युद्धकाण्डम् — द्विषष्टितमः सर्गः
कुम्भकर्णस्य राजमार्गेण गमनम्, भ्रात्रोः समागमः, रावणस्य रामकृतं भयम्, कुम्भकर्णं प्रति साहाय्ययाचना
निद्रामदसमाकुलः कुम्भकर्णः राक्षससहस्रैः वृतः पुष्पवर्षेण कीर्यमाणः राजमार्गेण रावणस्य भवनं गच्छति, पदन्यासैः मेदिनीं कम्पयति। पुष्पके विमाने उद्विग्नम् आसीनं ज्येष्ठं दृष्ट्वा तस्य चरणौ वन्दते। रावणः उत्थाय तं परिष्वजते, दिव्ये आसने उपवेशयति। कुम्भकर्णः क्रुद्धः पृच्छति — ‘किमर्थम् अहं प्रबोधितः, कस्मात् भयम्?’ रावणः वदति — ‘दीर्घकालं त्वं सुप्तः, रामात् मम भयं न जानासि। सुग्रीवसहितः रामः समुद्रं तीर्त्वा अस्माकं मूलं कृन्तति; मुख्याः राक्षसाः हताः, कोशः क्षपितः, लङ्का बालवृद्धावशेषिता। भ्रातुः अर्थे दुष्करं कर्म कुरु; त्वया पुरा देवाः असुराः च जिताः, तव सदृशः बली न अस्ति। शरद्घनं पवनः इव शत्रुवाहिनीं व्यथय।’
१स तु राक्षसशार्दूलो निद्रामदसमाकुलः।
राजमार्गं श्रिया जुष्टं ययौ विपुलविक्रमः॥
२राक्षसानां सहस्रैश्च वृतः परमदुर्जयः।
गृहेभ्यः पुष्पवर्षेण कीर्यमाणस्तदा ययौ॥
३स हेमजालविततं भानुभास्वरदर्शनम्।
ददर्श विपुलं रम्यं राक्षसेन्द्रनिवेशनम्॥
४स तत्तदा सूर्य इवाभ्रजालं प्रविश्य रक्षोधिपतेर्निवेशनम्।
ददर्श दूरेऽग्रजमासनस्थं स्वयंभुवं शक्र इवासनस्थम्॥
५भ्रातुः स भवनं गच्छन्रक्षोगणसमन्वितः।
कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम्॥
निद्रया मदेन च समाकुलः सः राक्षसशार्दूलः विपुलविक्रमः कुम्भकर्णः श्रिया जुष्टं राजमार्गं ययौ। राक्षसानां सहस्रैः वृतः सः परमदुर्जयः आसीत्, मार्गपार्श्वस्थेभ्यः गृहेभ्यः च तस्य उपरि पुष्पवर्षं क्रियमाणम् आसीत् — नगरवासिनः तं रक्षकं मत्वा सत्कुर्वन्ति। सः हेमजालैः विततं भानुवत् भास्वरं विपुलं रम्यं राक्षसेन्द्रस्य निवेशनं ददर्श। ततः सूर्यः अभ्रजालं इव प्रविश्य सः रक्षोधिपतेः निवेशनं प्रविष्टः, दूरे आसनस्थम् अग्रजं च अपश्यत् — यथा शक्रः आसनस्थं स्वयंभुवं पश्यति। अत्र उपमा द्विविधा — प्रवेशे सूर्यमेघयोः, दर्शने इन्द्रब्रह्मणोः। भ्रातुः भवनं गच्छन् राक्षसगणसमन्वितः सः पदन्यासैः मेदिनीम् अकम्पयत। अयं पञ्चमः श्लोकः पूर्वसर्गस्य चतुर्नवतितमस्य श्लोकस्य अर्धद्वयेन प्रायः समानः, केवलं ‘रक्षोगणसमन्वितः’ इति पाठभेदः — मुद्रणे पुनरुक्तिः इयं, कथाक्रमे तु प्रवेशस्य पुनःस्मरणम्। कविः अत्र कुम्भकर्णस्य गमनं राजसूययात्रा इव वर्णयति — सहस्रशः अनुचराः, पुष्पवृष्टिः, श्रीयुक्तः मार्गः च। किन्तु तस्य नेत्रयोः निद्रा मदः च अद्यापि वर्तते, अतः शौर्यस्य सह आलस्यम् अपि दृश्यते। नगरवासिनां पुष्पवर्षे आशा प्रकटिता — बहुभिः पराजयैः पीडिताः ते इमं नूतनं रक्षकं पश्यन्ति। राजभवनस्य हेमजालानि सूर्यप्रभा च तस्य ऐश्वर्यं सूचयन्ति, यत् इदानीं संकटे पतितम्। पृथिव्याः कम्पः तस्य शरीरस्य गुरुत्वं दर्शयति, अग्रे वानराणां भयस्य च पूर्वसूचना भवति।
