- सन्धिः
- परि + देवितम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दिव्’ (परिकूजने) धातोः क्तः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — त्रिषष्टितमः सर्गः
कुम्भकर्णस्य उपालम्भः युद्धोत्साहः च
कुम्भकर्णेन रावणस्य अनयस्य निन्दा, राजनीतेः उपदेशः, रावणस्य क्रोधः, कुम्भकर्णस्य सान्त्वनं रामवधप्रतिज्ञा च
रावणस्य परिदेवितं श्रुत्वा कुम्भकर्णः प्रहस्य वदति — ‘यः दोषः पूर्वं मन्त्रनिर्णये अस्माभिः दृष्टः, सः एव त्वया हितवचनानि अनादृत्य प्राप्तः; पापस्य कर्मणः फलं शीघ्रम् आगतम्।’ सः राजनीतिम् उपदिशति — देशकालयोः विचारः, पञ्चविधः योगः, सचिवैः सह मन्त्रणं, धर्मार्थकामानां यथाकालं सेवनं, मित्ररूपाणां शत्रूणां परीक्षणं च। ‘मन्दोदर्या विभीषणेन च यत् उक्तं तत् एव हितम्।’ क्रुद्धः रावणः भ्रुकुटिं कृत्वा वदति — ‘गुरुः इव किं माम् अनुशाससे? गतं गतम्; इदानीं यत् युक्तं तत् कुरु; मम अपनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु।’ रुष्टं भ्रातरं दृष्ट्वा कुम्भकर्णः शनैः सान्त्वयति — ‘मयि जीवति संतापं मा कुरु। अद्य रामं लक्ष्मणं सुग्रीवं हनूमन्तं च हत्वा वानरान् भक्षयिष्यामि। रमस्व, वारुणीं पिब; रामे यमक्षयं गते सीता तव वशगा भविष्यति।’
१कुम्भकर्णस्य हासः उपालम्भः च
१तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम्।
कुम्भकर्णो बभाषेदं वचनं प्रजहास च॥
२दृष्टो दोषो हि योऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये।
हितेष्वनभियुक्तेन सोऽयमासादितस्त्वया॥
३शीघ्रं खल्वभ्युपेतं त्वां फलं पापस्य कर्मणः।
निरयेष्वेव पतनं यथा दुष्कृतकर्मणः॥
४प्रथमं वै महाराज कृत्यमेतदचिन्तितम्।
केवलं वीर्यदर्पेण नानुबन्धो विचारितः॥
तस्य राक्षसराजस्य परिदेवितं निशम्य कुम्भकर्णः प्रजहास, इदं वचनं च बभाषे। रावणस्य दीनं विलापं श्रुत्वा तस्य हासः उपहासः अपि, दुःखम् अपि — यत् भ्राता पूर्वं न शृणोति स्म, तत् इदानीं फलितम्। ‘पुरा मन्त्रविनिर्णये यः दोषः अस्माभिः दृष्टः, सः एव हितेषु अनभियुक्तेन त्वया आसादितः। पापस्य कर्मणः फलं त्वां शीघ्रम् एव अभ्युपेतम्, यथा दुष्कृतकर्मणः निरयेषु पतनम्। महाराज, प्रथमम् एव एतत् कृत्यं न चिन्तितम्; केवलं वीर्यदर्पेण अनुबन्धः — परिणामः — न विचारितः।’ अत्र कुम्भकर्णः सीताहरणस्य परिणामं ‘पापस्य फलं’ इति स्पष्टं वदति। पूर्वं युद्धकाण्डस्य आरम्भे मन्त्रसभायां सः रावणस्य कर्म निन्दित्वा अपि ‘करिष्यामि’ इति उक्तवान् आसीत्; तस्य स्मरणं ‘पुरा मन्त्रविनिर्णये’ इति पदेन क्रियते। ‘हितेष्वनभियुक्तेन’ इति पदेन रावणः हितवचनानां श्रवणे उदासीनः इति आक्षेपः। कुम्भकर्णस्य वचने नीतिः धर्मः च उभयम् अपि दृश्यते — सः राक्षसः अपि पापं पापम् इति जानाति। तस्य हासः अपि अर्थवान् — यः राजा स्वयं सर्वं जानामि इति मन्यते स्म, सः इदानीं भयेन विलपति; एतत् विपर्ययं दृष्ट्वा सः हसति। एवं सर्गस्य आरम्भः एव भ्रात्रोः सम्बन्धस्य द्विविधतां दर्शयति — कुम्भकर्णः निन्दति, किन्तु न त्यजति। ‘शीघ्रम्’ इति पदम् अपि महत्त्वपूर्णम् — पापस्य फलं कालान्तरे न, अपितु अस्मिन् एव जन्मनि, अचिरात् आगतम्। प्रहस्तस्य वधः, रावणस्य स्वस्य पराजयः, नगरस्य रोधः — सर्वम् एतत् तस्य फलस्य रूपम्।
When Kumbhakarṇa heard the lament of the king of the rākṣasas, he laughed. It was a laugh of mockery and of sorrow both: what his brother had refused to hear before had now borne its fruit, and the king who had thought he knew everything was wailing with fear. Then he said: "The mistake we saw long ago, when counsel was being taken, has come home to you now, since you would not heed good advice." He was recalling the council at the start of the Yuddha Kāṇḍa, where he had condemned Rāvaṇa's deed and yet promised to fight for him. "The fruit of your wicked deed has overtaken you quickly, as hell overtakes an evildoer. At the very beginning, great king, you never thought this business through; in the mere pride of your strength you never weighed where it would lead." He named the carrying off of Sītā plainly as the fruit of sin, and said that the fruit had come quickly — not in some later life but at once, in the death of Prahasta, Rāvaṇa's own defeat and the siege of the city. Rākṣasa though he was, Kumbhakarṇa knew sin for sin, and his words hold both statecraft and dharma. From the first lines of the sarga the two sides of the brothers' bond are plain: Kumbhakarṇa reproaches his brother, but he does not abandon him.
