॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ६४

युद्धकाण्डम् — चतुःषष्टितमः सर्गः

महोदरस्य कुम्भकर्णाक्षेपः उपायकथनं च

महोदरस्य कुम्भकर्णनिन्दा, कामस्य प्रशंसा, एकाकिगमनस्य निषेधः, सीतावशीकरणाय कपटोपायः

कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वा महोदरः तं निन्दति — ‘त्वं धृष्टः प्राकृतदर्शनः, कैशोरात् एव केवलं वक्तुम् इच्छसि; राजा नयानयौ जानाति।’ सः धर्मार्थकामानां विषये कुम्भकर्णस्य मतं खण्डयित्वा कामम् अपि प्रशंसति, राज्ञः साहसं च समर्थयति। एकाकिनः गमनं निषेधति — ‘येन जनस्थाने बहवः राक्षसाः हताः, तं रामं कथम् एकः जेष्यसि?’ ततः रावणाय उपायं वदति — ‘अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णः वितर्दनः च पञ्च युद्धाय निर्यामः; यदि न जयामः, रुधिरोक्षिताः प्रत्यागत्य ‘रामः भक्षितः’ इति घोषयिष्यामः। ततः त्वं सीतां रहसि सान्त्वय, धनरत्नैः प्रलोभय; नष्टनाथा निराशा सा तव वशं गमिष्यति। अयुद्धेन एव तव सुखलाभः भविष्यति।’

१महोदरस्य कुम्भकर्णाक्षेपः

१तदुक्तमतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः।
कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः॥

२कुम्भकर्ण कुले जातो धृष्टः प्राकृतदर्शनः।
अवलिप्तो न शक्नोषि कृत्यं सर्वत्र वेदितुम्॥

३नहि राजा न जानीते कुम्भकर्ण नयानयौ।
त्वं तु कैशोरकाद्धृष्टः केवलं वक्तुमिच्छसि॥

४स्थानं वृद्धिं च हानिं च देशकालविधानवित्।
आत्मनश्च परेषां च बुध्यते राक्षसर्षभः॥

५यत्त्वशक्यं बलवता वक्तुं प्राकृतबुद्धिना।
अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात्तादृशं बुधः॥

अतिकायस्य बलिनः बाहुशालिनः कुम्भकर्णस्य तत् उक्तं वचनं श्रुत्वा महोदरः उवाच। पूर्वसर्गे कुम्भकर्णः रावणं तस्य अनयस्य कृते उपालभत, महोदरः तु राज्ञः पक्षं गृहीत्वा कुम्भकर्णं निन्दति। ‘कुम्भकर्ण, त्वं कुले जातः अपि धृष्टः प्राकृतदर्शनः च असि; अवलिप्तः त्वं सर्वत्र कृत्यं वेदितुं न शक्नोषि। राजा नयानयौ न जानाति इति न; त्वं तु कैशोरकात् एव धृष्टः केवलं वक्तुम् इच्छसि। राक्षसर्षभः रावणः स्थानं वृद्धिं हानिं च, देशकालयोः विधानं च, आत्मनः परेषां च बलं जानाति। यत् अनुपासितवृद्धेन प्राकृतबुद्धिना बलवता अपि वक्तुं न शक्यम्, तादृशं कः बुधः कुर्यात्?’ अत्र ‘अनुपासितवृद्धेन’ इति पदेन सः कुम्भकर्णं वृद्धसेवाहीनम्, अतः अविनीतं वदति। महोदरस्य वचने चाटुकारिता स्पष्टा — राज्ञः दोषं न पश्यति, यः दोषं दर्शयति तम् एव निन्दति। कुम्भकर्णस्य बालस्वभावं ‘कैशोरकात् धृष्टः’ इति वदन् सः तस्य वचनस्य गौरवं न्यूनीकर्तुम् इच्छति। सभायां सर्वेषां राक्षसानां पुरतः एषः आक्षेपः क्रियते, अतः तस्य उद्देश्यः राज्ञः प्रीतिः एव। पूर्वं कुम्भकर्णः मन्त्रिणां दोषान् उक्तवान् — ये मित्ररूपाः शत्रवः, ये धृष्टतया अहितं हितवत् वदन्ति इति; महोदरः तं वचनं स्वस्य उपरि पतितं मत्वा प्रतिप्रहारं करोति। कुम्भकर्णस्य स्पष्टवादित्वं तस्य गुणः, किन्तु चाटुकारिणां मध्ये सः एव दोषः इव गण्यते। एवं राजसभायां परस्परं स्पर्धा कलहः च दृश्यते, यः लङ्कायाः दौर्बल्यस्य अपरं लक्षणम्।

