किरीटिनम् अरिंदमं शोणिताप्लुतरक्ताक्षं महात्मानं कुम्भकर्णं ददर्श — रुष्टः दिशागजः इव सर्वान् समभिधावन्तं, क्रुद्धं हरीन् मार्गमाणं, राक्षसैः परिवारितं, विन्ध्यमन्दरसंकाशं, काञ्चनाङ्गदभूषणं, वर्षमेघम् इव वक्त्रात् रुधिरं स्रवन्तं, जिह्वया शोणितोक्षिते सृक्किणी परिलिह्यन्तं, कालान्तकयमोपमं वानरानीकं मृद्नन्तम्। प्रदीप्तानलवर्चसं तं राक्षसश्रेष्ठं दृष्ट्वा पुरुषर्षभः कार्मुकं विस्फारयामास। तस्य चापनिर्घोषात् कुपितः राक्षसर्षभः तं घोषम् अमृष्यमाणः राघवम् अभिदुद्राव। ततः भुजंगराजोत्तमभोगबाहुः रामः वातोद्धतमेघकल्पं धरणीधराभं तम् आपतन्तं कुम्भकर्णं युधि उवाच — ‘आगच्छ रक्षोऽधिप, मा विषादं कुरु; अहं प्रगृहीतचापः अवस्थितः। मां राक्षसवंशनाशनम् अवेहि; त्वं मुहूर्तात् विचेताः भविता।’ ‘रामः अयम्’ इति विज्ञाय सः विकृतस्वनं जहास, संक्रुद्धः हरीन् विद्रावयन् अभ्यधावत। सर्वेषां वनौकसां हृदयानि दारयन् इव मेघस्तनितोपमं भीमं विकृतं प्रहस्य महातेजाः कुम्भकर्णः राघवम् अब्रवीत् — ‘अहं विराधः इति न विज्ञेयः, न कबन्धः, न खरः, न वाली, न मारीचः; कुम्भकर्णः अयं समागतः। मम भीमं सर्वकालायसं महत् मुद्गरं पश्य; अनेन मया पुरा देवाः दानवाः च निर्जिताः। विकर्णनासः इति मां न अवज्ञातुम् अर्हसि; कर्णनासाविनाशनात् मे स्वल्पा अपि पीडा न। हे इक्ष्वाकुशार्दूल अनघ, मम गात्रेषु वीर्यं दर्शय; ततः दृष्टपौरुषविक्रमं त्वां भक्षयिष्यामि।’ त्रिचत्वारिंशदधिकशततमः चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमः च उपजातिवृत्तौ; मुद्रणे पादशः चतस्रः पङ्क्तयः। मुद्रणे पृष्ठस्य (४६३) अधोभागे टिप्पणी — ‘इस श्लोकके बाद कुछ प्रतियोंमें निम्नाङ्कित श्लोक अधिक उपलब्ध होते हैं’ इति द्वाचत्वारिंशदधिकशततमात् अनन्तरं सार्धदश श्लोकाः (विभीषणस्य कुम्भकर्णेन संवादः) मुद्रिताः; ते मूलपाठे अङ्कैः न गणिताः, अत्र अपि न गृहीताः। रामस्य अभिगमनं सगौरवं वर्ण्यते — क्रोधरक्तेक्षणः, भुजंगकल्पं धनुः, तपनीयचित्रम्, निबद्धतूणीरः। कुम्भकर्णस्य रूपम् अपि विस्तरेण — किरीटी, रक्ताक्षः, दिशागजः इव, विन्ध्यमन्दरसदृशः, रक्तं वमन्, जिह्वया ओष्ठौ लिहन्। एषः द्वयोः महावीरयोः सम्मुखीकरणस्य क्षणः, अतः कविः गतिं मन्दयति, चित्रं विस्तारयति। रामस्य वचनं संक्षिप्तं निश्चितं च — ‘मा विषादम्’, ‘राक्षसवंशनाशनम् अवेहि’। कुम्भकर्णस्य उत्तरं दीर्घं गर्वितं च — सः रामेण पूर्वं हतानां नामानि गणयति — विराधः, कबन्धः, खरः, वाली, मारीचः — ‘अहं तेषु एकः न’। एषा सूची रामस्य पूर्वविजयानां सारः अपि। कर्णनासविनाशस्य अपमानं सः तुच्छं