अङ्गदेन वानराणां प्रोत्साहनम्

गिरिकूटोपमः महाबलः कुम्भकर्णः प्राकारं लङ्घयित्वा तूर्णं नगरात् निर्ययौ। बहिः आगत्य सः समुद्रम् अभिनादयन् महानादं ननाद — तस्य नादः निर्घातान् अशनिशब्दान् अपि विजयन् इव, पर्वतान् विधमन् इव आसीत्। सः मघवता यमेन वरुणेन वा अपि अवध्यः आसीत्। तं भीमाक्षम् आयान्तं प्रेक्ष्य वानराः विप्रदुद्रुवुः। कविः प्रथमं तस्य आकारं, ततः नादं, ततः वरप्रभावं वर्णयित्वा वानराणां भयस्य कारणं क्रमेण स्थापयति। पलायनम् अत्र न कापुरुषत्वस्य लक्षणम्, अपि तु अकस्मात् दृष्टस्य अप्रमेयस्य रूपस्य स्वाभाविकः प्रतिक्रियाभावः; अग्रे अङ्गदस्य वचनेन एव ते पुनः स्थिराः भवन्ति। ‘गिरिकूटोपमः’ इति विशेषणेन तस्य देहस्य परिमाणं सूचितम्, ‘प्राकारं लङ्घयित्वा’ इति पदेन च सः द्वारेण न निर्गतः, अपि तु भित्तिम् एव अतिक्रम्य बहिः आगतः इति ज्ञायते। पूर्वसर्गे रावणेन प्रेषितः सः अधुना रणभूमिं प्राप्नोति।

विप्रद्रुतान् तान् दृष्ट्वा राजपुत्रः अङ्गदः नलं नीलं गवाक्षं महाबलं कुमुदं च उद्दिश्य अब्रवीत् — ‘आत्मनः तानि वीर्याणि अभिजनानि च विस्मृत्य प्राकृताः हरयः इव भयत्रस्ताः क्व गच्छत? साधु सौम्याः, निवर्तध्वम्; किं प्राणान् परिरक्षथ? इदं रक्षः युद्धाय न अलम्, इयं महती विभीषिका एव। राक्षसानाम् उत्थिताम् एनां महतीं विभीषिकां वयं विक्रमात् विधमिष्यामः; निवर्तध्वं प्लवङ्गमाः।’ हिन्दीभाष्यं ‘विभीषिका’ इति पदं ‘मायया विशालरूपधारणेन भयप्रदर्शनम्’ इति व्याचष्टे। ततः हरयः कृच्छ्रेण समाश्वस्य ततः ततः संगम्य वृक्षान् गृहीत्वा रणाजिरे सम्प्रतस्थुः। अङ्गदः युवराजः सन् कुलस्य स्मरणं कारयति — एषः एव अस्य वचनस्य मर्मः। अत्र अङ्गदः चतुरः सेनानायकान् नाम्ना आह्वयति, यतः नायकाः स्थिराः चेत् सैनिकाः अपि अनुसरन्ति। ‘प्राकृताः हरयः’ इति उपमया सः तान् साधारणवानरेभ्यः पृथक् करोति — यूयं वीराः, न वनचराः पशवः इति। ‘किं प्राणान् परिरक्षथ’ इति प्रश्नः उपालम्भरूपः; प्राणरक्षणं वीरस्य धर्मः न इति तस्य आशयः। ‘विधमिष्यामः’ इति बहुवचनेन सः स्वयम् अपि तेषां सह युद्धे स्थास्यति इति आश्वासयति। हरीणां ‘कृच्छ्रेण समाश्वस्य’ इति पदं दर्शयति यत् भयं सहसा न नष्टम्, किन्तु नायकस्य वचनेन क्रमेण शान्तम्। ते इतस्ततः विकीर्णाः आसन्, अतः ‘संगम्य’ इति पुनः संघटनम् उक्तम्; वृक्षाः एव तेषाम् आयुधानि।