When he heard this speech of the huge, strong, mighty-armed Kumbhakarṇa, Mahodara spoke. In the last sarga Kumbhakarṇa had rebuked Rāvaṇa for his bad policy; Mahodara now took the king's side and rebuked Kumbhakarṇa. "Kumbhakarṇa, you were born into a noble family, yet you are insolent and see things like a common man; puffed up with pride, you cannot always tell what ought to be done. It is not that the king does not know good policy from bad. You have simply been insolent ever since you were a boy, and all you want to do is talk. The bull among rākṣasas understands position, gain and loss, and what fits the time and place, for himself and for his enemies alike. Strong you may be, but you have a common understanding and have never sat at the feet of your elders; what such a man ought not even to say — what wise man would do it?" By saying that he had never waited on his elders, Mahodara called him untrained and ill-mannered, and by harping on his boyish insolence he tried to lessen the weight of his words. His flattery is plain: he saw no fault in the king, and blamed the one who pointed the fault out. He spoke before all the rākṣasas in the hall, and his aim was to please the king. Kumbhakarṇa had just spoken of ministers who look like friends but are enemies, who boldly pass off harm as good; Mahodara felt those words land on himself and struck back. Frankness was Kumbhakarṇa's virtue, but among flatterers it was counted a fault, and this quarrelling in the king's council was one more sign of Laṅkā's weakness.

२धर्मार्थकामविचारः, कामस्य प्रशंसा, साहसस्य समर्थनम्

६यांस्तु धर्मार्थकामांस्त्वं ब्रवीषि पृथगाश्रयान्।
अवबोद्धुं स्वभावेन नहि लक्षणमस्ति तान्॥

७कर्म चैव हि सर्वेषां कारणानां प्रयोजनम्।
श्रेयः पापीयसां चात्र फलं भवति कर्मणाम्॥

८निःश्रेयसफलावेव धर्मार्थावितरावपि।
अधर्मानर्थयोः प्राप्तं फलं च प्रत्यवायिकम्॥

९ऐहलौकिकपारक्यं कर्म पुंभिर्निषेव्यते।
कर्माण्यपि तु कल्याणि लभते काममास्थितः॥

१०तत्र क्लृप्तमिदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः।
शत्रौ हि साहसं यत्तत्किमिवात्रापनीयते॥

११एकस्यैवाभियाने तु हेतुर्यः प्राहृतस्त्वया।
तत्राप्यनुपपन्नं ते वक्ष्यामि यदसाधु च॥

‘यान् धर्मार्थकामान् त्वं पृथगाश्रयान् ब्रवीषि, तान् स्वभावेन अवबोद्धुं तव लक्षणं नास्ति। सर्वेषां कारणानां प्रयोजनं कर्म एव; अत्र पापीयसां श्रेयसां च कर्मणां फलं भवति। धर्मार्थौ निःश्रेयसफलौ, अधर्मानर्थयोः तु प्रत्यवायिकं फलं प्राप्तम्; इतरौ अपि फलदौ। पुंभिः ऐहलौकिकं पारक्यं च कर्म निषेव्यते; कामम् आस्थितः अपि कल्याणानि लभते।’ एवं महोदरः कामम् अपि श्रेयसः साधनं वदन् रावणस्य सीताकामं समर्थयति — मुद्रणे अपि पादटिप्पण्यां सूचितं यत् एषा चाटुकारिणः कामवादस्थापना, न आदर्शमतम्। ‘तत्र राज्ञा हृदि इदं कार्यं क्लृप्तं, नः च मतम्। शत्रौ साहसं यत् तत्र किम् इव अपनीयते — किम् अनीतिः अस्ति?’ ततः सः कुम्भकर्णस्य एकाकिनः अभियानस्य हेतुं परीक्षितुं प्रवृत्तः — ‘एकस्य एव अभियाने यः हेतुः त्वया प्राहृतः, तत्र अपि यत् अनुपपन्नम् असाधु च, तत् वक्ष्यामि।’ अस्य वादस्य तात्पर्यं — राज्ञः कर्म न दोषाय, भवतः वचनम् एव अयुक्तम्। शास्त्रीयपदैः सः स्वस्य स्वार्थं आवृणोति, यथा प्रायः दुर्मन्त्रिणः कुर्वन्ति। कुम्भकर्णः पूर्वसर्गे उक्तवान् यत् धर्मार्थकामाः कालभेदेन सेव्याः, धर्मः च श्रेष्ठः। महोदरः तु तं क्रमं विपर्यस्यति — कर्म एव सर्वस्य मूलम्, कामः अपि कल्याणप्रदः इति। अस्य तर्कस्य दुर्बलता स्पष्टा, यतः परदाराहरणं कामः न, अपितु अधर्मः एव। तथापि राज्ञः रुचिम् अनुसृत्य सः वदति, येन रावणस्य मनसि दोषबोधः न उत्पद्येत।