करोति — ‘स्वल्पा अपि पीडा न’। अन्ते ‘भक्षयिष्यामि’ इति — राक्षसस्य स्वभावः अन्तपर्यन्तं न परिवर्तते। ‘मा विषादम्’ इति रामस्य वचने किञ्चित् व्यङ्ग्यम् — अङ्गच्छेदेन विषण्णं माम् आगत्य युध्यस्व इति। ‘मुहूर्तात् विचेताः’ इति भविष्यवाणी, या अचिरेण सत्या भवति। कुम्भकर्णस्य ‘विकृतस्वनं जहास’ इति हासः भयङ्करः — हिन्दीभाष्ये ‘विकृत स्वरमें अट्टहास’ इति। ‘भुजंगराजोत्तमभोगबाहुः’ इति रामस्य बाहू नागराजस्य (वासुकेः) देहवत् दीर्घौ पुष्टौ च; हिन्दीभाष्ये ‘नागराज वासुकिके समान’ इति। ‘धरणीधराभम्’ इति कुम्भकर्णः पर्वतसदृशः। ‘दृष्टपौरुषविक्रमम्’ इति — तव पौरुषं दृष्ट्वा एव त्वां खादिष्यामि — तस्य अवज्ञायाम् अपि वीरधर्मः। ‘सृक्किणी’ इति ओष्ठप्रान्तौ, मुखकोणौ; ‘परिलिह्यन्तम्’ इति जिह्वया लिहन्तम् — भक्षितानां रुधिरस्य आस्वादनम्।

कुम्भकर्णस्य वचः निशम्य रामः सुपुङ्खान् बाणान् विससर्ज; वज्रसमप्रवेगैः तैः आहतः सुरारिः न चुक्षुभे, न व्यथते। यैः सायकैः सालवराः निकृत्ताः, वानरपुङ्गवः वाली च हतः, ते वज्रोपमाः सायकाः तदा कुम्भकर्णस्य शरीरं न व्यथयाम्प्रचक्रुः। सः महेन्द्रशत्रुः वारिधाराः इव तान् सायकान् शरीरेण पिबन्, उग्रवेगं तं मुद्गरं व्याविध्य रामस्य शरप्रवेगं जघान। ततः क्षतजानुलिप्तं देवमहाचमूनां वित्रासनं तम् उग्रवेगं मुद्गरं व्याविध्य रक्षः हरीणां चमूं विद्रावयामास। ततः रामः वायव्यम् अपरम् अस्त्रम् आदाय निशाचराय प्रचिक्षेप; तेन समुद्गरं बाहुं जहार; कृत्तबाहुः सः तुमुलं ननाद। राघवबाणकृत्तः समुद्गरः गिरिशृङ्गकल्पः तस्य बाहुः हरिराजसैन्ये पपात, तां वानरवाहिनीं जघान च। भग्नहतावशेषाः ते वानराः पर्यन्तम् आश्रित्य विषण्णाः प्रपीडिताङ्गाः सुघोरं नरेन्द्ररक्षोऽधिपसंनिपातं ददृशुः। अस्त्रनिकृत्तबाहुः सः कुम्भकर्णः महासिकृत्ताग्रः अचलेन्द्रः इव करेण वृक्षम् उत्पाटयामास, रणे नरेन्द्रम् अभिदुद्राव। रामः जाम्बूनदचित्रितेन ऐन्द्रास्त्रयुक्तेन बाणेन सहतालवृक्षं समुद्यतं पन्नगभोगकल्पं तस्य बाहुं जघान। निकृत्तः गिरिसंनिकाशः कुम्भकर्णस्य भुजः भूमौ पपात, विचेष्टमानः वृक्षान् शैलान् शिलाः वानरान् राक्षसान् च निजघान। छिन्नबाहुं सहसा नदन्तं समापतन्तं तं समवेक्ष्य रामः निशितौ द्वौ अर्धचन्द्रौ प्रगृह्य युधि राक्षसस्य पादौ चिच्छेद। तस्य तौ पादौ प्रदिशः दिशः गिरेः गुहाः महार्णवं लङ्कां कपिराक्षसानां सेनां च विनादयन्तौ विनिपेततुः (अयं श्लोकः समीक्षिते नास्ति)। निकृत्तबाहुः विनिकृत्तपादः सः वडवामुखाभं वक्त्रं विदार्य सहसा अभिगर्जन्, अन्तरिक्षे राहुः चन्द्रम् इव, रामं दुद्राव। रामः