२कार्यस्य क्रमः, देशकालविचारः, मन्त्रस्य महत्त्वम्
५यः पश्चात्पूर्वकार्याणि कुर्यादैश्वर्यमास्थितः।
पूर्वं चोत्तरकार्याणि न स वेद नयानयौ॥
६देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत्।
क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव॥
७त्रयाणां पञ्चधा योगं कर्मणां यः प्रपद्यते।
सचिवैः समयं कृत्वा स सम्यग्वर्तते पथि॥
८यथागमं च यो राजा समयं च चिकीर्षति।
बुध्यते सचिवैर्बुद्ध्या सुहृदश्चानुपश्यति॥
९धर्ममर्थं हि कामं वा सर्वान्वा रक्षसां पते।
भजेत पुरुषः काले त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुनः॥
१०त्रिषु चैतेषु यच्छ्रेष्ठं श्रुत्वा तन्नावबुध्यते।
राजा वा राजमात्रो वा व्यर्थं तस्य बहुश्रुतम्॥
‘यः ऐश्वर्यम् आस्थितः पूर्वकार्याणि पश्चात्, उत्तरकार्याणि च पूर्वं कुर्यात्, सः नयानयौ न वेद। देशकालविहीनानि विपरीतवत् क्रियमाणानि कर्माणि, अप्रयतेषु अग्निषु हवींषि इव, दुष्यन्ति। यः त्रयाणां कर्मणां पञ्चधा योगं सचिवैः सह समयं कृत्वा प्रपद्यते, सः सम्यक् पथि वर्तते।’ हिन्दीभाष्ये पादटिप्पण्यां त्रीणि कर्माणि — क्षयः, वृद्धिः, स्थानं च, तेषु यानं सन्धिः आश्रयः च — पञ्च योगाः च — आरम्भोपायः, पुरुषद्रव्यसम्पत्, देशकालविभागः, विपत्प्रतीकारः, कार्यसिद्धिः च — इति व्याख्याताः। ‘यः राजा आगमानुसारं समयं चिकीर्षति, सचिवैः सह बुद्ध्या बुध्यते, सुहृदः च अनुपश्यति, सः एव राजा। रक्षसां पते, धर्मम् अर्थं कामं वा सर्वान् वा, त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुरुषः काले भजेत।’ हिन्दी- टिप्पण्यां प्रातः धर्मः, मध्याह्ने अर्थः, रात्रौ कामः इति कालविभागः उक्तः। ‘एतेषु त्रिषु यत् श्रेष्ठं, तत् श्रुत्वा अपि यः न अवबुध्यते, सः राजा वा राजमात्रः वा — तस्य बहुश्रुतं व्यर्थम्।’ त्रिषु धर्मः एव श्रेष्ठः इति सूच्यते; रावणः बहुश्रुतः अपि कामम् एव अनुसृतवान् इति तस्य दोषः। अत्र कुम्भकर्णः निद्रालुः राक्षसः इति न, अपितु नीतिशास्त्रज्ञः इति कविः दर्शयति, यत् तस्य चरित्रस्य अप्रत्याशितः पक्षः। ‘अप्रयतेष्विव हवींषि’ इति उपमा यज्ञस्य भाषया नीतेः दोषं वर्णयति — अशुद्धे अग्नौ हुतं यथा निष्फलं, तथा अकाले कृतं कर्म। एवं सः राज्ञः प्रथमं कर्तव्यं — मन्त्रणं विचारः च — स्मारयति, यत् रावणेन उपेक्षितम्। रावणः प्रथमं सीताम् अहरत्, पश्चात् मन्त्रिणः अपृच्छत्; एषः एव ‘पूर्वकार्याणि पश्चात्’ इति दोषस्य उदाहरणम्।
"A man who, trusting in his power, does last what should come first and first what should come last does not know good policy from bad. Deeds done in the wrong order, with no regard for place and time, are spoiled, like oblations poured into fires that have not been consecrated." The image is taken from sacrifice: as an offering in an impure fire bears no fruit, so does an action done out of season. Rāvaṇa had carried off Sītā first and asked his ministers afterwards — the very fault of doing first what should come last. "The king who first reaches agreement with his ministers and then applies the five means to the three kinds of undertaking keeps to the right path. The king who seeks to act according to the teachings and the occasion, who comes to understand things with his ministers' judgement and keeps his friends in view — he is a king. Lord of the rākṣasas, a man should pursue dharma, wealth or pleasure, or all three, or the three in pairs, each at its proper time. But a king, or one who is king only in name, who hears which of the three is best and still does not grasp it, has wasted all his learning." The best of the three is dharma; Rāvaṇa, for all his learning, had followed pleasure, and that was his fault. Here the poet shows an unexpected side of Kumbhakarṇa: not a sleepy rākṣasa but a man learned in statecraft, reminding the king of his first duty, to take counsel and deliberate, which Rāvaṇa had neglected.