"As for dharma, wealth and pleasure, which you speak of as resting on separate grounds, there is nothing in your nature that lets you understand them. Action is the purpose of all such means, and it is from actions, better and worse, that fruit comes here. Dharma and wealth bear the highest good as their fruit, and so do the others; wrongdoing and ill-gain bring their harm. Men pursue action for this world and for the next; and a man devoted to pleasure also gains good things." So Mahodara made even pleasure a road to the good, and in doing so defended Rāvaṇa's desire for Sītā — the flatterer's case for pleasure, not the poem's ideal. Kumbhakarṇa had said that dharma, wealth and pleasure should each be pursued in its season, and that dharma is best; Mahodara turned this upside down — action is the root of all, and pleasure too brings blessings. The weakness of the argument is plain, for carrying off another man's wife is not pleasure but plain wrong; still he spoke to the king's taste, so that no sense of guilt should arise in Rāvaṇa's mind. Like bad ministers everywhere, he covered his self-interest in the language of the treatises. "In this matter the king has settled in his heart what is to be done, and we agree with him. Where is the wrong in daring against an enemy? And as for the reason you give for going out alone, I will show you what is unsound and ill-judged in it." The drift of his argument was that the king's deed was no fault, and it was Kumbhakarṇa's words that were wrong.

३एकाकिनः गमनस्य निषेधः

१२येन पूर्वं जनस्थाने बहवोऽतिबला हताः।
राक्षसा राघवं तं त्वं कथमेको जयिष्यसि॥

१३ये पूर्वं निर्जितास्तेन जनस्थाने महौजसः।
राक्षसांस्तान्पुरे सर्वान्भीतानद्य न पश्यसि॥

१४तं सिंहमिव संक्रुद्धं रामं दशरथात्मजम्।
सर्पं सुप्तमहो बुद्ध्वा प्रबोधयितुमिच्छसि॥

१५ज्वलन्तं तेजसा नित्यं क्रोधेन च दुरासदम्।
कस्तं मृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति॥

१६संशयस्थमिदं सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने।
एकस्य गमनं तात नहि मे रोचते भृशम्॥

१७हीनार्थस्तु समृद्धार्थं को रिपुं प्राकृतं यथा।
निश्चितं जीवितत्यागे वशमानेतुमिच्छति॥

१८यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम।
कथमाशंससे योद्धुं तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः॥

