- सन्धिः
- निस् + भर्त्स्य → निर्भर्त्स्य — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भर्त्स्’ धातोः ल्यप्, ‘निस्’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
युद्धकाण्डम् — पञ्चषष्टितमः सर्गः
कुम्भकर्णस्य रणयात्रा
महोदरस्य निर्भर्त्सनम्, रावणस्य प्रोत्साहनम्, कुम्भकर्णस्य शूलग्रहणम् अलंकरणं च, सेनया सह निर्गमनम्, दुर्निमित्तानि, वानराणां पलायनम्
कुम्भकर्णः महोदरं निर्भर्त्स्य रावणं वदति — ‘अद्य रामस्य वधेन तव भयं प्रमार्जामि। शूराः वृथा न गर्जन्ति, कर्मणा दर्शयन्ति। त्वादृशैः कापुरुषैः प्रियवादिभिः सर्वं कृत्यं विनाशितम्; लङ्का राजशेषा कृता।’ रावणः प्रहस्य वदति — ‘महोदरः रामात् त्रस्तः; गच्छ, शूलम् आदाय पाशहस्तः अन्तकः इव वानरान् राजपुत्रौ च भक्षय।’ कुम्भकर्णः दीप्तं कालायसं शूलम् आदत्ते; रावणः तस्य गले मणिमालां, अङ्गदानि, हारं, कुण्डले, काञ्चनं कवचं च बध्नाति। सः त्रिविक्रमः नारायणः इव बभौ। भ्रातरं परिष्वज्य प्रदक्षिणीकृत्य सः गजाश्वरथैः राक्षससैन्यैः च सह निर्ययौ, षट्शतधनुरुच्छ्रितं रौद्रं रूपं च अधारयत्। घोराणि निमित्तानि प्रादुरभवन्, किन्तु तानि अचिन्तयन् कृतान्तबलचोदितः सः प्राकारं लङ्घयित्वा वानरानीकं ददर्श; तस्य निनादेन वानराः छिन्नमूलाः शालाः इव भूमौ पेतुः।
१महोदरस्य निर्भर्त्सनम्, शूराणां लक्षणम्
१स तथोक्तस्तु निर्भर्त्स्य कुम्भकर्णो महोदरम्।
अब्रवीद्राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं रावणं ततः॥
२सोऽहं तव भयं घोरं वधात्तस्य दुरात्मनः।
रामस्याद्य प्रमार्जामि निर्वैरो हि सुखी भव॥
३गर्जन्ति न वृथा शूरा निर्जला इव तोयदाः।
पश्य सम्पद्यमानं तु गर्जितं युधि कर्मणा॥
४न मर्षयन्ति चात्मानं सम्भावयितुमात्मना।
अदर्शयित्वा शूरास्तु कर्म कुर्वन्ति दुष्करम्॥
५विक्लवानां ह्यबुद्धीनां राज्ञां पण्डितमानिनाम्।
रोचते त्वद्वचो नित्यं कथ्यमानं महोदर॥
६युद्धे कापुरुषैर्नित्यं भवद्भिः प्रियवादिभिः।
राजानमनुगच्छद्भिः सर्वं कृत्यं विनाशितम्॥
७राजशेषा कृता लङ्का क्षीणः कोशो बलं हतम्।
राजानमिममासाद्य सुहृच्चिह्नममित्रकम्॥
८एष निर्याम्यहं युद्धमुद्यतः शत्रुनिर्जये।
दुर्नयं भवतामद्य समीकर्तुं महाहवे॥
एवम् उक्तः कुम्भकर्णः महोदरं निर्भर्त्स्य ततः राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं रावणम् अब्रवीत् — ‘सः अहं अद्य दुरात्मनः तस्य रामस्य वधात् तव घोरं भयं प्रमार्जामि; निर्वैरः सुखी भव। शूराः निर्जलाः तोयदाः इव वृथा न गर्जन्ति; युधि कर्मणा सम्पद्यमानं गर्जितं पश्य। शूराः आत्मना आत्मानं सम्भावयितुं न मर्षयन्ति; अदर्शयित्वा एव दुष्करं कर्म कुर्वन्ति।’ निर्जलमेघस्य उपमा अत्र सार्थिका — यः मेघः केवलं गर्जति न वर्षति, सः वृथा; तथा यः केवलं वदति न करोति, सः कापुरुषः। ततः सः महोदरं प्रत्यक्षं तिरस्करोति — ‘महोदर, विक्लवानाम् अबुद्धीनां पण्डितमानिनां राज्ञां त्वद्वचः नित्यं कथ्यमानं रोचते। युद्धे कापुरुषैः राजानम् अनुगच्छद्भिः प्रियवादिभिः भवद्भिः सर्वं कृत्यं विनाशितम्। लङ्का राजशेषा कृता, कोशः क्षीणः, बलं हतम्; सुहृच्चिह्नम् अमित्रकम् इमं राजानम् आसाद्य भवद्भिः एतत् कृतम्। एषः अहं शत्रुनिर्जये उद्यतः युद्धं निर्यामि, महाहवे अद्य भवतां दुर्नयं समीकर्तुम्।’ ‘राजशेषा लङ्का’ इति पदं करुणम् — राज्ञः विना अन्यः न शिष्टः इव। ‘सुहृच्चिह्नम् अमित्रकम्’ इति वचनेन कुम्भकर्णः महोदरादीन् मित्ररूपान् शत्रून् वदति, यत् पूर्वसर्गस्य मन्त्रिलक्षणानि स्मारयति। अत्र ‘भवतां दुर्नयं समीकर्तुम्’ इति पदेन सः दोषं राज्ञः स्थाने मन्त्रिणाम् उपरि स्थापयति, येन भ्रातुः गौरवं रक्ष्यते। महोदरस्य कपटोपायः एवम् एकेन वाक्येन निराकृतः। वीरस्य वाक्यं कर्मणः पूर्वम् अल्पं, कर्म तु महत् — इति कुम्भकर्णस्य आदर्शः। कुम्भकर्णः महोदरस्य कपटोपायं न साक्षात् खण्डयति, किन्तु ‘शूराः न गर्जन्ति’ इति वचनेन तस्य वञ्चनायुक्तं मार्गं कापुरुषाणां मार्गं वदति। तस्य दृष्ट्या युद्धं वीरस्य धर्मः, छलं तु भीरोः। ‘निर्वैरो हि सुखी भव’ इति आश्वासनं पूर्वसर्गस्य ‘रमस्व राजन्’ इति वचनेन सह सङ्गच्छते — भ्रातुः सुखम् एव तस्य लक्ष्यम्। अपि च, ‘आत्मना आत्मानं सम्भावयितुं न मर्षयन्ति’ इति आत्मप्रशंसायाः निन्दा, यद्यपि सः स्वयं पूर्वसर्गे बहु आत्मप्रशंसां कृतवान् — एषः विरोधः कवेः सूक्ष्मः व्यङ्ग्यः इव। अपि च, ‘कोशः क्षीणः बलं हतम्’ इति वचनं रावणस्य पूर्वसर्गे स्वीकृतम् एव दुरवस्थाम् अनुवदति, किन्तु दोषं मन्त्रिणाम् उपरि स्थापयति। एवं कुम्भकर्णः राज्ञः अपमानं विना सत्यं वदति — कुशलस्य वक्तुः लक्षणम्।