३उपायाः, मन्त्रिणां परीक्षा, दुर्मन्त्रिणां लक्षणानि
११उपप्रदानं सान्त्वं च भेदं काले च विक्रमम्।
योगं च रक्षसां श्रेष्ठ तावुभौ च नयानयौ॥
१२काले धर्मार्थकामान्यः सम्मन्त्र्य सचिवैः सह।
निषेवेतात्मवाँल्लोके न स व्यसनमाप्नुयात्॥
१३हितानुबन्धमालोक्य कुर्यात्कार्यमिहात्मनः।
राजा सहार्थतत्त्वज्ञैः सचिवैर्बुद्धिजीविभिः॥
१४अनभिज्ञाय शास्त्रार्थान्पुरुषाः पशुबुद्धयः।
प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्ति मन्त्रिष्वभ्यन्तरीकृताः॥
१५अशास्त्रविदुषां तेषां कार्यं नाभिहितं वचः।
अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियमिच्छताम्॥
१६अहितं च हिताकारं धार्ष्ट्याज्जल्पन्ति ये नराः।
अवश्यं मन्त्रबाह्यास्ते कर्तव्याः कृत्यदूषकाः॥
१७विनाशयन्तो भर्तारं सहिताः शत्रुभिर्बुधैः।
विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः॥
१८तान्भर्ता मित्रसंकाशानमित्रान्मन्त्रनिर्णये।
व्यवहारेण जानीयात्सचिवानुपसंहितान्॥
‘रक्षसां श्रेष्ठ, उपप्रदानं सान्त्वं भेदं काले विक्रमं च, योगं च, नयानयौ उभौ च यः काले सचिवैः सह सम्मन्त्र्य धर्मार्थकामान् निषेवेत, सः आत्मवान् लोके व्यसनं न आप्नुयात्। राजा अर्थतत्त्वज्ञैः बुद्धिजीविभिः सचिवैः सह इह आत्मनः हितानुबन्धम् आलोक्य कार्यं कुर्यात्।’ सामदानभेददण्डाः चत्वारः उपायाः अत्र गणिताः — ‘उपप्रदानं’ दानम्, ‘सान्त्वं’ साम, ‘विक्रमः’ दण्डः। ‘शास्त्रार्थान् अनभिज्ञाय पशुबुद्धयः पुरुषाः मन्त्रिषु अभ्यन्तरीकृताः प्रागल्भ्यात् वक्तुम् इच्छन्ति। अशास्त्रविदुषां अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियम् इच्छतां तेषां वचः न कार्यम्। ये नराः धार्ष्ट्यात् अहितं हिताकारं जल्पन्ति, ते कृत्यदूषकाः अवश्यं मन्त्रबाह्याः कर्तव्याः। शत्रुभिः सहिताः बुधाः भर्तारं विनाशयन्तः मन्त्रिणः इह विपरीतानि कृत्यानि कारयन्ति। भर्ता मन्त्रनिर्णये मित्रसंकाशान् तान् उपसंहितान् अमित्रान् सचिवान् व्यवहारेण जानीयात्।’ अत्र कुम्भकर्णस्य लक्ष्यं स्पष्टम् — रावणस्य चाटुकारिणः मन्त्रिणः, ये प्रहस्तादयः ‘वयं जेष्यामः’ इति उक्त्वा राज्ञः प्रियं वदन्तः अहितम् अकारयन्। हिन्दीभाष्ये ‘उपसंहितान्’ इत्यस्य अर्थः उत्कोचादिना शत्रुभिः मिलिताः इति। पूर्वं विभीषणः एव हितवादी आसीत्, सः तु निष्कासितः; चाटुकारिणः तु सभायां स्थिताः — एषः एव विपर्ययः। ‘पशुबुद्धयः’ इति कठोरं पदं तेषां मन्त्रिणां प्रति कुम्भकर्णस्य तिरस्कारं दर्शयति, ये शास्त्रं न जानन्ति किन्तु प्रागल्भ्येन वदन्ति। अस्य उपदेशस्य सारः — राजा मन्त्रिणां वचनं परीक्ष्य एव गृह्णीयात्; केवलं प्रियवादिनः हितवादिनः न भवन्ति। एषः उपदेशः सर्वेषां शासकानां कृते सार्वकालिकः। चत्वारः उपायाः, षड्गुणाः, त्रिवर्गः च — एतानि सर्वाणि अर्थशास्त्रस्य मूलतत्त्वानि कुम्भकर्णः संक्षेपेण वदति, येन तस्य शास्त्रज्ञानं स्पष्टं भवति।
"Best of rākṣasas, gifts, conciliation, sowing division, and force at the right time" — the four means of statecraft — "the application of these means, and good policy and bad: the self-possessed man who consults his ministers on all of these and pursues dharma, wealth and pleasure each at its proper time will not come to grief in this world. A king should do what must be done only after weighing what will lead to his good, together with ministers who know the truth of affairs and live by their wits. There are men with the minds of cattle, who do not understand the treatises and yet have been let in among the counsellors, and they want to speak out of sheer boldness. The words of those who do not know the treatises, who are ignorant of the science of wealth and simply hanker after great fortune, should not be acted on. Men who in their insolence babble what is harmful dressed up as good ruin every undertaking; they must certainly be kept out of counsel. Clever ministers who have joined with the enemy to destroy their master get him to do the very opposite of what should be done. A master should recognise by their conduct, when counsel is taken, those ministers who look like friends but are enemies in league with the foe." Kumbhakarṇa's target was clear: Rāvaṇa's flatterers, men like Prahasta who had said "we will win", pleasing the king with their words and harming him with their advice. His "minds of cattle" shows his contempt for counsellors who knew no learning but spoke with brazen confidence. The one man who had spoken for Rāvaṇa's good, Vibhīṣaṇa, had been driven out, while the flatterers kept their seats — that was the whole reversal. The heart of this teaching, true for every ruler in every age, is that a king must test his ministers' advice before taking it, for those who speak pleasantly are not always those who speak for his good. In a few words Kumbhakarṇa ran through the foundations of the science of statecraft — the four means, the ways of policy, the three aims of life — and showed how well he knew it.
४चपलस्य छिद्रं, हितवचनस्य स्मरणम्
१९चपलस्येह कृत्यानि सहसानुप्रधावतः।
छिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः॥
२०यो हि शत्रुमवज्ञाय आत्मानं नाभिरक्षति।
अवाप्नोति हि सोऽनर्थान्स्थानाच्च व्यवरोप्यते॥
२१यदुक्तमिह ते पूर्वं प्रियया मेऽनुजेन च।
तदेव नो हितं वाक्यं यथेच्छसि तथा कुरु॥
‘इह सहसा कृत्यानि अनुप्रधावतः चपलस्य छिद्रम् अन्ये प्रपद्यन्ते, यथा द्विजाः क्रौञ्चस्य खम् — क्रौञ्चपर्वतस्य रन्ध्रम्। यः शत्रुम् अवज्ञाय आत्मानं न अभिरक्षति, सः अनर्थान् अवाप्नोति, स्थानात् च व्यवरोप्यते।’ क्रौञ्चपर्वते स्कन्देन कृतं छिद्रं प्रसिद्धं, यस्मात् हंसादयः पक्षिणः गच्छन्ति; एवं चपलस्य राज्ञः दौर्बल्यम् अपि शत्रवः प्रविशन्ति। ‘तव प्रियया मन्दोदर्या मम अनुजेन विभीषणेन च यत् पूर्वम् इह उक्तं, तत् एव नः हितं वाक्यम् आसीत्। यथा इच्छसि तथा कुरु।’ अन्तिमं वचनं निराशायाः सूचकम् — ‘इदानीं तव इच्छा’ इति। एषः श्लोकः समीक्षितपाठे न लभ्यते, वुल्गेटमात्रः। मन्दोदर्याः विभीषणस्य च नाम्नोः उल्लेखः अत्र सूचयति यत् हितं वचनं गृहे सभायां च उभयत्र उक्तम्, रावणः तु उभयम् अपि अवमन्य स्वेच्छया प्रवृत्तः। शत्रोः अवज्ञा — रामः मनुष्यः इति मत्वा तस्य बलस्य उपेक्षा — एव रावणस्य मुख्यः दोषः इति कुम्भकर्णः स्पष्टं वदति। ‘स्थानाच्च व्यवरोप्यते’ इति वचने राज्यनाशस्य भविष्यवाणी अपि निहिता — रावणः राज्यात् जीवनात् च च्योष्यते इति।
"Others find the weak spot of a rash man who rushes headlong into his undertakings, as birds find the gap in Mount Krauñca." Skanda once split Mount Krauñca, and through that famous gap swans and other birds pass; so enemies slip in through the weakness of a rash king. "He who despises his enemy and does not guard himself meets with disaster and is thrown down from his place." Kumbhakarṇa said plainly that Rāvaṇa's chief fault was contempt for his enemy — despising Rāma's strength because he was a man — and in "thrown down from his place" lay a prophecy that Rāvaṇa would lose his kingdom and his life. "What your beloved wife Mandodarī and my younger brother Vibhīṣaṇa told you here before — that alone was the good advice for us. Now do as you please." Good counsel had been given both at home and in the council hall, and Rāvaṇa had scorned both and followed his own will. His last words, "do as you please", carry a note of despair.