‘येन पूर्वं जनस्थाने बहवः अतिबलाः राक्षसाः हताः, तं राघवं त्वं एकः कथं जयिष्यसि? ये महौजसः पूर्वं तेन जनस्थाने निर्जिताः, तान् सर्वान् अद्य अपि पुरे भीतान् किं न पश्यसि? संक्रुद्धं सिंहम् इव तं दशरथात्मजं रामं, सुप्तं सर्पम् इव ज्ञात्वा अपि, अहो, त्वं प्रबोधयितुम् इच्छसि। तेजसा नित्यं ज्वलन्तं क्रोधेन दुरासदं मृत्युम् इव असह्यं तं कः आसादयितुम् अर्हति? शत्रोः प्रतिसमासने इदं सर्वं संशयस्थं; तात, एकस्य तव गमनं मे भृशं न रोचते। हीनार्थः समृद्धार्थं रिपुं प्राकृतं यथा मत्वा निश्चितं जीवितत्यागे वशम् आनेतुं कः इच्छति? राक्षसोत्तम, यस्य मनुष्येषु सदृशः नास्ति, इन्द्रविवस्वतोः तुल्येन तेन सह योद्धुं कथम् आशंससे?’ अत्र महोदरः रामस्य बलं विस्तरेण वर्णयति, यत् तस्य अग्रिमस्य कपटोपायस्य भूमिका। एवं सः कुम्भकर्णस्य शौर्यम् अवमन्यमानः अपि रामात् स्वस्य भयं प्रकाशयति। उपमाः — सिंहः, सुप्तः सर्पः, मृत्युः — रामस्य दुरासदत्वं क्रमेण वर्धयन्ति। विरोधः अपि अत्र दृश्यः — यः पूर्वं कुम्भकर्णम् ‘अवलिप्तः’ इति निन्दितवान्, सः एव इदानीं तं ‘तात’ इति स्नेहेन सम्बोधयति, तस्य रक्षणं च इच्छति। तस्य वास्तविकः आशयः अग्रे स्पष्टः भविष्यति — युद्धं परिहृत्य छलेन कार्यं साधयितुम्। ‘हीनार्थः’ इति पदेन सः कुम्भकर्णं सहायहीनं वदति, रामं तु ‘समृद्धार्थं’ — वानरसेनया विभीषणेन च युक्तम्। एवं बलस्य तुलनायां सः रामस्य पक्षं गुरुतरं दर्शयति। एतत् वचनं कुम्भकर्णस्य अभिमानं प्रति आघातः, यः स्वयं सर्वान् वानरान् भक्षयितुं प्रतिज्ञातवान्। जनस्थानस्य स्मरणं खरदूषणत्रिशिरसां चतुर्दशसहस्राणां च राक्षसानां वधं सूचयति, यत् रामः एकाकी एव अकरोत्।

"How will you, alone, defeat Rāghava, who long ago killed so many mighty rākṣasas in Janasthāna?" — Khara, Dūṣaṇa, Triśiras and the fourteen thousand, all slain by Rāma single-handed. "Do you not see those mighty ones he defeated in Janasthāna, still here in the city and afraid even today? Oh, you want to rouse Rāma, son of Daśaratha, who is like an angry lion, though you know full well he is a sleeping serpent. Who could come near him, blazing always with energy, unapproachable in his anger, as unbearable as Death? When facing such an enemy, everything hangs in doubt. My friend, I do not like the idea of your going alone at all. What man without resources, set on throwing away his life, would try to bring a well-equipped enemy under his power as though he were an ordinary foe? Best of rākṣasas, how can you hope to fight one who has no equal among men and is the equal of Indra and the Sun?" Mahodara described Rāma's might at length, laying the ground for the trick he was about to propose; even while scorning Kumbhakarṇa's courage, he revealed his own fear of Rāma. The images — a lion, a sleeping serpent, Death — raise Rāma's unapproachability step by step. Kumbhakarṇa, he implied, was a man without resources, while Rāma was well supplied, with the monkey army and Vibhīṣaṇa; in weighing their strength he made Rāma's side the heavier. It was a blow at the pride of the man who had vowed to eat every monkey. And mark the turn: the man who had just called Kumbhakarṇa puffed up now called him "my friend" and wanted to protect him. His real aim would soon be clear — to avoid battle and gain his end by deceit.

४सीतावशीकरणाय कपटोपायः

१९एवमुक्त्वा तु संरब्धं कुम्भकर्णं महोदरः।
उवाच रक्षसां मध्ये रावणं लोकरावणम्॥

२०लब्ध्वा पुरस्ताद्वैदेहीं किमर्थं त्वं विलम्बसे।
यदीच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति॥

२१दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः।
रुचितश्चेत्स्वया बुद्ध्या राक्षसेन्द्र ततः शृणु॥

२२अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनः।
पञ्च रामवधायैते निर्यान्तीत्यवघोषय॥

२३ततो गत्वा वयं युद्धं दास्यामस्तस्य यत्नतः।
जेष्यामो यदि ते शत्रून्नोपायैः कार्यमस्ति नः॥