So addressed, Kumbhakarṇa rebuked Mahodara and then spoke to his brother Rāvaṇa, first of the rākṣasas: "This very day I will wipe away your dreadful fear by killing that wicked Rāma. Be free of your enemy and be happy. Heroes do not thunder in vain like clouds without water; watch my roaring made good in battle by deeds." A cloud that only thunders and never rains is useless, and so is a man who only talks and never acts. "Heroes cannot bear to praise themselves; without any show, they do what is hard to do." Kumbhakarṇa did not argue point by point against Mahodara's trick, but by saying that heroes do not bluster he branded that path of deceit as the way of cowards; for him battle was a hero's duty and trickery a coward's. There is a quiet irony here, for he himself had praised himself at length in the sarga before. Then he turned on Mahodara to his face: "Your words, Mahodara, always please kings who are timid and foolish and think themselves wise. You cowards in battle, forever saying pleasant things and trailing after the king, have ruined every undertaking. Laṅkā has been left with nothing but its king; the treasury is exhausted and the army destroyed — this is what you have done, fastening on this king, you enemies dressed as friends. Now I go out to battle, ready to conquer the enemy, to set right today in this great fight the harm your bad policy has done." "Nothing but its king" is a pitiful phrase, as if no one else were left. Calling Mahodara and his like enemies who look like friends recalls his earlier account of bad ministers. By laying the blame on the ministers rather than the king, he protected his brother's dignity; the ruined treasury and army, which Rāvaṇa himself had admitted, he set down to their account. So he told the truth without insulting the king, as a skilful speaker should, and with a single speech swept Mahodara's trick aside. His aim was still his brother's happiness, as when he had told him to enjoy himself and drink; and his ideal was the hero's — few words before the deed, and a great deed.
२रावणस्य प्रोत्साहनम्
९एवमुक्तवतो वाक्यं कुम्भकर्णस्य धीमतः।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं प्रहसन्राक्षसाधिपः॥
१०महोदरोऽयं रामात्तु परित्रस्तो न संशयः।
न हि रोचयते तात युद्धं युद्धविशारद॥
११कश्चिन्मे त्वत्समो नास्ति सौहृदेन बलेन च।
गच्छ शत्रुवधाय त्वं कुम्भकर्ण जयाय च॥
१२शयानः शत्रुनाशार्थं भवान्सम्बोधितो मया।
अयं हि कालः सुमहान्राक्षसनामरिंदम॥
१३संगच्छ शूलमादाय पाशहस्त इवान्तकः।
वानरान्राजपुत्रौ च भक्षयादित्यतेजसौ॥
१४समालोक्य तु ते रूपं विद्रविष्यन्ति वानराः।
रामलक्ष्मणयोश्चापि हृदये प्रस्फुटिष्यतः॥
१५एवमुक्त्वा महातेजाः कुम्भकर्णं महाबलम्।
पुनर्जातमिवात्मानं मेने राक्षसपुङ्गवः॥
१६कुम्भकर्णबलाभिज्ञो जानंस्तस्य पराक्रमम्।
बभूव मुदितो राजा शशाङ्क इव निर्मलः॥
१७इत्येवमुक्तः संहृष्टो निर्जगाम महाबलः।
राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा योद्धुमुद्युक्तवांस्तदा॥
धीमतः कुम्भकर्णस्य एवम् उक्तवतः वाक्यं श्रुत्वा राक्षसाधिपः प्रहसन् प्रत्युवाच — ‘तात, युद्धविशारद, अयं महोदरः रामात् परित्रस्तः, न संशयः; अतः युद्धं न रोचयते। सौहृदेन बलेन च मम त्वत्समः कश्चित् नास्ति। कुम्भकर्ण, शत्रुवधाय जयाय च गच्छ। अरिंदम, शत्रुनाशार्थं शयानः भवान् मया सम्बोधितः; राक्षसानाम् अयं सुमहान् कालः। पाशहस्तः अन्तकः इव शूलम् आदाय संगच्छ, वानरान् आदित्यतेजसौ राजपुत्रौ च भक्षय। तव रूपं समालोक्य वानराः विद्रविष्यन्ति; रामलक्ष्मणयोः अपि हृदये प्रस्फुटिष्यतः।’ एवं महाबलं कुम्भकर्णम् उक्त्वा महातेजाः राक्षसपुङ्गवः आत्मानं पुनर्जातम् इव मेने। कुम्भकर्णस्य बलम् अभिज्ञः, तस्य पराक्रमं जानन् राजा शशाङ्कः इव निर्मलः मुदितः बभूव। एवम् उक्तः संहृष्टः महाबलः राज्ञः वचनं श्रुत्वा योद्धुम् उद्युक्तः तदा निर्जगाम। १२–१७ श्लोकाः समीक्षितपाठे न लभ्यन्ते — वुल्गेटस्य अयं भागः रावणस्य प्रोत्साहनं तस्य हर्षं च विस्तरेण वर्णयति। रावणः महोदरस्य पक्षं न गृह्णाति; क्षणेन एव सः कुम्भकर्णस्य पक्षे परिवर्तते, यत् तस्य अस्थिरं मनः सूचयति — पूर्वं महोदरस्य उपायः रोचितः इव, इदानीं कुम्भकर्णस्य शौर्यम्। ‘पुनर्जातम् इव’ इति उपमा तस्य निराशायाः आशायां परिवर्तनं दर्शयति। ‘शशाङ्कः इव निर्मलः’ इति — चिन्ताराहुमुक्तः चन्द्रः इव तस्य मुखं प्रसन्नम् अभवत्। रावणस्य हासः अपि द्रष्टव्यः — सः महोदरस्य भयं उपहसति, यद्यपि स्वयम् अपि पूर्वं भीतः आसीत्। ‘सौहृदेन बलेन च त्वत्समः नास्ति’ इति प्रशंसा कुम्भकर्णस्य हृदयं स्पृशति। ‘पाशहस्तः अन्तकः इव’ इति उपमा यमस्य रूपेण तं वर्णयति, या सर्गान्ते ‘किंकरदण्डवान् प्रभुः’ इति उपमया सह वृत्तं पूरयति। ‘रामलक्ष्मणयोः हृदये प्रस्फुटिष्यतः’ इति वचने रावणस्य आशा अतिशयिता — रूपमात्रेण शत्रुः मरिष्यति इति।