५रावणस्य क्रोधः, विक्रमेण समीकरणस्य याचना
२२तत्तु श्रुत्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णस्य भाषितम्।
भ्रुकुटिं चैव संचक्रे क्रुद्धश्चैनमभाषत॥
२३मान्यो गुरुरिवाचार्यः किं मां त्वमनुशाससे।
किमेवं वाक्श्रमं कृत्वा यद्युक्तं तद्विधीयताम्॥
२४विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वा बलवीर्याश्रयेण वा।
नाभिपन्नमिदानीं यद्व्यर्था तस्य पुनः कथा॥
२५अस्मिन्काले तु यद्युक्तं तदिदानीं विचिन्त्यताम्।
गतं तु नानुशोचन्ति गतं तु गतमेव हि॥
२६ममापनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु।
यदि खल्वस्ति मे स्नेहो विक्रमं वाधिगच्छसि॥
२७यदि कार्यं ममैतत्ते हृदि कार्यतमं मतम्।
स सुहृद्यो विपन्नार्थं दीनमभ्युपपद्यते॥
२८स बन्धुर्योऽपनीतेषु साहाय्यायोपकल्पते।
तमथैवं ब्रुवाणं स वचनं धीरदारुणम्॥
कुम्भकर्णस्य तत् भाषितं श्रुत्वा दशग्रीवः भ्रुकुटिं संचक्रे, क्रुद्धः च एनम् अभाषत — ‘मान्यः गुरुः आचार्यः इव किं मां त्वम् अनुशाससे? किम् एवं वाक्श्रमं कृत्वा — यत् युक्तं तत् विधीयताम्। विभ्रमात् चित्तमोहात् वा बलवीर्याश्रयेण वा यत् पूर्वं न अभिपन्नं, तस्य कथा इदानीं पुनः व्यर्था। अस्मिन् काले यत् युक्तं, तत् इदानीं विचिन्त्यताम्। गतं न अनुशोचन्ति — गतं गतम् एव।’ रावणः स्वस्य दोषं ‘विभ्रमात् चित्तमोहात्’ इति अर्धं स्वीकरोति, किन्तु उपदेशं श्रोतुं न इच्छति। ‘मम अपनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु। यदि मयि स्नेहः अस्ति, यदि विक्रमम् अधिगच्छसि, यदि मम एतत् कार्यं तव हृदि कार्यतमं मतम्, तर्हि कुरु। सः सुहृत्, यः विपन्नार्थं दीनम् अभ्युपपद्यते; सः बन्धुः, यः अपनीतेषु — अनयेन पीडितेषु — साहाय्याय उपकल्पते।’ एवं सः सुहृदः बन्धोः च लक्षणं वदन् कुम्भकर्णस्य स्नेहं भावनां च स्पृशति। ‘गतं गतम्’ इति नीतिः सत्या, किन्तु रावणः तां स्वस्य दोषस्य आवरणाय प्रयुङ्क्ते। तस्य वचने अहंकारः याचना च मिश्रिते — ‘गुरुः इव किं अनुशाससे’ इति अहंकारः, ‘दीनम् अभ्युपपद्यते’ इति याचना। राजा अपि आत्मानं दीनं वदति, यत् तस्य संकटस्य गाम्भीर्यं सूचयति। अपि च, ‘यदि मे स्नेहः अस्ति’ इति त्रिवारं ‘यदि’ इति आवर्तनेन सः कुम्भकर्णस्य निष्ठां परीक्षते, येन सः न शक्नोति निषेद्धुम्। एवं भावनात्मकः दबावः रावणस्य अस्त्रं भवति।
Hearing Kumbhakarṇa's speech, ten-necked Rāvaṇa knitted his brows and said to him in anger: "Why do you lecture me like a respected elder or a teacher? What is the use of all this labour of words? Do what is fitting now. Whatever was left undone before, through confusion, through infatuation, or through trust in strength and valour, it is useless to talk about it again. Think now of what is right to do at this moment. Men do not grieve over what is past; what is past is past." He half admitted his fault — confusion, infatuation — but would not listen to advice. "What is past is past" is sound policy, but Rāvaṇa used it to cover his own error. "Set right with your valour the harm my bad policy has done, if you really love me, if you know your own prowess, if you hold this cause of mine the most important thing in your heart. He is a friend who helps a man in distress whose affairs have failed; he is a kinsman who stands ready to help when things have gone wrong." Pride and pleading were mixed in his words — pride in "why do you lecture me like a teacher", pleading in speaking of a man in distress — and that a king should call himself one in distress shows how grave his plight was. By describing a true friend and a true kinsman he played on Kumbhakarṇa's love, and his threefold "if" put his brother's loyalty to the test so that he could not refuse. Emotional pressure was Rāvaṇa's weapon.