२४अथ जीवति नः शत्रुर्वयं च कृतसंयुगाः।
ततः समभिपत्स्यामो मनसा यत्समीक्षितम्॥

२५वयं युद्धादिहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः।
विदार्य स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शरैः॥

२६भक्षितो राघवोऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेति वादिनः।
ततः पादौ ग्रहीष्यामस्त्वं नः कामं प्रपूरय॥

एवं संरब्धं कुम्भकर्णम् उक्त्वा महोदरः रक्षसां मध्ये लोकरावणं रावणम् उवाच — ‘पुरस्तात् वैदेहीं लब्ध्वा किमर्थं त्वं विलम्बसे? यदि इच्छसि, तदा सीता ते वशगा भविष्यति। सीतायाः उपस्थानकारकः कश्चित् उपायः मया दृष्टः; राक्षसेन्द्र, यदि स्वया बुद्ध्या रुचितः, ततः शृणु। अहं, द्विजिह्वः, संह्रादी, कुम्भकर्णः, वितर्दनः च — एते पञ्च रामवधाय निर्यान्ति इति अवघोषय। ततः गत्वा वयं यत्नतः तस्य युद्धं दास्यामः; यदि ते शत्रून् जेष्यामः, उपायैः कार्यं नास्ति। अथ शत्रुः जीवति, वयं च कृतसंयुगाः, ततः मनसा यत् समीक्षितं तत् समभिपत्स्यामः। वयं रामनामाङ्कितैः बाणैः शरैः स्वतनुं विदार्य रुधिरेण समुक्षिताः युद्धात् इह एष्यामः, ‘राघवः लक्ष्मणः च अस्माभिः भक्षितौ’ इति वदन्तः। ततः तव पादौ ग्रहीष्यामः; त्वं नः कामं प्रपूरय।’ अस्मिन् उपाये युद्धं केवलं निमित्तम्, मुख्यं तु छलम्। ‘रामनामाङ्कितैः’ इति पदं विशेषं — रामस्य बाणेषु तस्य नाम अङ्कितं भवति, अतः तादृशैः शरैः आत्मानं विदार्य ते विश्वासं जनयितुम् इच्छन्ति। महोदरस्य बुद्धिः वञ्चनायाम् एव निपुणा, न धर्मे। ‘पञ्च’ इति सङ्ख्या अपि विचारणीया — एकः कुम्भकर्णः न, अपितु पञ्च योधाः गच्छन्तु इति सः कुम्भकर्णस्य एकाकिगमनं निवारयति। ‘यदि ते शत्रून् जेष्यामः’ इति वचने सः विजये अपि संशयं प्रकटयति; पराजये तु कपटं सिद्धम्। एवं युद्धम् अपि केवलं निमित्तं, न तु लक्ष्यम्। स्वशरीरस्य विदारणम् अपि सः स्वीकरोति, यत् तस्य कपटे निष्ठां दर्शयति।

Having said this to the angry Kumbhakarṇa, Mahodara turned to Rāvaṇa, who makes the worlds cry out, and said in the midst of the rākṣasas: "You have Vaidehī right here; why do you delay? If you wish, Sītā will be yours. I have seen a way to bring Sītā to you; if it pleases your own judgement, lord of the rākṣasas, then listen. Have it proclaimed that five of us — myself, Dvijihva, Saṃhrādin, Kumbhakarṇa and Vitardana — are going out to kill Rāma." By making it five, not Kumbhakarṇa alone, he stopped Kumbhakarṇa from going out by himself. "Then we will go and give him battle with all our strength. If we conquer your enemies, there will be no need for stratagems. But if the enemy lives and we have fought, we will carry out the plan we have in mind. We will cut our own bodies with arrows marked with Rāma's name, and come back here from the battle drenched in blood, crying, 'We have eaten Rāghava and Lakṣmaṇa!' Then we will clasp your feet, and you must reward us as we desire." In this scheme the battle was only a pretext; the heart of it was the trick. Rāma's arrows bore his name, so wounds from such arrows would make the story believable. Even in "if we conquer" Mahodara showed his doubt of victory, while in defeat the deceit would still succeed. He was ready even to wound his own body, so committed was he to the fraud; his cleverness lay in deception, not in dharma.