When wise Kumbhakarṇa had spoken, the lord of the rākṣasas laughed and answered: "This Mahodara is terrified of Rāma, no doubt of it; that is why he has no taste for battle, my dear brother, skilled in war as you are. No one is your equal in love or in strength. Go, Kumbhakarṇa, to kill the enemy and to win. You were sleeping, and I woke you to destroy the enemy; this is the great hour of the rākṣasas, subduer of foes. Go, take up your spear like Death with his noose in hand, and devour the monkeys and the two princes, brilliant as the sun. When the monkeys see your form they will scatter, and the hearts of Rāma and Lakṣmaṇa will burst." Rāvaṇa did not side with Mahodara; in a moment he had swung to Kumbhakarṇa's side, which shows how unsteady his mind was — a moment before Mahodara's plan had seemed to please him, now it was Kumbhakarṇa's courage. He mocked Mahodara's fear though he had been afraid himself. His praise, "no one is your equal in love or in strength", touched Kumbhakarṇa's heart, and his hope that the mere sight of him would kill the enemy was wildly overblown. The image of Death with his noose is answered at the end of the sarga by the image of Yama with his staff, closing the circle. Having said this to mighty Kumbhakarṇa, the glorious bull among rākṣasas felt as if he had been born again — his despair had turned to hope. Knowing Kumbhakarṇa's strength and prowess, the king grew as happy and clear as the spotless moon, like the moon freed from the eclipse of care. Addressed in this way, the mighty one was delighted, and hearing the king's words he went out eager to fight.
३शूलग्रहणं, एकाकिनः गमनस्य निषेधः
१८आददे निशितं शूलं वेगाच्छत्रुनिबर्हणः।
सर्वं कालायसं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषणम्॥
१९इन्द्राशनिसमप्रख्यं वज्रप्रतिमगौरवम्।
देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम्॥
२०रक्तमाल्यमहादामं स्वतश्चोद्गतपावकम्।
आदाय विपुलं शूलं शत्रुशोणितरञ्जितम्॥
२१कुम्भकर्णो महातेजा रावणं वाक्यमब्रवीत्।
गमिष्याम्यहमेकाकी तिष्ठत्विह बलं मम॥
२२अद्य तान्क्षुधितः क्रुद्धो भक्षयिष्यामि वानरान्।
कुम्भकर्णवचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्॥
२३सैन्यैः परिवृतो गच्छ शूलमुद्गरपाणिभिः।
वानरा हि महात्मानः शूराः सुव्यवसायिनः॥
२४एकाकिनं प्रमत्तं वा नयेयुर्दशनैः क्षयम्।
तस्मात्परमदुर्धर्षः सैन्यैः परिवृतो व्रज।
रक्षसामहितं सर्वं शत्रुपक्षं निषूदय॥
शत्रुनिबर्हणः कुम्भकर्णः वेगात् निशितं शूलम् आददे — सर्वं कालायसं, दीप्तं, तप्तकाञ्चनभूषणम्, इन्द्राशनिसमप्रख्यं, वज्रप्रतिमगौरवं, देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम्, रक्तमाल्यमहादामं, स्वतः उद्गतपावकं, शत्रुशोणितरञ्जितं विपुलं शूलम्। शूलस्य विस्तृतं वर्णनं — कृष्णलोहमयं, सुवर्णेन भूषितं, स्वयम् एव अग्निं वमत्, शत्रुरक्तेन रञ्जितं — तस्य आयुधस्य भीषणतां युद्धस्य च उग्रतां पूर्वम् एव सूचयति। तत् आदाय महातेजाः कुम्भकर्णः रावणम् अब्रवीत् — ‘अहम् एकाकी गमिष्यामि; मम बलं इह तिष्ठतु। अद्य क्रुद्धः क्षुधितः तान् वानरान् भक्षयिष्यामि।’ एकाकिनः गमनं तस्य आत्मविश्वासस्य परां सीमां दर्शयति, पूर्वसर्गे महोदरेण निन्दितं च। कुम्भकर्णस्य वचः श्रुत्वा रावणः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘शूलमुद्गरपाणिभिः सैन्यैः परिवृतः गच्छ। महात्मानः शूराः सुव्यवसायिनः वानराः एकाकिनं प्रमत्तं वा दशनैः क्षयं नयेयुः। तस्मात् परमदुर्धर्षः सैन्यैः परिवृतः व्रज, रक्षसाम् अहितं सर्वं शत्रुपक्षं निषूदय।’ चतुर्विंशः श्लोकः षट्पादः — ‘एकाकिनं प्रमत्तं वा…’, ‘तस्मात्परमदुर्धर्षः…’, ‘रक्षसामहितं…’ इति त्रयः अर्धाः एकस्मिन् अङ्के। रावणः अत्र विवेकं दर्शयति — वानराणां सामूहिकं बलं सः जानाति। महोदरेण उक्तं संशयवचनम् अपि अत्र प्रतिध्वनितम् — एकाकी वीरः अपि बहुभिः अभिभूयेत। शूलस्य वर्णने विशेषणानां माला — प्रायः दशभिः पदैः — कवेः शैल्याः लक्षणम्, येन आयुधम् एव एकं पात्रम् इव सजीवं भवति। ‘देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम्’ इति पदेन तस्य पूर्वविजयानां स्मरणं, यत् विभीषणेन अपि वर्णितम्। ‘क्षुधितः क्रुद्धः’ इति कुम्भकर्णस्य द्वौ स्वभावौ — बुभुक्षा क्रोधः च — युद्धस्य प्रेरकौ। रावणस्य उपदेशः ‘प्रमत्तं वा’ इति पदेन कुम्भकर्णस्य मद्यपानम् अपि सूचयति, यतः सः मत्तः एव निर्गच्छति। कुम्भकर्णस्य ‘एकाकी गमिष्यामि’ इति प्रतिज्ञा तस्य सहजं शौर्यं, रावणस्य ‘सैन्यैः परिवृतः व्रज’ इति आज्ञा तस्य राजनीतिं च दर्शयति। उभयोः संवादे भ्रातृस्नेहः सावधानता च मिश्रिते; रावणः तं अमूल्यं मत्वा रक्षितुम् इच्छति, यतः सः एव तस्य अन्तिमा आशा।