६कुम्भकर्णस्य सान्त्वनम्
२९रुष्टोऽयमिति विज्ञाय शनैः श्लक्ष्णमुवाच ह।
अतीव हि समालक्ष्य भ्रातरं क्षुभितेन्द्रियम्॥
३०कुम्भकर्णः शनैर्वाक्यं बभाषे परिसान्त्वयन्।
शृणु राजन्नवहितो मम वाक्यमरिंदम॥
३१अलं राक्षसराजेन्द्र संतापमुपपद्य ते।
रोषं च सम्परित्यज्य स्वस्थो भवितुमर्हसि॥
३२नैतन्मनसि कर्तव्यं मयि जीवति पार्थिव।
तमहं नाशयिष्यामि यत्कृते परितप्यते॥
३३अवश्यं तु हितं वाच्यं सर्वावस्थं मया तव।
बन्धुभावादभिहितं भ्रातृस्नेहाच्च पार्थिव॥
३४सदृशं यच्च कालेऽस्मिन्कर्तुं स्नेहेन बन्धुना।
शत्रूणां कदनं पश्य क्रियमाणं मया रणे॥
एवं धीरदारुणं वचनं ब्रुवाणं भ्रातरं ‘रुष्टः अयम्’ इति विज्ञाय, क्षुभितेन्द्रियं च अतीव समालक्ष्य, कुम्भकर्णः शनैः श्लक्ष्णं वाक्यं परिसान्त्वयन् बभाषे — ‘अरिंदम राजन्, अवहितः मम वाक्यं शृणु। राक्षसराजेन्द्र, संतापम् उपपद्य अलम्; रोषं परित्यज्य स्वस्थः भवितुम् अर्हसि। पार्थिव, मयि जीवति एतत् मनसि न कर्तव्यम्; यत्कृते परितप्यते, तम् अहं नाशयिष्यामि।’ ‘परितप्यते’ इति मुद्रणे स्पष्टं, यत् कर्मवाच्यं भाववाच्यं वा इव प्रयुक्तम् — ‘यस्य कृते (त्वया) परितप्यते’। ‘पार्थिव, सर्वावस्थं तव हितं मया अवश्यं वाच्यम्; बन्धुभावात् भ्रातृस्नेहात् च तत् अभिहितम्। अस्मिन् काले स्नेहेन बन्धुना यत् कर्तुं सदृशं, तत् पश्य — रणे मया क्रियमाणं शत्रूणां कदनं पश्य।’ अत्र कुम्भकर्णस्य चरित्रस्य महत्त्वम् — यः पूर्वं कठोरम् उपदेशं दत्तवान्, सः एव भ्रातुः रोषं दृष्ट्वा सौम्यः भवति, युद्धाय च सज्जः। हितवचनं तस्य कर्तव्यं, युद्धं तस्य भ्रातृस्नेहः इति द्वयम् अपि सः निर्वहति। तस्य वचने धर्मबोधः अपि दृश्यते — ‘हितं वाच्यम्’ इति; किन्तु धर्मबोधात् अधिकः भ्रातृस्नेहः, अतः सः अधर्मपक्षे अपि युद्धं करोति। एषः एव कुम्भकर्णस्य दुःखान्तः। ‘अवहितः शृणु’ इति वचने अपि गौरवं दृश्यते — सः भ्रातरं राजानं च उभयथा सम्बोधयति, ‘राजन्’, ‘पार्थिव’, ‘राक्षसराजेन्द्र’ इति। कठोरवचनस्य अनन्तरं मृदुवचनम् इति कुशलस्य वक्तुः लक्षणम्।
As his brother spoke these resolute and harsh words, Kumbhakarṇa realised that he was angry, and seeing him so deeply shaken, he spoke to him slowly and gently, soothing him: "Listen closely to what I say, King, subduer of your enemies. Enough of this distress, king of rākṣasa kings; put away your anger and be yourself again. You must not let this weigh on your mind while I am alive, lord of the earth. I will destroy the one who torments you. Whatever the circumstances, lord of the earth, I had to tell you what was good for you; I spoke out of kinship and a brother's love. Now see what a loving kinsman does at such a time: watch the slaughter of your enemies that I will make in battle." Here lies the greatness of Kumbhakarṇa's character. The man who had just given harsh advice grew gentle when he saw his brother's anger, and made ready to fight. To speak for his good was his duty; to fight was his brother's love; and he fulfilled both. He knew what was right — "I had to tell you what was good for you" — but his love for his brother was stronger than his sense of right, and so he fought on the side of wrong. That is Kumbhakarṇa's tragedy. Even in his gentleness he addressed his brother with respect, as king, as lord of the earth, as king of rākṣasa kings; soft words after hard ones are the mark of a skilful speaker.
७रामवधस्य, शत्रुकदनस्य च प्रतिज्ञा
३५अद्य पश्य महाबाहो मया समरमूर्धनि।
हते रामे सह भ्रात्रा द्रवन्तीं हरिवाहिनीम्॥
३६अद्य रामस्य तद्दृष्ट्वा मयाऽऽनीतं रणाच्छिरः।
सुखी भव महाबाहो सीता भवतु दुःखिता॥
३७अद्य रामस्य पश्यन्तु निधनं सुमहत्प्रियम्।
लङ्कायां राक्षसाः सर्वे ये ते निहतबान्धवाः॥
३८अद्य शोकपरीतानां स्वबन्धुवधशोचिनाम्।
शत्रोर्युधि विनाशेन करोम्यश्रुप्रमार्जनम्॥
३९अद्य पर्वतसंकाशं ससूर्यमिव तोयदम्।
विकीर्णं पश्य समरे सुग्रीवं प्लवगेश्वरम्॥
४०कथं च राक्षसैरेभिर्मया च परिसान्त्वितः।
जिघांसुभिर्दाशरथिं व्यथसे त्वं सदानघ॥
४१मां निहत्य किल त्वां हि निहनिष्यति राघवः।
नाहमात्मनि संतापं गच्छेयं राक्षसाधिप॥
४२कामं त्विदानीमपि मां व्यादिश त्वं परंतप।
न परः प्रेक्षणीयस्ते युद्धायातुलविक्रम॥
‘महाबाहो, अद्य समरमूर्धनि मया सह भ्रात्रा रामे हते द्रवन्तीं हरिवाहिनीं पश्य। अद्य मया रणात् आनीतं रामस्य शिरः दृष्ट्वा सुखी भव; सीता दुःखिता भवतु। लङ्कायां ये राक्षसाः निहतबान्धवाः, ते सर्वे अद्य रामस्य सुमहत् प्रियं निधनं पश्यन्तु। स्वबन्धुवधशोचिनां शोकपरीतानाम् अद्य युधि शत्रोः विनाशेन अश्रुप्रमार्जनं करोमि। अद्य समरे पर्वतसंकाशं ससूर्यं तोयदम् इव प्लवगेश्वरं सुग्रीवं विकीर्णं पश्य।’ ‘अद्य’ इति पदस्य पुनः पुनः आवृत्तिः — पञ्चसु श्लोकेषु — कुम्भकर्णस्य उत्साहं निश्चयं च दर्शयति। ‘अनघ, एभिः राक्षसैः मया च जिघांसुभिः परिसान्त्वितः अपि त्वं दाशरथिं प्रति कथं सदा व्यथसे? राघवः मां निहत्य किल त्वां हनिष्यति; राक्षसाधिप, अहम् आत्मनि संतापं न गच्छेयम्।’ अत्र ‘मां निहत्य एव त्वां’ इति वचनं भ्रातुः रक्षायै स्वप्राणत्यागस्य सज्जतां दर्शयति। ‘परंतप, इदानीम् अपि कामं मां व्यादिश; अतुलविक्रम, युद्धाय परः न प्रेक्षणीयः ते।’ एतत् वचनं महोदरस्य अग्रिमे सर्गे आक्षेपस्य कारणं भविष्यति। वीरस्य गर्वः अत्र स्वाभाविकः, किन्तु ‘निहत्य किल’ इति वचने भविष्यत्कालस्य छाया अपि दृश्यते — कविः पाठकं तस्य मरणस्य पूर्वसूचनां ददाति। शोकपरीतानां राक्षसानाम् अश्रुप्रमार्जनम् इति वचने कुम्भकर्णस्य सामाजिकी चिन्ता अपि दृश्यते — सः केवलं भ्रातुः कृते न, अपितु सर्वस्य राक्षसकुलस्य कृते युध्यते। सुग्रीवस्य ‘ससूर्यम् इव तोयदम्’ इति उपमा तस्य सुवर्णवर्णं देहं कृष्णमेघं च युगपत् सूचयति।