हेमपिनद्धपुङ्खैः शिताग्रैः शरैः तस्य मुखम् अपूरयत्; सम्पूर्णवक्त्रः सः वक्तुं न शशाक, कृच्छ्रेण चुकूज, मुमूर्च्छ च। एते सर्वे श्लोकाः (१५१–१६४) उपजातिवृत्तेन; मुद्रणे प्रत्येकः चतुर्भिः पङ्क्तिभिः, अत्र द्वाभ्याम्। ‘यैः सायकैः सालवराः निकृत्ताः वाली हतः’ इति किष्किन्धाकाण्डस्य स्मरणम् — ते एव शराः अत्र निष्फलाः, येन कुम्भकर्णस्य बलम् अद्भुतं दृश्यते। रामस्य प्रथमबाणाः निष्फलाः — ‘वारिधाराः इव पिबन्’ इति उपमया कुम्भकर्णस्य देहः शुष्कभूमिः इव बाणान् आत्मसात् करोति। ततः रामः दिव्यास्त्राणि प्रयुङ्क्ते — वायव्यम्, ऐन्द्रम्, अर्धचन्द्रौ। अङ्गच्छेदस्य क्रमः सुविचारितः — प्रथमं मुद्गरसहितः दक्षिणबाहुः, येन आयुधं नष्टम्; ततः वृक्षधारी वामबाहुः; ततः पादौ, येन गतिः नष्टा; ततः मुखं शरैः पूर्यते, येन भक्षणं नादः च निरुद्धौ। एवं सः क्रमेण सर्वशक्तिहीनः क्रियते। तस्य छिन्नाः अवयवाः अपि विनाशकाः — बाहुः वानरसेनां मर्दयति, पादौ दिशः नादयन्तौ पततः। राहुः चन्द्रम् इव सः रामं ग्रसितुम् इच्छति — अपूर्णः कायः अपि भीषणः। वानराः ‘पर्यन्तम् आश्रित्य’ — रणभूमेः सीमां गत्वा — द्वन्द्वं पश्यन्ति, यथा प्रेक्षकाः। ‘नरेन्द्ररक्षोऽधिपसंनिपातम्’ इति मनुष्यराजस्य राक्षसराजस्य च सङ्घर्षः — कुम्भकर्णः अत्र ‘रक्षोऽधिपः’ इति उक्तः, यद्यपि सः राजा न; तस्य महत्त्वं दर्शयितुम्। ‘महासिकृत्ताग्रः अचलेन्द्रः इव’ — खड्गेन छिन्नशिखरः पर्वतः इव — बाहुहीनः सः। ‘शिलावानरराक्षसांश्च’ इति छिन्नः बाहुः विचेष्टमानः शिलाः वानरान् राक्षसान् च मर्दयति — मृतावयवः अपि जीवन्तः इव। ‘विनादयन्तौ’ इति पादयोः पतनध्वनिः दिशः गुहाः समुद्रं लङ्कां च नादयति — अतिशयोक्तिः। ‘पन्नगभोगकल्पम्’ इति उद्यतः बाहुः सर्पस्य फणावत् उन्नतः; ‘सहतालवृक्षम्’ इति तालवृक्षेण सह।

अथ रामः सूर्यमरीचिकल्पं ब्रह्मदण्डान्तककालकल्पम् अरिष्टम् ऐन्द्रं निशितं सुपुङ्खं मारुततुल्यवेगं शरम् आददे। वज्रजाम्बूनदचारुपुङ्खं प्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशं महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगं तं शरं रामः निशाचराय प्रचिक्षेप। राघवबाहुचोदितः सः सायकः स्वभासा दश दिशः सम्प्रकाशयन्, विधूमवैश्वानरभीमदर्शनः, शक्राशनिभीमविक्रमः जगाम। सः महापर्वतकूटसंनिभं सुवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलं रक्षोऽधिपतेः शिरः चकर्त, यथा पुरा पुरंदरः वृत्रस्य। कुण्डलालंकृतं महत् कुम्भकर्णशिरः आदित्ये अभ्युदिते रात्रौ मध्यस्थः चन्द्रमाः इव भाति। रामबाणाभिहतं पर्वतसंनिकाशं तत् रक्षःशिरः