The destroyer of his enemies swiftly took up his sharp spear. The poet describes it with a whole garland of epithets, until the weapon itself seems a living character: all of black iron, blazing, adorned with refined gold, bright as Indra's thunderbolt and as heavy as the vajra, the slayer of gods and dānavas, gandharvas, yakṣas and serpents — recalling his old victories, which Vibhīṣaṇa too had described — hung with great garlands of red flowers, spitting fire of its own accord, stained with the blood of enemies. All this foretells the fierceness of the fight to come. Taking up that huge spear, mighty Kumbhakarṇa said to Rāvaṇa: "I will go alone; let my army stay here. Today, hungry and enraged, I will devour those monkeys." Hunger and anger, the two sides of his nature, drove him to battle, and going alone was the very limit of his confidence — the thing Mahodara had condemned. Hearing him, Rāvaṇa said: "Go surrounded by troops with spears and hammers in their hands. The monkeys are high-spirited, brave and resolute; if they find you alone or off your guard, they could bring you down with their teeth. So go surrounded by troops, invincible one, and wipe out the whole enemy side that works the rākṣasas' harm." Here Rāvaṇa showed good sense; he knew the combined strength of the monkeys, and Mahodara's warning echoed in his words — even a lone hero can be overwhelmed by many. His "off your guard" hints at Kumbhakarṇa's drinking too, for he went out tipsy. Kumbhakarṇa's vow to go alone shows his natural courage; Rāvaṇa's order to go with an army shows his statecraft; and in their exchange love and caution mingle, for Rāvaṇa counted him priceless and wanted to protect him — he was his last hope.
४रावणकृतं कुम्भकर्णस्य अलंकरणम्
२५अथासनात्समुत्पत्य स्रजं मणिकृतान्तराम्।
आबबन्ध महातेजाः कुम्भकर्णस्य रावणः॥
२६अङ्गदान्यङ्गुलीवेष्टान्वराण्याभरणानि च।
हारं च शशिसंकाशमाबबन्ध महात्मनः॥
२७दिव्यानि च सुगन्धीनि माल्यदामानि रावणः।
गात्रेषु सज्जयामास श्रोत्रयोश्चास्य कुण्डले॥
२८काञ्चनाङ्गदकेयूरनिष्काभरणभूषितः।
कुम्भकर्णो बृहत्कर्णः सुहुतोऽग्निरिवाबभौ॥
२९श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन व्यराजत।
अमृतोत्पादने नद्धो भुजङ्गेनेव मन्दरः॥
३०स काञ्चनं भारसहं निवातं विद्युत्प्रभं दीप्तमिवात्मभासा।
आबध्यमानः कवचं रराज संध्याभ्रसंवीत इवाद्रिराजः॥
३१सर्वाभरणसर्वाङ्गः शूलपाणिः स राक्षसः।
त्रिविक्रमकृतोत्साहो नारायण इवाबभौ॥
अथ रावणः आसनात् समुत्पत्य मणिकृतान्तरां स्रजं महातेजाः कुम्भकर्णस्य आबबन्ध। अङ्गदानि अङ्गुलीवेष्टान् वराणि आभरणानि शशिसंकाशं हारं च तस्य महात्मनः आबबन्ध। दिव्यानि सुगन्धीनि माल्यदामानि गात्रेषु, श्रोत्रयोः कुण्डले च सज्जयामास। राजा स्वयम् एव भ्रातरम् अलंकरोति, यत् तस्य स्नेहस्य आदरस्य च चिह्नं, युद्धाय प्रेषितस्य वीरस्य सम्माननं च। काञ्चनाङ्गदकेयूरनिष्काभरणभूषितः बृहत्कर्णः कुम्भकर्णः सुहुतः अग्निः इव आबभौ। महता मेचकेन श्रोणीसूत्रेण सः व्यराजत, यथा अमृतोत्पादने भुजङ्गेन वासुकिना नद्धः मन्दरः। ‘श्रोणीसूत्र’स्य मन्दरवासुक्योः उपमा तस्य कटेः विशालतां सूत्रस्य कृष्णवर्णं च युगपत् दर्शयति — समुद्रमन्थनस्य स्मरणम् अपि महत्कार्यस्य सूचकम्। ततः उपजातिवृत्ते — ‘काञ्चनं भारसहं निवातं विद्युत्प्रभम् आत्मभासा दीप्तम् इव कवचम् आबध्यमानः सः संध्याभ्रसंवीतः अद्रिराजः इव रराज।’ ‘निवातं’ इति शस्त्रैः अभेद्यं, ‘भारसहं’ इति गुरुप्रहारान् सहमानम्। सर्वाभरणैः सर्वाङ्गेषु भूषितः शूलपाणिः सः राक्षसः त्रिविक्रमकृतोत्साहः नारायणः इव बभौ। अलंकरणस्य क्रमः — माला, अङ्गदानि, हारः, कुण्डले, श्रोणीसूत्रं, कवचं च — राजकीयस्य अभिषेकस्य इव गम्भीरः। त्रिविक्रमोपमा पूर्वसर्गस्य आरम्भे रामस्य दृष्ट्या अपि प्रयुक्ता, अतः तस्य देहस्य विशालतायाः एषा प्रियतमा उपमा। संध्याभ्रस्य उपमा अपि सार्थिका — कृष्णे पर्वते रक्तसुवर्णमेघाः यथा, तथा तस्य कृष्णे देहे सुवर्णकवचम्। ‘सुहुतः अग्निः’ इति उपमा यज्ञस्य भाषया वीरस्य दीप्तिं वर्णयति — यथा घृतेन सम्यक् हुतः अग्निः ज्वलति, तथा आभरणैः सः। किन्तु यज्ञस्य अग्निः आहुतिं भक्षयति; अत्र अपि कुम्भकर्णः वानरान् भक्षयितुं गच्छति इति गूढः अर्थः। राज्ञः स्वहस्तेन अलंकरणं प्राचीनायाः रीतेः अनुसारं, यत्र राजा प्रियं योधं युद्धाय प्रेषयन् स्वयं तस्य सम्मानं करोति।
Then Rāvaṇa sprang up from his seat and with his own hands fastened on Kumbhakarṇa a garland studded with gems. He put armlets on the great warrior, rings and fine ornaments, and a necklace bright as the moon; he set fragrant heavenly garlands on his limbs and a pair of earrings in his ears. That the king should dress his brother himself was a mark of his love and respect, the honour paid of old by a king to a beloved warrior he sends to war. Adorned with golden armlets, bracelets and necklaces, the long-eared Kumbhakarṇa shone like a fire well fed with oblations — and a sacrificial fire consumes its offerings, as Kumbhakarṇa was going out to consume the monkeys. He gleamed with a great dark girdle round his hips, like Mount Mandara bound with the serpent Vāsuki at the churning of the ocean for the nectar; the image shows at once the breadth of his hips and the darkness of the girdle, and recalls a mighty labour. Putting on a golden coat of mail that could bear heavy blows and no weapon could pierce, flashing like lightning and blazing as if with its own light, he shone like the king of mountains wrapped in evening clouds, gold and red on a dark mountain as the golden armour glowed on his dark body. His whole body decked with every ornament, spear in hand, the rākṣasa looked like Nārāyaṇa setting out to take his three strides — the image Rāma himself had used when he first saw him, the poet's favourite for his enormous size. The adorning — garland, armlets, necklace, earrings, girdle, armour — was as solemn as a royal consecration.