"Today, mighty-armed one, you will see the monkey army in flight, once I have killed Rāma and his brother at the front of the battle. Today, mighty-armed one, you will see Rāma's head brought back by me from the battlefield, and be happy — let Sītā be the one who grieves. Today let all the rākṣasas in Laṅkā whose kinsmen have been killed see Rāma's death, the thing they long for most. Today, by destroying the enemy in battle, I will wipe away the tears of all who are overwhelmed with grief and mourning their slaughtered kin. Today you will see Sugrīva, lord of the monkeys, huge as a mountain, lying scattered on the battlefield like a cloud lit by the sun." The fivefold "today" shows his zeal and his resolve. He fought not only for his brother but for the whole rākṣasa people, to dry their tears. The image of Sugrīva as a sunlit cloud suggests at once his golden colour and a dark cloud. "Blameless brother, these rākṣasas and I, all eager to kill the son of Daśaratha, have reassured you — why are you always so troubled? Rāghava will kill you, it is said, only after he has killed me; king of the rākṣasas, I will not let myself be anxious." In those words he showed he was ready to give his life to shield his brother, and in "only after killing me" falls the shadow of what is to come; the poet hints at his death. "Command me now as you please, scorcher of your foes; you of matchless valour need look to no one else to fight for you." These words would provoke Mahodara's rebuke in the next sarga.
८कुम्भकर्णस्य बलगर्वः
४३अहमुत्सादयिष्यामि शत्रूंस्तव महाबलान्।
यदि शक्रो यदि यमो यदि पावकमारुतौ॥
४४तानहं योधयिष्यामि कुबेरवरुणावपि।
गिरिमात्रशरीरस्य शितशूलधरस्य मे॥
४५नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाद्वै पुरंदरः।
अथ वा त्यक्तशस्त्रस्य मृद्नतस्तरसा रिपून्॥
४६न मे प्रतिमुखः कश्चित्स्थातुं शक्तो जिजीविषुः।
नैव शक्त्या न गदया नासिना निशितैः शरैः॥
४७हस्ताभ्यामेव संरभ्य हनिष्यामि सवज्रिणम्।
यदि मे मुष्टिवेगं स राघवोऽद्य सहिष्यति॥
४८ततः पास्यन्ति बाणौघा रुधिरं राघवस्य मे।
चिन्तया तप्यसे राजन्किमर्थं मयि तिष्ठति॥
४९सोऽहं शत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः।
मुञ्च रामाद्भयं घोरं निहनिष्यामि संयुगे॥
५०राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं च महाबलम्।
हनूमन्तं च रक्षोघ्नं येन लङ्का प्रदीपिता॥
५१हरींश्च भक्षयिष्यामि संयुगे समुपस्थिते।
असाधारणमिच्छामि तव दातुं महद्यशः॥
‘तव महाबलान् शत्रून् अहम् उत्सादयिष्यामि। यदि शक्रः, यदि यमः, यदि पावकमारुतौ, कुबेरवरुणौ अपि — तान् अहं योधयिष्यामि। गिरिमात्रशरीरस्य शितशूलधरस्य तीक्ष्णदंष्ट्रस्य नर्दतः मे पुरंदरः अपि बिभीयात्। अथ वा त्यक्तशस्त्रस्य तरसा रिपून् मृद्नतः मे प्रतिमुखः कश्चित् जिजीविषुः स्थातुं न शक्तः। न शक्त्या, न गदया, न असिना, न निशितैः शरैः — हस्ताभ्याम् एव संरभ्य सवज्रिणम् इन्द्रम् अपि हनिष्यामि। यदि मम मुष्टिवेगं सः राघवः अद्य सहिष्यति, ततः मम बाणौघाः राघवस्य रुधिरं पास्यन्ति। राजन्, मयि तिष्ठति किमर्थं चिन्तया तप्यसे? सः अहं तव शत्रुविनाशाय निर्यातुम् उद्यतः; रामात् घोरं भयं मुञ्च, संयुगे निहनिष्यामि।’ ‘राघवं लक्ष्मणं महाबलं सुग्रीवं, येन लङ्का प्रदीपिता तं रक्षोघ्नं हनूमन्तं च, हरीन् च संयुगे समुपस्थिते भक्षयिष्यामि। तव असाधारणं महत् यशः दातुम् इच्छामि।’ पूर्वं सः इन्द्रम् ऐरावतदन्तेन अताडयत्; अतः तस्य गर्वः न निराधारः। हनुमतः लङ्कादाहस्य उल्लेखः राक्षसानां हृदये तस्य अपमानस्य स्मरणं जागरयति। एतेषु श्लोकेषु कुम्भकर्णस्य शक्तिः तस्य सहजं बलं च प्रकटितम्, यत् विभीषणः पूर्वसर्गे वर्णितवान्। तथापि ‘यदि मे मुष्टिवेगं सहिष्यति’ इति वचने संशयस्य लेशः अपि अस्ति — रामस्य बलं सः अपि न सर्वथा उपेक्षते। देवानां नामानि — शक्रः, यमः, पावकः, मारुतः, कुबेरः, वरुणः — लोकपालाः एव; तान् सर्वान् अपि योधयिष्यामि इति वचनं तस्य आत्मविश्वासस्य परां सीमां दर्शयति। निरायुधः अपि हस्ताभ्याम् एव हन्ता इति तस्य शारीरबलस्य गर्वः।
"I will wipe out your mighty enemies. Even if they were Indra, Yama, Fire and Wind, even Kubera and Varuṇa, I would fight them all" — the very guardians of the world, and his confidence reached its limit. "When I stand with a body the size of a mountain, a sharp spear in my hand, and roar through my sharp fangs, even Indra will be afraid. Or when I throw my weapons away and crush my enemies with all my force, no one who wants to live will be able to stand before me. Not with spear or mace, not with sword or sharp arrows, but with my two hands alone, in my fury, I will kill even Indra with his thunderbolt." Unarmed, a killer with his bare hands — this was pride in his bodily strength, and it was not baseless, for he had once struck Indra