Still heavy with sleep and wine, Kumbhakarṇa, tiger among rākṣasas and mighty of stride, went along the royal highway in all its splendour. Thousands of rākṣasas surrounded him, and he seemed all but unconquerable, while from the houses along the way the people showered him with flowers, honouring him as their protector. After so many defeats, they saw in him a new champion, and their flowers expressed their hope. The poet describes his progress like a royal procession — thousands of attendants, a rain of flowers, a road decked in splendour — yet sleep and wine still clouded his eyes, and so sloth walks beside the valour. He saw the vast and lovely palace of the lord of the rākṣasas, hung with nets of gold and shining like the sun, a wealth now caught in danger. He entered the king's palace as the sun enters a bank of cloud, and saw his elder brother seated far off on his throne, as Indra sees Brahmā the Self-born on his seat. So there are two images, the sun and the cloud for his entry and Indra and Brahmā for his seeing. As he went to his brother's palace with his band of rākṣasas, Kumbhakarṇa shook the earth with his footfalls, a sign of the weight of his body and a foretaste of the monkeys' terror.
६सोऽभिगम्य गृहं भ्रातुः कक्ष्यामभिविगाह्य च।
ददर्शोद्विग्नमासीनं विमाने पुष्पके गुरुम्॥
७अथ दृष्ट्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णमुपस्थितम्।
तूर्णमुत्थाय संहृष्टः संनिकर्षमुपानयत्॥
८अथासीनस्य पर्यङ्के कुम्भकर्णो महाबलः।
भ्रातुर्ववन्दे चरणौ किं कृत्यमिति चाब्रवीत्॥
९उत्पत्य चैनं मुदितो रावणः परिषस्वजे।
स भ्रात्रा सम्परिष्वक्तो यथावच्चाभिनन्दितः॥
१०कुम्भकर्णः शुभं दिव्यं प्रतिपेदे वरासनम्।
स तदासनमाश्रित्य कुम्भकर्णो महाबलः॥
११संरक्तनयनः क्रोधाद्रावणं वाक्यमब्रवीत्।
किमर्थमहमादृत्य त्वया राजन्प्रबोधितः॥
१२शंस कस्माद्भयं तेऽत्र को वा प्रेतो भविष्यति।
भ्रातरं रावणः क्रुद्धं कुम्भकर्णमवस्थितम्॥
गृहम् अभिगम्य कक्ष्याः अभिविगाह्य कुम्भकर्णः पुष्पके विमाने उद्विग्नम् आसीनं गुरुं ज्येष्ठं ददर्श। दशग्रीवः अपि तं उपस्थितं दृष्ट्वा संहृष्टः तूर्णम् उत्थाय समीपम् आनयत्। पर्यङ्के आसीनस्य भ्रातुः चरणौ महाबलः कुम्भकर्णः ववन्दे, ‘किं कर्तव्यम्’ इति च अपृच्छत्। रावणः मुदितः उत्पत्य तं परिषस्वजे, यथावत् अभिनन्दितवान् च। ज्येष्ठस्य उत्थानम् आलिङ्गनं च तस्य भयस्य गाढतां सूचयति — राजा अपि अनुजं प्रति विनीतः जातः। ततः कुम्भकर्णः शुभं दिव्यं वरासनं प्रतिपेदे। तत् आसनम् आश्रित्य संरक्तनयनः सः क्रोधात् रावणम् अब्रवीत् — ‘किमर्थं त्वया राजन् आदृत्य अहं प्रबोधितः? कस्मात् ते अत्र भयम्? कः वा अद्य प्रेतः भविष्यति?’ ‘प्रेतः’ इति शब्देन सः स्वस्य शक्तिं प्रकाशयति — यस्य कृते अहं जागरितः सः अवश्यं मरिष्यति इति तस्य आशयः। क्रोधः अपि अत्र निद्राभङ्गस्य फलम् इव। कुम्भकर्णस्य विनयः अपि दृश्यः — बलवान् अपि सः ज्येष्ठस्य चरणौ वन्दते, ततः एव प्रश्नं करोति। ‘किं कृत्यम्’ इति तस्य प्रथमं वचनं सेवकस्य इव, अनन्तरं तु क्रुद्धस्य योधस्य। रावणः अपि पुष्पके विमाने उपविष्टः, यत् तस्य विजयानां चिह्नम्; तथापि सः उद्विग्नः। एवं कविः राज्ञः बाह्यं वैभवम् आन्तरं भयं च युगपत् दर्शयति। भ्रात्रोः परस्परं स्नेहः सत्यः, किन्तु तस्मिन् स्नेहे अपि रावणस्य स्वार्थः निहितः इति अग्रे स्पष्टं भविष्यति। ‘आदृत्य’ इति पदं सूचयति यत् साधारणकार्याय तं न बोधयन्ति — महत्कारणम् एव अपेक्षितम्।
Reaching the palace and passing through its courts, Kumbhakarṇa saw his elder brother, whom he revered, sitting troubled in the aerial car Puṣpaka. The car was the emblem of Rāvaṇa's conquests, and yet he sat in it uneasy; so the poet shows at once the king's outward splendour and his inward fear. Seeing Kumbhakarṇa arrive, ten-necked Rāvaṇa was delighted; he rose at once and drew him close. Mighty Kumbhakarṇa bowed at the feet of his brother, seated on his couch, and asked, "What is to be done?" Strong as he was, he first bowed at his elder's feet, and his first words were those of a servant; only afterwards did he speak as an angry warrior. Rāvaṇa sprang up joyfully and embraced him, and welcomed him in due form. That the king should rise and embrace him shows how deep his fear ran, for even the king had become humble before his younger brother. Then Kumbhakarṇa took a fine and splendid seat, and seated there, his eyes red with anger — his anger itself seemed the fruit of broken sleep — he said to Rāvaṇa: "Why, King, have you gone to such trouble to wake me?" — no one would rouse him for an ordinary matter; it must be something great. "Tell me, what is it you fear here, and who is about to become a corpse?" By "corpse" he declared his power: whoever he had been woken for would surely die. The brothers' love was real, but, as will become clear, Rāvaṇa's own interest lay hidden inside it.
१३रोषेण परिवृत्ताभ्यां नेत्राभ्यां वाक्यमब्रवीत्।
अद्य ते सुमहान्कालः शयानस्य महाबल॥
१४सुषुप्तस्त्वं न जानीषे मम रामकृतं भयम्।
एष दाशरथिः श्रीमान्सुग्रीवसहितो बली॥
१५समुद्रं लङ्घयित्वा तु मूलं नः परिकृन्तति।
हन्त पश्यस्व लङ्कायां वनान्युपवनानि च॥
१६सेतुना सुखमागत्य वानरैकार्णवं कृतम्।
ये राक्षसा मुख्यतमा हतास्ते वानरैर्युधि॥
१७वानराणां क्षयं युद्धे न पश्यामि कथंचन।
न चापि वानरा युद्धे जितपूर्वाः कदाचन॥
१८तदेतद्भयमुत्पन्नं त्रायस्वेह महाबल।
नाशय त्वमिमानद्य तदर्थं बोधितो भवान्॥
१९सर्वक्षपितकोशं च स त्वमभ्युपपद्य माम्।
त्रायस्वेमां पुरीं लङ्कां बालवृद्धावशेषिताम्॥