५कुम्भकर्णस्य प्रस्थानं, सेनायाः अनुगमनं, रौद्रं रूपम्
३२भ्रातरं सम्परिष्वज्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।
प्रणम्य शिरसा तस्मै प्रतस्थे स महाबलः॥
३३तमाशीर्भिः प्रशस्ताभिः प्रेषयामास रावणः।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः सैन्यैश्चापि वरायुधैः॥
३४तं गजैश्च तुरंगैश्च स्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः।
अनुजग्मुर्महात्मानो रथिनो रथिनां वरम्॥
३५सर्पैरुष्ट्रैः खरैश्चैव सिंहद्विपमृगद्विजैः।
अनुजग्मुश्च तं घोरं कुम्भकर्णं महाबलम्॥
३६स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणो धृतातपत्रः शितशूलपाणिः।
मदोत्कटः शोणितगन्धमत्तो विनिर्ययौ दानवदेवशत्रुः॥
३७पदातयश्च बहवो महानादा महाबलाः।
अन्वयू राक्षसा भीमा भीमाक्षाः शस्त्रपाणयः॥
३८रक्ताक्षाः सुबहुव्यामा नीलाञ्जनचयोपमाः।
शूलानुद्यम्य खड्गांश्च निशितांश्च परश्वधान्॥
३९भिन्दिपालांश्च परिघान्गदाश्च मुसलानि च।
तालस्कन्धांश्च विपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान्॥
४०अथान्यद्वपुरादाय दारुणं घोरदर्शनम्।
निष्पपात महातेजाः कुम्भकर्णो महाबलः॥
४१धनुःशतपरीणाहः स षट्शतसमुच्छ्रितः।
रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसंनिभः॥
४२संनिपत्य च रक्षांसि दग्धशैलोपमो महान्।
कुम्भकर्णो महावक्त्रः प्रहसन्निदमब्रवीत्॥
४३अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः।
निर्दहिष्यामि संक्रुद्धः पतङ्गानिव पावकः॥
सः महाबलः भ्रातरं सम्परिष्वज्य प्रदक्षिणं कृत्वा शिरसा प्रणम्य प्रतस्थे। रावणः प्रशस्ताभिः आशीर्भिः शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः वरायुधैः सैन्यैः च तं प्रेषयामास। रथिनां वरं तं गजैः तुरंगैः अम्बुदस्वनैः स्यन्दनैः च महात्मानः रथिनः अनुजग्मुः; सर्पैः उष्ट्रैः खरैः सिंहद्विपमृगद्विजैः च आरूढाः राक्षसाः तं घोरं महाबलं कुम्भकर्णम् अनुजग्मुः। पुष्पवर्षैः अवकीर्यमाणः, धृतातपत्रः, शितशूलपाणिः, मदोत्कटः, शोणितगन्धमत्तः, दानवदेवशत्रुः सः विनिर्ययौ। बहवः पदातयः महानादाः महाबलाः भीमाः भीमाक्षाः शस्त्रपाणयः राक्षसाः अन्वयुः — रक्ताक्षाः, सुबहुव्यामाः, नीलाञ्जनचयोपमाः, शूलान् खड्गान् निशितान् परश्वधान्, भिन्दिपालान् परिघान् गदाः मुसलानि, विपुलान् तालस्कन्धान् दुरासदान् क्षेपणीयान् च उद्यम्य। ‘व्याम’ इति प्रसारितबाहुद्वयस्य दीर्घता इति मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां व्याख्यातम्। अथ महातेजाः महाबलः कुम्भकर्णः अन्यत् दारुणं घोरदर्शनं वपुः आदाय निष्पपात — धनुःशतपरीणाहः, षट्शतधनुरुच्छ्रितः, रौद्रः, शकटचक्राक्षः, महापर्वतसंनिभः। रक्षांसि संनिपत्य दग्धशैलोपमः महावक्त्रः सः प्रहसन् इदम् अब्रवीत् — ‘अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः संक्रुद्धः पावकः पतङ्गान् इव निर्दहिष्यामि।’ सेनायाः वर्णनं विविधवाहनैः विविधायुधैः च पूर्णं, यत् राक्षससेनायाः वैचित्र्यं दर्शयति। शकटचक्रसमे नेत्रे, दग्धपर्वतसमः कृष्णदेहः — कविः तस्य रूपं भयानकरसेन वर्णयति। उन्मत्तः शोणितगन्धमत्तः सः मद्येन रक्तगन्धेन च प्रमत्तः, यत् तस्य राक्षसस्वभावम् अनावृतं करोति। पतङ्गाग्न्युपमा वानराणां विनाशस्य सुलभतां तस्य दृष्ट्या दर्शयति। भ्रातुः प्रदक्षिणं प्रणामः च दर्शयतः यत् क्रूरः राक्षसः अपि ज्येष्ठं प्रति विनीतः, कुलधर्मं च पालयति। वाहनानां सूची — सर्पाः, उष्ट्राः, खराः, सिंहाः, गजाः, मृगाः, पक्षिणः — राक्षससेनायाः अस्वाभाविकतां भीषणतां च सूचयति। ‘अन्यत् वपुः आदाय’ इति तस्य कामरूपित्वम्, यत् राक्षसानां विशेषः गुणः; युद्धभूमौ सः स्वदेहं द्विगुणं त्रिगुणं च विस्तारयति, येन वानराणां भयं वर्धते।
The mighty rākṣasa embraced his brother, walked round him in reverence and bowed his head to him, and then set out; even a cruel rākṣasa was humble before his elder and kept the customs of his house. Rāvaṇa sent him off with auspicious blessings, with the blare of conches and drums, and with troops carrying fine weapons. Great-hearted chariot-fighters followed that best of chariot-fighters with elephants, horses and chariots rumbling like clouds, and other rākṣasas followed the fearsome, mighty Kumbhakarṇa riding on serpents, camels and donkeys, on lions, elephants, deer and birds — a strange and terrible host. Showered with flowers, a parasol held over him, sharp spear in hand, the enemy of dānavas and gods marched out, wild with drink and