५असत्यघोषणया सीताप्रलोभनम्, अयुद्धेन लाभः

२७ततोऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थिव।
हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः॥

२८प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां त्वमरिंदम।
भोगांश्च परिवारांश्च कामान्वसु च दापय॥

२९ततो माल्यानि वासांसि वीराणामनुलेपनम्।
पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब॥

३०ततोऽस्मिन्बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते।
भक्षितः ससुहृद्रामो राक्षसैरिति विश्रुते॥

३१प्रविश्याश्वास्य चापि त्वं सीतां रहसि सान्त्वयन्।
धनधान्यैश्च कामैश्च रत्नैश्चैनां प्रलोभय॥

३२अनयोपधया राजन्भूयः शोकानुबन्धया।
अकामा त्वद्वशं सीता नष्टनाथा गमिष्यति॥

३३रमणीयं हि भर्तारं विनष्टमधिगम्य सा।
नैराश्यात्स्त्रीलघुत्वाच्च त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते॥

३४सा पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा दुःखकर्शिता।
त्वय्यधीनं सुखं ज्ञात्वा सर्वथैव गमिष्यति॥

३५एतत्सुनीतं मम दर्शनेन रामं हि दृष्ट्वैव भवेदनर्थः।
इहैव ते सेत्स्यति मोत्सुको भूर्महानयुद्धेन सुखस्य लाभः॥

३६अनष्टसैन्यो ह्यनवाप्तसंशयो रिपुं त्वयुद्धेन जयञ्जनाधिपः।
यशश्च पुण्यं च महान्महीपते श्रियं च कीर्तिं च चिरं समश्नुते॥

‘ततः, पार्थिव, पुरे गजस्कन्धेन सर्वतः अवघोषय — भ्रात्रा ससैन्यः रामः हतः इति। अरिंदम, ततः प्रीतः नाम भूत्वा भृत्यानां भोगान् परिवारान् कामान् वसु च दापय; वीराणां माल्यानि वासांसि अनुलेपनं योधेभ्यः बहु पेयं च दापय, स्वयं च मुदितः पिब। अस्मिन् कौलीने बहुलीभूते सर्वतः गते, ‘ससुहृत् रामः राक्षसैः भक्षितः’ इति विश्रुते, त्वं सीतां प्रविश्य आश्वास्य रहसि सान्त्वयन् धनधान्यैः कामैः रत्नैः च एनां प्रलोभय। राजन्, अनया शोकानुबन्धया उपधया अकामा अपि नष्टनाथा सीता तव वशं गमिष्यति। रमणीयं भर्तारं विनष्टम् अधिगम्य सा नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वात् च तव वशं प्रतिपत्स्यते। पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा अधुना दुःखकर्शिता सा त्वयि अधीनं सुखं ज्ञात्वा सर्वथा एव गमिष्यति।’ ततः उपजातिवृत्तेन सः उपसंहरति — ‘मम दर्शनेन एतत् सुनीतम्; रामं दृष्ट्वा एव अनर्थः भवेत्। उत्सुकः मा भूः; इह एव अयुद्धेन ते महान् सुखस्य लाभः सेत्स्यति। अनष्टसैन्यः अनवाप्तसंशयः जनाधिपः अयुद्धेन रिपुं जयन् पुण्यं महत् यशः श्रियं कीर्तिं च चिरं समश्नुते।’ ‘प्रीतो नाम’ इति पदेन कृत्रिमः हर्षः सूच्यते। महोदरः सीतायाः स्वभावं न जानाति — या अशोकवनिकायां सर्वं प्रलोभनं तिरस्कृतवती, सा एवं वशं न गमिष्यति; अतः अयम् उपायः आरम्भात् एव निष्फलः इति पाठकः जानाति। अपि च, असत्यघोषणया राक्षसानां मनोबलं क्षणिकं वर्धेत, किन्तु सत्ये प्रकटिते पुनः भयं द्विगुणं भवेत्। ‘गजस्कन्धेन अवघोषय’ इति राजकीयघोषणायाः प्राचीना रीतिः। उत्सवः, दानं, पानं च इति सर्वं विश्वासजननाय कल्पितम् — यदि राजा स्वयं प्रमोदते, तर्हि जनाः सीता च वार्तां सत्यां मन्येरन्। अस्मिन् उपाये सीतायाः दुःखस्य उपयोगः क्रियते, यत् अत्यन्तं क्रूरम्। अन्ते ‘अयुद्धेन जयः’ इति नीतिः सामान्यतः प्रशस्ता, किन्तु अत्र सा असत्येन सह युक्ता, अतः निन्द्या। ‘स्त्रीलघुत्वात्’ इति वचनं महोदरस्य दृष्टिं दर्शयति, न कवेः। सीतायाः धैर्यं पूर्वम् एव बहुधा प्रकटितम् — रावणस्य सर्वाणि प्रलोभनानि तर्जनानि च सा तृणवत् अमन्यत। अतः एषः उपायः राक्षसानां सीताविषये अज्ञानं सूचयति। अग्रे कुम्भकर्णः अस्य उपायस्य तिरस्कारं कृत्वा युद्धाय एव निर्गमिष्यति।