क्रुद्धं भ्रातरं दृष्ट्वा रावणः अपि रोषेण परिवृत्ताभ्यां नेत्राभ्यां वाक्यम् अब्रवीत् — ‘महाबल, शयानस्य ते सुमहान् कालः गतः। सुषुप्तः त्वं मम रामकृतं भयं न जानासि। एषः श्रीमान् दाशरथिः सुग्रीवसहितः बली समुद्रं लङ्घयित्वा अस्माकं मूलं परिकृन्तति। हन्त, लङ्कायां वनानि उपवनानि च पश्य — सेतुना सुखम् आगत्य वानरैः एकार्णवं कृतम्। ये मुख्यतमाः राक्षसाः ते वानरैः युधि हताः। वानराणां तु क्षयं युद्धे कथंचन न पश्यामि; पूर्वम् अपि वानराः युद्धे न जिताः।’ ततः सः स्पष्टं याचते — ‘तत् एतत् उत्पन्नं भयं त्रायस्व, इमान् अद्य नाशय; तदर्थम् एव भवान् बोधितः। सर्वः कोशः क्षपितः; अतः माम् अभ्युपपद्य बालवृद्धावशेषितां लङ्कां पुरीं त्रायस्व।’ अत्र रावणस्य दर्पः विगलितः — स्वयम् एव कोशक्षयं सैन्यक्षयं च स्वीकरोति। ‘बालवृद्धावशेषिता’ इति पदेन युवानः योद्धारः सर्वे प्रायेण हताः इति करुणं चित्रम्। ‘मूलं परिकृन्तति’ इति वचनेन वृक्षस्य उपमा — यथा वृक्षस्य मूले छिन्ने सर्वं शुष्यति, तथा लङ्कायाः बलं नश्यति। ‘वानरैकार्णवम्’ इति पदे वानराः समुद्रः इव वर्णिताः, ये सेतुना उत्तीर्य सर्वत्र प्रसृताः। रावणः स्वस्य दोषं न स्वीकरोति — सीताहरणं न उल्लिखति, केवलं रामं शत्रुं वर्णयति। प्रहस्तादीनां वधः, स्वस्य पराजयः च अस्य भाषणस्य पृष्ठभूमिः।
Seeing his brother angry, Rāvaṇa too spoke with his eyes rolling in fury: "A very long time has gone by while you lay asleep, mighty one. Sunk in sleep, you know nothing of the fear Rāma has brought on me. This glorious son of Daśaratha is strong; with Sugrīva he has crossed the ocean and is cutting away our very root." As a tree dries up when its root is cut, so the strength of Laṅkā was withering. "Look, alas, at the woods and groves of Laṅkā! The monkeys came across easily by a causeway and have turned them into one great sea of monkeys" — spread everywhere like an ocean. "The foremost rākṣasas have been killed by the monkeys in battle, and I can see no way at all to destroy the monkeys in battle; nor have the monkeys ever been beaten before. This is the danger that has come upon us; save us from it. Destroy them today — that is why you have been woken. My whole treasury is spent. Come to my aid and save this city of Laṅkā, where only children and old men are left." Here Rāvaṇa's pride melted away: he himself admitted that his treasury and his army were exhausted, and "only children and old men are left" draws a pitiful picture of a city whose young fighters were nearly all dead. Behind his words lay the deaths of Prahasta and the others and his own defeat. Yet he did not admit his own fault; he never mentioned the carrying off of Sītā, and spoke of Rāma only as an enemy.