maddened by the smell of blood, his rākṣasa nature laid bare. Many foot-soldiers followed him, mighty and loud-roaring, terrible rākṣasas with dreadful eyes and weapons in hand, red-eyed, many fathoms tall — a fathom being the span of a man's outstretched arms — and dark as heaps of collyrium, brandishing spears, swords, sharp axes, javelins, iron bars, maces and pestles, huge palm trunks and missiles no one could withstand. Then mighty, glorious Kumbhakarṇa took on another body, cruel and dreadful to look at, and sprang forward; rākṣasas can take what shape they please, and on the battlefield he swelled his body to many times its size, to deepen the monkeys' terror. He was a hundred bows broad and six hundred bows high, terrible, with eyes like cartwheels, like a great mountain. Gathering the rākṣasas round him, huge-mouthed Kumbhakarṇa, black as a burnt mountain, laughed and said: "Today in my fury I will burn up the troops of the monkey leaders one after another, as a fire burns moths." The poet paints his form in the mood of terror, and to him the monkeys' destruction seemed as easy as moths in a flame.
६वानराणां प्रशंसा, दुर्निमित्तानि
४४नापराध्यन्ति मे कामं वानरा वनचारिणः।
जातिरस्मद्विधानां सा पुरोद्यानविभूषणम्॥
४५पुररोधस्य मूलं तु राघवः सहलक्ष्मणः।
हते तस्मिन्हतं सर्वं तं वधिष्यामि संयुगे॥
४६एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः।
नादं चक्रुर्महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम्॥
४७तस्य निष्पततस्तूर्णं कुम्भकर्णस्य धीमतः।
बभूवुर्घोररूपाणि निमित्तानि समन्ततः॥
४८उल्काशनियुता मेघा बभूवुर्गर्दभारुणाः।
ससागरवना चैव वसुधा समकम्पत॥
४९घोररूपाः शिवा नेदुः सज्वालकवलैर्मुखैः।
मण्डलान्यपसव्यानि बबन्धुश्च विहंगमाः॥
५०निष्पपात च गृध्रोऽस्य शूले वै पथि गच्छतः।
प्रास्फुरन्नयनं चास्य सव्यो बाहुरकम्पत॥
५१निष्पपात तदा चोल्का ज्वलन्ती भीमनिःस्वना।
आदित्यो निष्प्रभश्चासीन्न वाति च सुखोऽनिलः॥
५२अचिन्तयन्महोत्पातानुदितान्रोमहर्षणान्।
निर्ययौ कुम्भकर्णस्तु कृतान्तबलचोदितः॥
‘कामं वनचारिणः वानराः मे न अपराध्यन्ति; अस्मद्विधानां पुरोद्यानविभूषणं सा जातिः। पुररोधस्य मूलं तु सहलक्ष्मणः राघवः; तस्मिन् हते सर्वं हतम्; तं संयुगे वधिष्यामि।’ अत्र कुम्भकर्णस्य विवेकः पुनः दृश्यते — सः वानरान् निरपराधान्, केवलं उद्यानस्य भूषणम् इव मन्यते; मुख्यः शत्रुः रामः एव। एवं ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः अर्णवं कम्पयन्तः इव महाघोरं नादं चक्रुः। धीमतः तस्य तूर्णं निष्पततः समन्ततः घोररूपाणि निमित्तानि बभूवुः — उल्काशनियुताः गर्दभारुणाः मेघाः बभूवुः, ससागरवना वसुधा समकम्पत; घोररूपाः शिवाः सज्वालकवलैः मुखैः नेदुः; विहंगमाः अपसव्यानि मण्डलानि बबन्धुः; पथि गच्छतः तस्य शूले गृध्रः निष्पपात; तस्य वामं नयनं प्रास्फुरत्, सव्यः बाहुः अकम्पत; भीमनिःस्वना ज्वलन्ती उल्का निष्पपात; आदित्यः निष्प्रभः आसीत्, सुखः अनिलः च न वाति। रोमहर्षणान् उदितान् महोत्पातान् अचिन्तयन् कृतान्तबलचोदितः कुम्भकर्णः निर्ययौ। दुर्निमित्तानां सूची दीर्घा — आकाशे, पृथिव्यां, पशुपक्षिषु, स्वशरीरे च — सर्वत्र अशुभं दृश्यते, यत् तस्य आसन्नं मरणं सूचयति। ‘कृतान्तबलचोदितः’ इति पदेन कविः स्पष्टं वदति — कालः एव तं प्रेरयति। शूले गृध्रस्य पतनं विशेषतः अशुभं, यतः आयुधम् एव मृत्युचिह्नेन स्पृष्टम्। ‘अचिन्तयन्’ इति पदं तस्य दर्पस्य फलं — यः निमित्तानि न चिन्तयति, सः दैवं न पश्यति। वानरविषये तस्य करुणा अपि विरोधाभासपूर्णा — पूर्वं ‘हरीन् भक्षयिष्यामि’ इति उक्तवान्, इदानीं तु तेषां निरपराधतां स्वीकरोति। दुर्निमित्तानि रामायणे प्रायः महतां वधात् पूर्वं वर्ण्यन्ते — खरस्य, प्रहस्तस्य, अन्ते रावणस्य अपि। अत्र तेषां सङ्ख्या बहुला — गर्दभवर्णाः मेघाः, भूकम्पः, शिवानां रवः, पक्षिणाम् अपसव्यं भ्रमणं, गृध्रस्य शूले पतनं, वामनेत्रस्फुरणं, बाहुकम्पनम्, उल्कापातः, सूर्यस्य निष्प्रभता, वायोः अभावः च। वामाङ्गस्फुरणं पुरुषस्य अशुभम् इति लोकप्रसिद्धम्। एवं कविः श्रोतारं पूर्वम् एव सज्जीकरोति। कुम्भकर्णस्य वाक्ये ‘पुररोधस्य मूलं राघवः’ इति युद्धनीतिः अपि स्पष्टा — सेनायाः नायके हते सेना स्वयम् एव नश्यति; अतः सः वानरेषु शक्तिं न व्ययीकर्तुम् इच्छति। अयं विवेकः तस्य मन्त्रिगुणं पुनः स्मारयति। गृध्रः, शिवाः, उल्का च मृत्योः दूताः इव वर्ण्यन्ते, येषां सर्वेषाम् उपेक्षा तस्य दर्पस्य परिचायिका।