निवृत्य संरब्धाः परमक्रुद्धाः वनौकसः समदाः कुञ्जराः इव कुम्भकर्णं निजघ्नुः। ते प्रांशुभिः गिरिशृङ्गैः शिलाभिः पुष्पिताग्रैः पादपैः च तं प्राहरन्, किन्तु हन्यमानः अपि सः न कम्पते। तस्य गात्रेषु पतिताः बह्व्यः शिलाः भिद्यन्ते, पुष्पिताग्राः पादपाः अपि भग्नाः महीतले पेतुः। सः अपि संक्रुद्धः परमायत्तः महौजसां वानराणां सैन्यानि उत्थितः अग्निः वनानि इव ममन्थ। बहवः वानरर्षभाः लोहितार्द्राः निरस्ताः भूमौ पतिताः ताम्रपुष्पाः द्रुमाः इव शेरते। अवशिष्टाः वानराः लङ्घयन्तः प्रधावन्तः न अवलोकयन्; केचित् समुद्रे पतिताः, केचित् गगनम् आस्थिताः। राक्षसेन लीलया वध्यमानाः ते वीराः येन पथा सागरं तीर्णाः, तेन एव पथा दुद्रुवुः। ते विवर्णवदनाः भयात् स्थलानि निम्नं च अगच्छन्; ऋक्षाः वृक्षान् समारूढाः, केचित् पर्वतम् आश्रिताः। केचित् अर्णवे ममज्जुः, केचित् गुहाः समाश्रिताः, केचित् निपेतुः, केचित् न एव अवतस्थिरे, केचित् भूमौ निपतिताः सुप्ताः मृताः इव शेरते। सप्तदशः श्लोकः षट्पादः। ‘लीलया’ इति पदेन राक्षसस्य बलस्य अनायासता, ‘येन ते तीर्णाः’ इति पदेन वानराणां लज्जाजनकं पलायनं च सूचितम् — सेतुः यः विजयस्य मार्गः आसीत्, सः अधुना पलायनस्य मार्गः। अस्मिन् खण्डे कविः द्वे चित्रे विरोधेन स्थापयति — प्रथमं वानराणां प्रहारः, यत्र शिलाः वृक्षाः च राक्षसस्य देहे पतित्वा स्वयम् एव भिद्यन्ते; ततः राक्षसस्य प्रत्याक्रमणम्, यत्र वानराः एव भग्नाः पतन्ति। ‘हन्यमानो न कम्पते’ इति वाक्यं तस्य देहस्य दृढतां वज्रवत् दर्शयति। ‘वनान्यग्निरिवोत्थितः’ इति उपमा — यथा दावाग्निः शुष्कं वनं क्षणेन दहति, तथा सः वानरसेनां ममन्थ। ‘ताम्रपुष्पाः इव द्रुमाः’ इति उपमया रक्तसिक्तानां वानराणां वर्णः, भूमौ पतनं च युगपत् चित्रितम्। पलायनस्य वर्णनं विस्तृतम् — समुद्रः, आकाशः, स्थलम्, निम्नप्रदेशः, वृक्षाः, पर्वताः, गुहाः — सर्वे दिशः आश्रयाय गृहीताः। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘कोई-कोई मुर्दोंके समान साँस रोककर पड़ गये’ इति, अतः केचित् भयात् मृतवत् निश्चेष्टाः अभवन् इति अर्थः, न तु सर्वे मृताः। ‘येन पथा सागरं तीर्णाः’ इति पदेन सेतुः अपि स्मर्यते — यः मार्गः लङ्काविजयाय निर्मितः, सः एव इदानीं भयात् पुनः उपयुज्यते।