with Airāvata's tusk; here the natural strength Vibhīṣaṇa had described comes out. "If Rāghava can withstand the force of my fist today, then my floods of arrows will drink his blood." Yet in that "if" there is a trace of doubt; even he did not wholly dismiss Rāma's strength. "Why are you tormented by anxiety, King, while I am here? I am ready to go out and destroy your enemies. Give up your dreadful fear of Rāma. I will kill in battle Rāghava, and Lakṣmaṇa, and mighty Sugrīva, and Hanumān, the rākṣasa-slayer who set Laṅkā on fire" — naming Hanumān stirred in the rākṣasas the memory of that humiliation — "and I will devour the monkeys when battle is joined. I want to give you great and unrivalled glory."
९लोकसंहारस्य गर्जनं, रावणस्य प्रोत्साहनं च
५२यदि चेन्द्राद्भयं राजन्यदि चापि स्वयंभुवः।
ततोऽहं नाशयिष्यामि नैशं तम इवांशुमान्॥
५३अपि देवाः शयिष्यन्ते मयि क्रुद्धे महीतले।
यमं च शमयिष्यामि भक्षयिष्यामि पावकम्॥
५४आदित्यं पातयिष्यामि सनक्षत्रं महीतले।
शतक्रतुं वधिष्यामि पास्यामि वरुणालयम्॥
५५पर्वतांश्चूर्णयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम्।
दीर्घकालं प्रसुप्तस्य कुम्भकर्णस्य विक्रमम्॥
५६अद्य पश्यन्तु भूतानि भक्ष्यमाणानि सर्वशः।
न त्विदं त्रिदिवं सर्वमाहारो मम पूर्यते॥
५७वधेन ते दाशरथेः सुखावहं सुखं समाहर्तुमहं व्रजामि।
निहत्य रामं सह लक्ष्मणेन खादामि सर्वान्हरियूथमुख्यान्॥
५८रमस्व राजन्पिब चाद्य वारुणीं कुरुष्व कृत्यानि विनीय दुःखम्।
मयाद्य रामे गमिते यमक्षयं चिराय सीता वशगा भविष्यति॥
‘राजन्, यदि इन्द्रात् भयं, यदि स्वयंभुवः अपि, ततः अहं तत् नाशयिष्यामि, यथा अंशुमान् नैशं तमः। मयि क्रुद्धे देवाः अपि महीतले शयिष्यन्ते; यमं शमयिष्यामि, पावकं भक्षयिष्यामि। सनक्षत्रम् आदित्यं महीतले पातयिष्यामि, शतक्रतुं वधिष्यामि, वरुणालयं समुद्रं पास्यामि। पर्वतान् चूर्णयिष्यामि, मेदिनीं दारयिष्यामि। दीर्घकालं प्रसुप्तस्य कुम्भकर्णस्य विक्रमं भक्ष्यमाणानि सर्वाणि भूतानि अद्य पश्यन्तु। इदं सर्वं त्रिदिवम् अपि मम आहारः न पूर्यते।’ ५२–५६ श्लोकाः समीक्षितपाठे न लभ्यन्ते — वुल्गेटस्य अयम् अतिशयोक्तिपूर्णः भागः कुम्भकर्णस्य गर्वं पराकाष्ठां नयति। ततः उपजातिवृत्तेन सः उपसंहरति — ‘ते दाशरथेः वधेन सुखावहं सुखं समाहर्तुम् अहं व्रजामि। लक्ष्मणेन सह रामं निहत्य सर्वान् हरियूथमुख्यान् खादामि।’ अन्ते वंशस्थेन — ‘राजन्, रमस्व, अद्य वारुणीं पिब, दुःखं विनीय कृत्यानि कुरुष्व। मया अद्य रामे यमक्षयं गमिते सीता चिराय तव वशगा भविष्यति।’ विरोधः अत्र द्रष्टव्यः — सर्गारम्भे यः ‘पापस्य फलम्’ इति सीताहरणं निन्दितवान्, सः एव अन्ते ‘सीता वशगा भविष्यति’ इति आशां ददाति। भ्रातृस्नेहः तस्य नीतिबोधम् अभिभवति। एवं सर्गः नीत्युपदेशात् आरभ्य युद्धोत्साहे समाप्यते, कुम्भकर्णस्य चरित्रस्य द्वौ पक्षौ च स्पष्टीकरोति — विवेकी मन्त्री, वीरः भ्राता च। ‘वारुणीं पिब’ इति वचनं रावणस्य भोगप्रियतां स्मारयति, यत् एव तस्य पतनस्य कारणम्। कुम्भकर्णः अपि स्वयं मद्यं पीत्वा एव आगतः आसीत्; एवं राक्षसानां जीवनशैली अत्र प्रतिबिम्बिता। अतिशयोक्तीनां पश्चात् ‘सुखं समाहर्तुम् अहं व्रजामि’ इति सरलं वचनं तस्य स्नेहस्य सत्यतां दर्शयति।
"If you fear Indra, King, or even Brahmā the Self-born, I will destroy that fear as the sun destroys the darkness of night. When I am angry, even the gods will lie stretched on the ground. I will put an end to Yama and devour Fire; I will bring the sun and the stars down to earth; I will kill Indra and drink up the ocean, the home of Varuṇa; I will grind the mountains to dust and split the earth. Let all creatures see today, as they are devoured on every side, the valour of Kumbhakarṇa who has slept so long. The whole of heaven would not be enough to fill my hunger." These boasts carry his pride to its height. Then, more simply, he closed: "I am going to win you happiness by the death of Daśaratha's son. When I have killed Rāma and Lakṣmaṇa, I will eat all the chief leaders of the monkey troops. Enjoy yourself, King; drink wine today, put away your grief and attend to your affairs. When I have sent Rāma to the house of Yama today, Sītā will be yours for ever." After all the extravagance, that plain "I am going to win you happiness" shows how real his love was. Mark the irony: the man who at the start of the sarga called the carrying off of Sītā the fruit of sin now, at the end, promises that Sītā will be Rāvaṇa's; love for his brother had overpowered his sense of right. His "drink wine" recalls the love of pleasure that was Rāvaṇa's undoing — and Kumbhakarṇa himself had come straight from his drinking; the rākṣasas' way of life is mirrored here. So the sarga begins with lessons in statecraft and ends in battle-fever, and it shows both sides of Kumbhakarṇa: the wise counsellor and the heroic brother.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- बभाषे + इदम् → बभाषेदम् — आर्षः सन्धिः (ए + इ इत्यत्र अयादिं विना एकारः एव; पाणिनीयरीत्या ‘बभाष इदम्’)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘बभाषे’ — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘इदम्’ — द्वितीया