"And yet the monkeys who roam the forests do me no wrong; their kind is an ornament to the gardens of cities like ours. The root of this siege is Rāghava, with Lakṣmaṇa. Kill him and all is killed; I will slay him in battle." Here his judgement shows again: he thought the monkeys blameless, no more than ornaments of a garden, and Rāma the real enemy. There is strategy in it — kill the leader and the army perishes of itself, so he meant not to waste his strength on the monkeys — and there is irony, for he had vowed a moment before to eat them. As Kumbhakarṇa spoke, the rākṣasas let out a tremendous roar, as if to shake the ocean. But as the wise Kumbhakarṇa rushed out, terrible omens appeared on every side. Clouds grey as donkeys gathered, full of meteors and thunderbolts, and the earth shook with its seas and forests. Jackals of dreadful aspect howled with flames spitting from their mouths, and birds wheeled round from right to left. A vulture settled on his spear as he went along the road — the weapon itself touched by the sign of death. His left eye throbbed and his left arm trembled, which everyone knows is an ill sign for a man. A blazing meteor fell with a fearful roar; the sun lost its light, and no pleasant breeze blew. The omens were everywhere — in the sky, on the earth, among beasts and birds, in his own body — and all of them pointed to his coming death. In the Rāmāyaṇa such portents come before the deaths of great warriors, Khara, Prahasta and in the end Rāvaṇa too, and here there are more than ever, so the poet prepares his listeners in advance. Vulture, jackals and meteor were like messengers of death, and he ignored them all. Heedless of these great, hair-raising portents, Kumbhakarṇa went out, driven by the power of Death — it was fate itself that drove him, and a man who does not heed the omens does not see what fate holds. His ignoring them was the fruit of his pride.
७प्राकारलङ्घनं, वानराणां पलायनं, कुम्भकर्णस्य निनादः
५३स लङ्घयित्वा प्राकारं पद्भ्यां पर्वतसंनिभः।
ददर्शाभ्रघनप्रख्यं वानरानीकमद्भुतम्॥
५४ते दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं वानराः पर्वतोपमम्।
वायुनुन्ना इव घना ययुः सर्वा दिशस्तदा॥
५५तद्वानरानीकमतिप्रचण्डं दिशो द्रवद्भिन्नमिवाभ्रजालम्।
स कुम्भकर्णः समवेक्ष्य हर्षान्ननाद भूयो घनवद्घनाभः॥
५६ते तस्य घोरं निनदं निशम्य यथा निनादं दिवि वारिदस्य।
पेतुर्धरण्यां बहवः प्लवङ्गा निकृत्तमूला इव शालवृक्षाः॥
५७विपुलपरिघवान्स कुम्भकर्णो रिपुनिधनाय विनिःसृतो महात्मा।
कपिगणभयमाददत्सुभीमं प्रभुरिव किंकरदण्डवान्युगान्ते॥
पर्वतसंनिभः सः पद्भ्यां प्राकारं लङ्घयित्वा अभ्रघनप्रख्यम् अद्भुतं वानरानीकं ददर्श। ते वानराः पर्वतोपमं तं राक्षसश्रेष्ठं दृष्ट्वा वायुनुन्नाः घनाः इव तदा सर्वाः दिशः ययुः। अतिप्रचण्डं तत् वानरानीकं भिन्नम् अभ्रजालम् इव दिशः द्रवत् समवेक्ष्य घनाभः सः कुम्भकर्णः हर्षात् घनवत् भूयः ननाद। दिवि वारिदस्य निनादं यथा, तथा तस्य घोरं निनदं निशम्य बहवः प्लवङ्गाः निकृत्तमूलाः शालवृक्षाः इव धरण्यां पेतुः। विपुलपरिघवान् सः महात्मा कुम्भकर्णः रिपुनिधनाय विनिःसृतः, युगान्ते किंकरदण्डवान् प्रभुः यमः इव कपिगणानां सुभीमं भयम् आददत्। अन्तिमाः त्रयः श्लोकाः दीर्घवृत्तेषु — उपजातिः, उपजातिः, पुष्पिताग्रा च — सर्गस्य उपसंहारं गम्भीरं कुर्वन्ति। मेघोपमा अत्र त्रिधा — वानरसेना अभ्रघनप्रख्या, पलायमानाः वानराः वायुनुन्नाः घनाः, कुम्भकर्णः घनवत् नदन्। छिन्नमूलशालवृक्षोपमा वानराणां सहसा पतनं, मूलच्छेदे वृक्षस्य इव सर्वथा असहायत्वं च दर्शयति। अन्ते यमोपमा अग्रिमस्य संहारस्य सूचना। एवं कुम्भकर्णस्य रणयात्रा समाप्ता, अग्रिमे सर्गे युद्धम् आरभ्यते। प्राकारस्य पद्भ्यां लङ्घनं तस्य देहस्य परिमाणं दर्शयति — यः प्राकारः वानरैः दुर्लङ्घ्यः, सः तस्य पदमात्रम्। एकषष्टितमे सर्गे उक्तः विभीषणस्य उपायः — ‘यन्त्रम्’ इति — इदानीं निष्फलः इव दृश्यते, यतः तस्य निनादः एव वानरान् पातयति। वानराणां पलायनम् अग्रिमे सर्गे अङ्गदस्य प्रोत्साहनस्य भूमिका। ‘अभ्रघनप्रख्यम्’ इति वानरसेनायाः विशालता, ‘भिन्नम् अभ्रजालम्’ इति तस्याः विघटनं च — द्वयोः उपमयोः अन्तरे एव युद्धस्य प्रथमः क्षणः वर्णितः। कुम्भकर्णस्य हर्षः तस्य विजयस्य आरम्भः इव।
Huge as a mountain, he stepped over the rampart on foot — the wall the monkeys could hardly climb was a single stride for him — and saw the wondrous monkey army spread out like a mass of clouds. When the monkeys saw that mountain-like chief of the rākṣasas, they scattered in every direction like clouds driven by the wind. Seeing that fierce army breaking and fleeing on all sides like a torn bank of cloud, Kumbhakarṇa, dark as a cloud, roared again and again for joy like a thundercloud. The cloud image comes three times: the monkey army massed like clouds, the monkeys scattering like wind-driven clouds, Kumbhakarṇa roaring like a cloud; between the massed cloud and the broken one the first moment of the battle is told. Hearing his dreadful roar, like the thunder of a rain-cloud in the sky, many monkeys fell to the ground like sāl trees cut at the root, suddenly and utterly helpless. Vibhīṣaṇa's device of calling him a machine now seemed to fail, for his roar alone was felling the monkeys. Armed with a huge iron bar, great Kumbhakarṇa went out to destroy his enemies, striking terror into the monkey hosts like Yama, lord of death, with his servants and his staff at the end of an age — an image that foretells the slaughter to come. His joy seemed the beginning of his victory. So ends Kumbhakarṇa's march to battle; in the next sarga the fighting begins, with Aṅgada rallying the fleeing monkeys.