२०भ्रातुरर्थे महाबाहो कुरु कर्म सुदुष्करम्।
मयैवं नोक्तपूर्वो हि भ्राता कश्चित्परंतप॥
२१त्वय्यस्ति मम च स्नेहः परा सम्भावना च मे।
देवासुरेषु युद्धेषु बहुशो राक्षसर्षभ॥
२२त्वया देवाः प्रतिव्यूह्य निर्जिताश्चासुरा युधि॥
२३तदेतत्सर्वमातिष्ठ वीर्यं भीमपराक्रम।
नहि ते सर्वभूतेषु दृश्यते सदृशो बली॥
२४कुरुष्व मे प्रियहितमेतदुत्तमं यथाप्रियं प्रियरण बान्धवप्रिय।
स्वतेजसा व्यथय सपत्नवाहिनीं शरद्घनं पवन इवोद्यतो महान्॥
‘महाबाहो, भ्रातुः अर्थे सुदुष्करं कर्म कुरु। परंतप, एवं मया पूर्वं कश्चित् भ्राता न उक्तः — अहं कदापि कञ्चित् न अयाचे।’ इति वचनेन राज्ञः अभिमानस्य त्यागः दृश्यते। ‘त्वयि मम स्नेहः परा सम्भावना च अस्ति। राक्षसर्षभ, देवासुरयुद्धेषु बहुशः त्वया प्रतिव्यूह्य देवाः असुराः च युधि निर्जिताः।’ द्वाविंशः श्लोकः मुद्रणे एकेन एव अर्धेन निबद्धः, तस्य अर्थः पूर्वेण सह युज्यते। ‘भीमपराक्रम, तत् एतत् सर्वं वीर्यम् आतिष्ठ; सर्वभूतेषु तव सदृशः बली न दृश्यते।’ अन्ते वंशस्थवृत्तेन उपसंहारः — ‘प्रियरण, बान्धवप्रिय, यथाप्रियं मे उत्तमं प्रियहितं कुरुष्व। स्वतेजसा सपत्नवाहिनीं व्यथय, यथा उद्यतः महान् पवनः शरत्काले घनान् विकिरति।’ ‘प्रियरण’, ‘बान्धवप्रिय’ इति सम्बोधनद्वयं कुम्भकर्णस्य स्वभावद्वयं स्पृशति — युद्धप्रेम बन्धुप्रेम च; रावणः उभयम् अपि स्वार्थाय प्रयुङ्क्ते। स्तुतिः याचना भयं च इति त्रयम् अस्मिन् भाषणे मिश्रितम्। रावणः पूर्वं कस्यचित् पुरतः न नतः, इदानीं तु अनुजस्य पुरतः याचकः भवति; एषः एव तस्य पतनस्य आरम्भः। कुम्भकर्णस्य पूर्वविजयानां स्मरणेन सः तस्य अभिमानं जागरयति, येन सः युद्धाय सज्जः भवेत्। अग्रिमे सर्गे कुम्भकर्णः एतस्य याचनस्य उत्तरं दास्यति। स्नेहः सम्भावना च इति पदद्वयेन सः भ्रातुः हृदयं स्पृशति, देवासुरविजयस्मरणेन च तस्य गर्वं वर्धयति। वंशस्थवृत्ते पवनमेघोपमा युद्धस्य वेगं सूचयति — यथा शरत्काले मेघाः अल्पजलाः लघवः च वायुना सुखेन विकीर्यन्ते, तथा वानराः अपि तव पुरतः विद्रविष्यन्ति इति रावणस्य आशा।
"For your brother's sake, mighty-armed one, do this very hard deed. Never before, scorcher of foes, have I spoken like this to any brother" — he had never begged anything of anyone, and here the king laid his pride aside. "I have affection for you and great confidence in you. Many times, bull among rākṣasas, in the wars of the gods and demons, you drew up your forces against gods and demons alike and defeated them. So call up all that valour now, you of fearful might; among all beings there is none to match your strength. Lover of battle, lover of your kin, do me this greatest of kindnesses as it pleases you. With your own might scatter the enemy host, as a great wind rising scatters the clouds of autumn." Calling him lover of battle and lover of his kin, Rāvaṇa touched both sides of Kumbhakarṇa's nature — his love of war and his love of family — and used both for his own ends. With "affection" and "confidence" he touched his brother's heart, and with the memory of his victories over gods and demons he stirred his pride and readied him for battle. Praise, entreaty and fear were all mixed in the speech. Rāvaṇa, who had never bowed to anyone, had become a beggar before his younger brother, and that was the beginning of his fall. His closing image voices his hope: as autumn clouds, thin and nearly empty of water, are easily scattered by the wind, so the monkeys would scatter before Kumbhakarṇa. In the next sarga Kumbhakarṇa gives his answer to this plea.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।