पपात, चर्यागृहगोपुराणि बभञ्ज, उच्चं प्राकारं च अपातयत्। हिमवत्प्रकाशं तत् अतिकायं रक्षः (कबन्धः) तोयनिधौ पपात, ग्राहान् परान् मीनवरान् भुजंगमान् ममर्द, भूमिं च विवेश। ब्राह्मणदेवशत्रौ महाबले कुम्भकर्णे संयति हते भूः भूमिधराः च सर्वे चचाल, देवाः हर्षात् तुमुलं प्रणेदुः। ततः देवर्षिमहर्षिपन्नगाः सुराः भूतानि सुपर्णगुह्यकाः सयक्षगन्धर्वगणाः नभोगताः रामपराक्रमेण प्रहर्षिताः। तस्य भूरिणा वधेन मनस्विनः नैर्ऋतराजबान्धवाः व्यथिताः रघूत्तमं हरिं (सिंहं) समीक्ष्य मतंगजाः इव उच्चैः विनेदुः। देवलोकस्य तमः निहत्य राहुमुखात् विमुक्तः सूर्यः यथा, तथा युधि कुम्भकर्णं निहत्य रामः हरिसैन्यमध्ये व्यभासीत्। बहवः वानराः प्रबुद्धपद्मप्रतिमैः आननैः इव प्रहर्षम् ईयुः, भीमबले रिपौ हते इष्टभागिनं नृपात्मजं राघवम् अपूजयन्। सुरसैन्यमर्दनं महत्सु युद्धेषु कदाचन अजितं महासुरं तं कुम्भकर्णं रणे हत्वा भरताग्रजः, वृत्रं हत्वा अमराधिपः इव, ननन्द। अन्तिमाः श्लोकाः वंशस्थेन उपजात्या च निबद्धाः। ‘रात्रौ मध्यस्थः चन्द्रमाः इव सूर्योदये’ इति उपमा — निस्तेजः शिरः, हिन्दीभाष्यम् अपि ‘निस्तेज प्रतीत होता था’ इति। अन्तिमः शरः ऐन्द्रः, ब्रह्मदण्डकालसदृशः — अस्य वर्णनं त्रिभिः श्लोकैः, येन तस्य महत्त्वं प्रकटम्। वृत्रवधस्य उपमा द्विवारम् आगच्छति (१६८, १७७) — रामः इन्द्रः इव, कुम्भकर्णः वृत्रः इव; सर्गः उपमया एव आरब्धः समाप्तः च। छिन्नं शिरः लङ्कायां पतति, गृहाणि प्राकारं च भनक्ति — राक्षसानां नगरे एव तेषां वीरस्य शिरः; कायः समुद्रे। पृथ्वी चलति, देवाः हृष्यन्ति, राक्षसाः क्रन्दन्ति। ‘राहुमुखात् विमुक्तः सूर्यः इव’ इति रामस्य उपमा — पूर्वं कुम्भकर्णः राहुः इव रामं प्रति अधावत्; अधुना रामः एव राहुमुक्तः सूर्यः। वानराणां मुखानि ‘प्रबुद्धपद्मानि इव’ — सूर्योदये कमलानि विकसन्ति, रामसूर्ये उदिते वानरमुखानि। एवं उपमानां सूक्ष्मः परस्परसम्बन्धः सर्गस्य अन्ते कवेः कौशलं दर्शयति। ‘अरिष्टम्’ इति शरस्य विशेषणं — अशुभं शत्रोः कृते, मृत्युकारकम्। ‘चर्यागृहगोपुराणि’ इति मार्गस्थगृहाणि गोपुराणि च; हिन्दीभाष्ये ‘सड़कके आस-पासके मकानों, दरवाजों’ इति। कुम्भकर्णवधेन रावणस्य दक्षिणः भुजः नष्टः — अग्रिमे सर्गे रावणः स्वयम् एव एतत् वदिष्यति। ‘सुवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलम्’ इति छेद्यमानस्य शिरसः अपि सौन्दर्यवर्णनम् — कविः शत्रोः अपि महत्त्वं न न्यूनीकरोति। ‘हिमवत्प्रकाशम्’ इति कायस्य उपमा — हिमालयवत् विशालः। ‘इष्टभागिनम्’ इति यः इष्टं फलं प्राप्तवान् — रामः अभीष्टस्य विजयस्य भागी।