"Then, King, have it proclaimed throughout the city from the back of an elephant" — the ancient way of making a royal announcement — "that Rāma has been killed, with his brother and his army. Then, scorcher of foes, make a show of being pleased, and give your servants enjoyments, attendants, pleasures and riches. Give the heroes garlands, clothes and unguents, give the warriors plenty to drink, and drink yourself in delight. When the rumour has grown and spread everywhere, and all have heard that Rāma and his friends have been eaten by the rākṣasas, go in to Sītā, comfort her and soothe her in private, and tempt her with wealth and grain, with pleasures and jewels. By this deception, King, which will only add to her grief, Sītā, bereft of her lord, will come under your power even against her will. When she learns that her handsome husband is dead, she will yield to you out of despair and a woman's frailty. She was raised in comfort and deserves comfort; now she is worn thin by sorrow, and when she knows that her happiness depends on you she will come to you entirely." The feast, the gifts and the drinking were all devised to make the lie believed: if the king himself rejoiced, the people and Sītā would take the news for true. The "show of being pleased" means a pretended joy. To use Sītā's own grief as a weapon was the height of cruelty, and the talk of "a woman's frailty" shows Mahodara's view, not the poet's. Then he closed: "In my view this is sound policy; merely to face Rāma would be disaster. Do not be eager for battle. Right here, without fighting, you will win great happiness. A ruler who beats his enemy without battle, losing no troops and running no risk to his life, enjoys merit, great glory, prosperity and fame for a long time, great king." Victory without battle is in general a sound maxim, but joined here to a lie it deserves only blame. Mahodara did not know Sītā. She had already spurned every temptation and every threat of Rāvaṇa's in the aśoka grove as if they were straw, and the reader knows from the start that the scheme is doomed; it shows only how little the rākṣasas understood her. A false proclamation, too, might lift the rākṣasas' spirits for a moment, but once the truth came out their fear would be doubled. In what follows, Kumbhakarṇa scorns the plan and goes out to fight.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
बाहुशालिनः ६४.१ भुजबलेन शोभमानस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बाहुभ्यां शालते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययान्तः)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
श्रुत्वोवाच ६४.१ आकर्ण्य अब्रवीत्
सन्धिः
श्रुत्वा + उवाच → श्रुत्वोवाच — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘श्रुत्वा’ क्त्वान्तम् अव्ययम्; ‘उवाच’ — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
प्राकृतदर्शनः ६४.२ साधारणजनस्य दृष्टियुक्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्राकृतं दर्शनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अवलिप्तः ६४.२ गर्वितः
सन्धिः
अव + लिप्तः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘लिप्’ धातोः क्तः, ‘अव’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नयानयौ ६४.३ नीतिम् अनीतिं च
सन्धिः
नय + अनयौ → नयानयौ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
नयः च अनयः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
कैशोरकाद्धृष्टः ६४.३ बाल्यकालात् आरभ्य
सन्धिः
कैशोरकात् + धृष्टः → कैशोरकाद्धृष्टः — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः
समासः नास्ति — ‘कैशोरक’ (किशोरशब्दात् तद्धितः) पञ्चम्यन्तम्, ‘धृष्टः’ क्तान्तम्
विभक्तिः
‘कैशोरकात्’ — पञ्चमी, एकवचनम्; ‘धृष्टः’ — प्रथमा, एकवचनम्
अनुपासितवृद्धेन ६४.५ वृद्धसेवारहितेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न उपासिताः वृद्धाः येन सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