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- निस् + वैरः → निर्वैरः — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- निर्गतं वैरं यस्य सः — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + पद्यमानम् → सम्पद्यमानम् — मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पद्’ धातोः शानच्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आत्मानं पण्डितं मन्यन्ते — उपपदतत्पुरुषः (णिन्यन्तः)
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- कु + पुरुष → कापुरुष — कोः कादेशः
- समासः
- कुत्सितः पुरुषः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राजा एव शेषः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सुहृत् + चिह्नम् → सुहृच्चिह्नम् — श्चुत्वम् (त् → च्)
- समासः
- सुहृदः चिह्नं यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शत्रूणां निर्जयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + त्रस्तः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘त्रस्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्फुट्’ धातोः लृट्, ‘प्र’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
- सन्धिः
- पुनर् + जातम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुनः जातः — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वेगात् + शत्रु → वेगाच्छत्रु — श्चुत्वं छत्वं च (त् + श → च्छ)
- समासः
- शत्रून् निबर्हयति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- काल + अयस → कालायस — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कालम् अयः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- इन्द्र + अशनि → इन्द्राशनि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- इन्द्रस्य अशनेः समा प्रख्या यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- स्वतः + च → स्वतश्च — विसर्गस्य शकारः; च + उद्गत → चोद्गत — गुणसन्धिः
- समासः
- उद्गतः पावकः यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘उद्गतपावकम्’ — द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सु + वि + अवसायिनः → सुव्यवसायिनः — यण्सन्धिः
- समासः
- शोभनः व्यवसायः एषाम् अस्ति — इन्प्रत्ययान्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- कृत + अन्तरा → कृतान्तरा — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- मणिभिः कृतम् अन्तरं यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अङ्गुलीनां वेष्टाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सुहुतः + अग्निः → सुहुतोऽग्निः — उत्वं पूर्वरूपं च; अग्निः + इव → अग्निरिव — रेफः; इव + आबभौ → इवाबभौ — सवर्णदीर्घः
- समासः
- सुष्ठु हुतः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘आबभौ’ — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- श्रोण्याः सूत्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- संध्या + अभ्र → संध्याभ्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- संध्यायाः अभ्रैः संवीतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- कृत + उत्साह → कृतोत्साह — गुणसन्धिः
- समासः
- त्रिविक्रमाय कृतः उत्साहः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- धृत + आतपत्र → धृतातपत्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- धृतम् आतपत्रं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अन्वयुः + राक्षसाः → अन्वयू राक्षसाः — ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घः (रेफलोपे उकारस्य दीर्घः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इ’ धातोः लङ्, ‘अनु’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- चक्र + अक्ष → चक्राक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- शकटस्य चक्रे इव अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पुर + उद्यान → पुरोद्यान — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पुरस्य उद्यानस्य विभूषणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ज्वालया सह कवलाः — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- कृत + अन्त → कृतान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कृतान्तस्य बलेन चोदितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- किंकराः दण्डः च अस्य सन्ति — मतुप्प्रत्ययान्तः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्