भग्नान् तान् वानरान् समीक्ष्य अङ्गदः इदम् अब्रवीत् — ‘अवतिष्ठत, युध्यामहे, निवर्तध्वं प्लवंगमाः। इमां महीं परिक्रम्य अपि भग्नानां वः स्थानं न पश्यामि; सर्वे निवर्तध्वम्, किं प्राणान् परिरक्षथ? निरायुधानां द्रवतां युष्माकं दाराः उपहसिष्यन्ति, स च सुजीवतां पुरुषाणां मरणात् अपि गुरुः घातः। विस्तीर्णेषु महत्सु कुलेषु जाताः सर्वे यूयं, प्राकृताः हरयः इव भयत्रस्ताः क्व गच्छत? भीताः वीर्यं त्यक्त्वा प्रधावथ, अतः अनार्याः खलु। जनसंसदि भवद्भिः यानि उदग्राणि विकत्थनानि उक्तानि, तानि क्व नु यातानि? यः धिक्कृतः जीवति, तस्य भीरोः प्रवादाः श्रूयन्ते; सत्पुरुषैः जुष्टः मार्गः सेव्यताम्, भयं त्यज्यताम्। निहताः अल्पजीविताः वयं पृथिव्यां शयामहे चेत्, कुयोधिभिः दुष्प्रापं ब्रह्मलोकं प्राप्नुयामः; शत्रुं निहत्य कीर्तिं वा अवाप्नुयामः; निहताः वीरलोकस्य वसु भोक्ष्यामः।’ एकविंशः श्लोकः षट्पादः, तत्र पञ्चमस्य श्लोकस्य उत्तरार्धम् अविकलं पुनः आवर्तते। अङ्गदस्य वचने लज्जा, कुलाभिमानः, स्वर्गप्राप्तिः इति त्रयः हेतवः क्रमेण प्रयुक्ताः। अङ्गदः इदानीं स्वरं परिवर्तयति — प्रथमवचने प्रेरणा आसीत्, अत्र तु तीक्ष्णः उपालम्भः। ‘भग्नानां वो न पश्यामि स्थानम्’ इति वचनेन सः स्मारयति यत् पलायिताः अपि कुत्र गमिष्यन्ति — सुग्रीवस्य रामस्य च समीपे तेषां स्थानं न भविष्यति, गृहे अपि दाराः उपहसिष्यन्ति। एवं सः सामाजिकं लज्जाभयं युद्धभयात् गुरुतरं दर्शयति। ‘अनार्याः’ इति कठोरः शब्दः कुलीनानां कृते अपमानः। ‘विकत्थनानि जनसंसदि’ इति स्मरणं विशेषतः तीक्ष्णम् — सभायां ये गर्वम् अकुर्वन्, ते एव इदानीं धावन्ति। अन्ते त्रयः विकल्पाः — मरणेन ब्रह्मलोकः, विजयेन कीर्तिः, वीरमरणेन वीरलोकस्य भोगः — सर्वेषु लाभः एव, पलायने एव हानिः इति तर्कः। अष्टादशे श्लोके ‘युध्यामः’ इति पुनः बहुवचनम् — अङ्गदः आत्मानम् अपि योद्धृषु गणयति, न केवलम् आज्ञापयति।

‘काकुत्स्थं दृष्ट्वा कुम्भकर्णः जीवन् न गमिष्यति, दीप्यमानं ज्वलनम् आसाद्य पतङ्गः इव। यदि वयं पलायनेन उद्दिष्टाः प्राणान् रक्षामहे, तर्हि एकेन बहवः भग्नाः इति अस्माकं यशः नाशं गमिष्यति।’ एवं ब्रुवाणं तं शूरं कनकाङ्गदम् अङ्गदं द्रवमाणाः वानराः शूरविगर्हितं वाक्यम् ऊचुः — ‘कुम्भकर्णेन रक्षसा नः घोरं कदनं कृतम्; अयं न स्थानस्य कालः, वयं गच्छामः, जीवितं हि नः दयितम्।’ एतावत् वचनम् उक्त्वा भीमाक्षम् आयान्तं भीमं दृष्ट्वा ते वानरयूथपाः सर्वे दिशः भेजिरे। ततः द्रवमाणाः ते वीराः बलीमुखाः अङ्गदेन सान्त्वनैः अनुमानैः च सर्वे निवर्तिताः। धीमता वालिपुत्रेण प्रहर्षम् उपनीताः सर्वे वानरयूथपाः आज्ञाप्रतीक्षाः तस्थुः। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धः — ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाः, कुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः, द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्याः च त्वरिततराः रणाभिमुखं प्रयाताः। यूथपानां नामावली एव वीराणां पुनरुत्थानस्य प्रतीकम्। अङ्गदः स्वतर्कं समापयति — कुम्भकर्णः रामस्य दृष्टिपथं प्राप्य पतङ्गवत् नश्यति एव, अतः वानराणां पलायनम् अनावश्यकम्; केवलं यशसः हानिः। किन्तु भयार्ताः वानराः तस्य वचनं न स्वीकुर्वन्ति — तेषाम् उत्तरं ‘शूरविगर्हितम्’ इति कविः स्वयम् एव निन्दति। ‘न स्थानकालः’ इति वचने ते युद्धस्य अनुचितं कालं कारणं कुर्वन्ति। पुनः भीमं राक्षसम् आयान्तं दृष्ट्वा ते दिशः भेजिरे। अत्र अङ्गदस्य धैर्यं दृश्यते — द्विवारं पलायितान् अपि सः न त्यजति; सान्त्वनैः अनुमानैः च ताम् एव सेनां पुनः निवर्तयति। अनुमानम् इति सम्मानः, प्रशंसा वा; हिन्दीभाष्यम् ‘समझा-बुझाकर’ इति। ‘आज्ञाप्रतीक्षाः’ इति पदेन सेनायाः अनुशासनं पुनः स्थापितम् इति सूच्यते। हनूमान् अत्र ‘वायुपुत्रमुख्याः’ इति समासे प्रमुखः, यतः अग्रिमे सर्गे तस्य पराक्रमः प्रथमः वर्ण्यते।