पृथगाश्रयान् ६४.६ भिन्नाधारान्
सन्धिः
पृथक् + आश्रयान् → पृथगाश्रयान् — जश्त्वसन्धिः (क् → ग्)
समासः
पृथक् आश्रयः येषां तान् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
अवबोद्धुम् ६४.६ ज्ञातुम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘बुध्’ धातोः तुमुन्, ‘अव’ उपसर्गः
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
पापीयसाम् ६४.७ अधिकपापानाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘पाप’ शब्दात् ईयसुन्
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
निःश्रेयसफलावेव ६४.८ मोक्षफलदौ
सन्धिः
निस् + श्रेयस → निःश्रेयस — विसर्गः
समासः
निःश्रेयसं फलं ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘निःश्रेयसफलावेव’ इत्यत्र — प्रथमा, द्विवचनम् (+ एव, अयादिसन्धिः औ → आव्)
प्रत्यवायिकम् ६४.८ प्रत्यवायजन्यम्, अनिष्टम्
सन्धिः
प्रति + अवायिकम् → प्रत्यवायिकम् — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
ऐहलौकिकपारक्यम् ६४.९ इहलोकसम्बद्धं परलोकसम्बद्धं च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ऐहलौकिकं च पारक्यं च — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
क्लृप्तम् ६४.१० निश्चितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘कृप्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
प्राहृतः ६४.११ उपस्थापितः, उक्तः
सन्धिः
प्र + आहृतः → प्राहृतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः क्तः, ‘प्र’ ‘आ’ उपसर्गौ
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
महौजसः ६४.१३ महाबलाः
सन्धिः
महा + ओजसः → महौजसः — वृद्धिसन्धिः (आ + ओ = औ)
समासः
महत् ओजः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
मृत्युमिवासह्यम् ६४.१५ मृत्युवत् दुःसहम्
सन्धिः
मृत्युम् + इव + असह्यम् → मृत्युमिवासह्यम् — इव + असह्यम् इत्यत्र सवर्णदीर्घः
समासः
न सह्यम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रतिसमासने ६४.१६ सम्मुखीकरणे, युद्धे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अस्’ धातोः ल्युट्, ‘प्रति’ ‘सम्’ ‘आ’ उपसर्गाः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
जीवितत्यागे ६४.१७ प्राणपरित्यागविषये
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
जीवितस्य त्यागः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः ६४.१८ इन्द्रसूर्यसमेन
सन्धिः
तुल्येन + इन्द्र → तुल्येनेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
इन्द्रः च विवस्वान् च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
‘इन्द्रविवस्वतोः’ — षष्ठी, द्विवचनम्
सीतोपस्थानकारकः ६४.२१ सीतां समीपम् आनेतुं समर्थः
सन्धिः
सीता + उपस्थान → सीतोपस्थान — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
सीतायाः उपस्थानस्य कारकः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निर्यान्तीत्यवघोषय ६४.२२ निर्गच्छन्ति इति उद्घोषय
सन्धिः
निर्यान्ति + इति → निर्यान्तीति — सवर्णदीर्घः; इति + अवघोषय → इत्यवघोषय — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अवघोषय’ — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (णिजन्तम्)
समभिपत्स्यामः ६४.२४ आचरिष्यामः
सन्धिः
सम् + अभि + पत्स्यामः — मकारस्य अग्रिमस्वरेण योगः
समासः
समासः नास्ति — ‘पद्’ धातोः लृट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
रामनामाङ्कितैः ६४.२५ रामनामचिह्नितैः
सन्धिः
नाम + अङ्कितैः → नामाङ्कितैः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
रामस्य नाम्ना अङ्किताः — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
कौलीने ६४.३० लोकप्रवादे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी)
अनयोपधया ६४.३२ अनेन छलेन
सन्धिः
अनया + उपधया → अनयोपधया — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति (सर्वनाम + नाम)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
दुःखकर्शिता ६४.३४ शोकेन कृशीकृता
सन्धिः
दुस् + ख → दुःख — विसर्गः
समासः
दुःखेन कर्शिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
ह्यनवाप्तसंशयः ६४.३६ यः प्राणसंशयं न प्राप्तवान्
सन्धिः
हि + अनवाप्त → ह्यनवाप्त — यण्सन्धिः
समासः
न अवाप्तः संशयः येन सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्