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मन्त्रस्य विनिर्णयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- हितेषु + अनभियुक्तेन → हितेष्वनभियुक्तेन — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- न अभियुक्तः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘हितेषु’ — सप्तमी, बहुवचनम्; ‘अनभियुक्तेन’ — तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘बन्ध्’ धातोः घञ्, ‘अनु’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘नानुबन्धो’ इत्यत्र न + अनुबन्धः, सवर्णदीर्घः)
- सन्धिः
- नय + अनयौ → नयानयौ — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- नयः च अनयः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्
- सन्धिः
- हवींषि + अप्रयतेषु → हवींष्यप्रयतेषु — यण्सन्धिः; अप्रयतेषु + इव → अप्रयतेष्विव — यण्सन्धिः
- समासः
- न प्रयताः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘हवींषि’ — प्रथमा, बहुवचनम्; ‘अप्रयतेषु’ — सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पञ्चन्’ शब्दात् धाप्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राजा एव मात्रा यस्य — बहुव्रीहिः (केवलं नाम्ना राजा)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दा’ धातोः ल्युट्, ‘उप’ ‘प्र’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- निषेवेत + आत्मवान् → निषेवेतात्मवान् — सवर्णदीर्घः; आत्मवान् + लोके → आत्मवाँल्लोके — परसवर्णः (न् → ँल्)
- समासः
- आत्मा अस्य अस्ति — मतुप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- ‘निषेवेत’ — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘आत्मवान्’ — प्रथमा
- सन्धिः
- हित + अनुबन्ध → हितानुबन्ध — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- हितः अनुबन्धः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पशोः इव बुद्धिः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- मन्त्रिषु + अभ्यन्तरीकृताः → मन्त्रिष्वभ्यन्तरीकृताः — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — च्विप्रत्ययान्तम् (अनभ्यन्तराः अभ्यन्तराः कृताः)
- विभक्तिः
- ‘अभ्यन्तरीकृताः’ — प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- धार्ष्ट्यात् + जल्पन्ति → धार्ष्ट्याज्जल्पन्ति — श्चुत्वम् (त् → ज्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘धार्ष्ट्यात्’ — पञ्चमी, एकवचनम्; ‘जल्पन्ति’ — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृत्यानां दूषकाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- उप + सम् + हितान् → उपसंहितान् — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — क्तान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सहसा + अनुप्रधावतः → सहसानुप्रधावतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘धाव्’ धातोः शतृ, ‘अनु’ ‘प्र’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- ‘अनुप्रधावतः’ — षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + अवरोप्यते → व्यवरोप्यते — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रुह्’ धातोः णिजन्तात् कर्मणि लट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (कर्मणि)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति (पदान्ते ‘वाक्’ शब्दस्य ककारः अविकृतः)
- समासः
- वाचः श्रमः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + अभिपन्नम् → नाभिपन्नम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — क्तान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- मम + अपनयजम् → ममापनयजम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अपनयात् जातः — पञ्चमीतत्पुरुषः (उपपदसमासः)
- विभक्तिः
- ‘अपनयजम्’ — द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- साहाय्याय + उपकल्पते → साहाय्यायोपकल्पते — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘साहाय्याय’ — चतुर्थी; ‘उपकल्पते’ — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- क्षुभित + इन्द्रियम् → क्षुभितेन्द्रियम् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- क्षुभितानि इन्द्रियाणि यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अश्रूणां प्रमार्जनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- जिघांसुभिः + दाशरथिम् → जिघांसुभिर्दाशरथिम् — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हन्’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययः
- विभक्तिः
- ‘जिघांसुभिः’ — तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- मृद्नतः + तरसा → मृद्नतस्तरसा — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मृद्’ धातोः शतृ
- विभक्तिः
- ‘मृद्नतः’ — षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वज्रिणा सह — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- इव + अंशुमान् → इवांशुमान् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अंशवः सन्ति अस्य — मतुप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- ‘अंशुमान्’ — प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- समाहर्तुम् + अहम् → समाहर्तुमहम् — मकारस्य अग्रिमस्वरेण योगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः तुमुन्, ‘सम्’ ‘आ’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- ‘समाहर्तुम्’ — अव्ययम्; ‘अहम्’ — प्रथमा