- सन्धिः
- पर्वत + आकार → पर्वताकार — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पर्वतस्य आकारः इव आकारः यस्य, तादृशं दर्शनं यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — एकषष्टितमः सर्गः
विभीषणकृतः कुम्भकर्णपरिचयः
कुम्भकर्णं दृष्ट्वा वानराणां पलायनम्, रामस्य प्रश्नः, विभीषणेन कुम्भकर्णस्य बलस्य ब्रह्मशापस्य च वर्णनम्, रामाज्ञया वानराणां द्वारेषु अवस्थानम्
धनुः आदाय रामः किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श; तं दृष्ट्वा वानराणां महाचमूः पुनः प्रदुद्राव। विस्मितः रामः विभीषणं पृच्छति — ‘कः असौ पर्वतसंकाशः?’ विभीषणः वदति — ‘एषः विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः, येन यमः इन्द्रः च पराजितौ। अस्य बलं स्वाभाविकम्। जातमात्रः सः सहस्रशः प्रजाः अभक्षयत्; इन्द्रस्य वज्रप्रहारं सोढ्वा ऐरावतस्य दन्तं निष्कृष्य तेन इन्द्रम् अताडयत्। प्रजानां प्रार्थनया ब्रह्मा तं ‘मृतकल्पः शयिष्यसे’ इति शशाप; रावणस्य याचनया षण्मासान् शयनम् एकाहं जागरणं च नियतम्। अद्य भीतः रावणः तं प्राबोधयत्। वानरेभ्यः ‘एतत् यन्त्रम्’ इति कथ्यताम्, येन ते निर्भयाः भवेयुः।’ रामः नीलम् आदिशति — ‘सैन्यानि व्यूह्य लङ्कायाः द्वाराणि चर्याः संक्रमांश्च आदाय तिष्ठ।’ ततः गवाक्षशरभहनुमदङ्गदाः शैलशृङ्गाणि गृहीत्वा द्वारम् अभ्ययुः।
१कुम्भकर्णदर्शनं, वानराणां पलायनं, रामस्य प्रश्नः
१ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान्।
किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श ह॥
२तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं पर्वताकारदर्शनम्।
क्रममाणमिवाकाशं पुरा नारायणं यथा॥
३सतोयाम्बुदसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम्।
दृष्ट्वा पुनः प्रदुद्राव वानराणां महाचमूः॥
४विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वर्धमानं च राक्षसम्।
सविस्मितमिदं रामो विभीषणमुवाच ह॥
५कोऽसौ पर्वतसंकाशः किरीटी हरिलोचनः।
लङ्कायां दृश्यते वीरः सविद्युदिव तोयदः॥
६पृथिव्यां केतुभूतोऽसौ महानेकोऽत्र दृश्यते।
यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे विद्रवन्ति ततस्ततः॥
७आचक्ष्व सुमहान्कोऽसौ रक्षो वा यदि वासुरः।
न मयैवंविधं भूतं दृष्टपूर्वं कदाचन॥
८सम्पृष्टो राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
विभीषणो महाप्राज्ञः काकुत्स्थमिदमब्रवीत्॥
ततः महातेजाः वीर्यवान् रामः धनुः आदाय किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श। सः राक्षसश्रेष्ठः पर्वताकारदर्शनः आसीत्, पुरा आकाशं क्रममाणः नारायणः यथा — त्रिविक्रमावतारस्य उपमया तस्य देहस्य विस्तारः सूचितः। सतोयः अम्बुदः इव कृष्णवर्णः, काञ्चनाङ्गदभूषणः सः यदा दृष्टः, तदा वानराणां महाचमूः पुनः प्रदुद्राव — ‘पुनः’ इति पदेन पूर्वसर्गान्ते वर्णितं पलायनं स्मार्यते। विद्रुतां वाहिनीं वर्धमानं च राक्षसं दृष्ट्वा रामः सविस्मितः विभीषणम् उवाच — ‘कः असौ पर्वतसंकाशः, किरीटी, हरिलोचनः, सविद्युत् तोयदः इव लङ्कायां दृश्यते? पृथिव्याः केतुभूतः एकः महान् अत्र दृश्यते, यं दृष्ट्वा सर्वे वानराः ततस्ततः विद्रवन्ति। आचक्ष्व — कः असौ सुमहान्, रक्षः वा असुरः वा? एवंविधं भूतं मया कदाचन न दृष्टपूर्वम्।’ रामस्य विस्मयः अपि महत्त्वपूर्णः — यः खरदूषणादीन् सहस्रशः राक्षसान् दृष्टवान्, सः अपि इमं दृष्ट्वा चकितः। ‘हरिलोचनः’ इति पिङ्गलनेत्रत्वं, ‘किरीटी’ इति राजचिह्नं, ‘सविद्युदिव तोयदः’ इति कृष्णदेहे सुवर्णाभरणानां दीप्तिः च सूचिता। अक्लिष्टकर्मणा राजपुत्रेण रामेण एवं सम्पृष्टः महाप्राज्ञः विभीषणः काकुत्स्थम् इदम् अब्रवीत्। रामः शत्रुपक्षस्य ज्ञानाय विभीषणम् एव पृच्छति, यतः सः राक्षसानां सर्वं रहस्यं जानाति — शरणागतस्य उपयोगः अत्र स्पष्टः। कवेः वर्णने क्रमः दृश्यः — प्रथमं रामस्य धनुर्ग्रहणं, ततः शत्रोः दर्शनं, ततः सैन्यस्य पलायनं, अन्ते प्रश्नः। एवं युद्धभूमेः चित्रं पाठकस्य पुरतः सजीवं भवति। ‘वर्धमानं च राक्षसम्’ इति पदेन कुम्भकर्णस्य देहः समीपम् आगच्छन् अधिकाधिकं महान् दृश्यते इति सूचितम् — दूरात् दृष्टः पर्वतः यथा समीपे गच्छतः वर्धते। रामस्य प्रश्ने ‘रक्षो वा यदि वासुरः’ इति संशयः अपि तस्य अपूर्वतां दर्शयति, यतः एतादृशः देहः राक्षसेषु अपि दुर्लभः। विभीषणः ‘महाप्राज्ञः’ इति विशेषितः, यतः तस्य उत्तरं केवलं परिचयः न, अपितु उपायः अपि भविष्यति।
Then Rāma, of great splendour and valour, took up his bow and saw the huge, crowned Kumbhakarṇa. That foremost of rākṣasas looked like a mountain, like Nārāyaṇa of old striding across the sky — the image of Viṣṇu's three great strides tells how vast his body was. Dark as a cloud full of rain and adorned with golden armlets, he came into view, and the great monkey army fled once more, as it had at the end of the last sarga. Seeing his army in flight and the rākṣasa growing ever larger as he came nearer, as a mountain seen from afar grows as one approaches, Rāma in astonishment said to Vibhīṣaṇa: "Who is that hero, like a mountain, crowned and with tawny eyes, who looms up in Laṅkā like a cloud flashing with lightning?" — the lightning being the gleam of gold on his dark body. "He stands here like a single great banner raised over the earth, and at the sight of him all the monkeys are running this way and that. Tell me, who is that enormous being — a rākṣasa or an asura? I have never seen a creature like this before." Even Rāma, who had seen Khara, Dūṣaṇa and rākṣasas by the thousand, was amazed, and his doubt whether this was a rākṣasa or an asura shows how unheard of such a body was even among rākṣasas. He asked Vibhīṣaṇa because the refugee knew all the secrets of the rākṣasas; here the value of the one who had come to him for shelter is plain. The poet sets the scene in order — Rāma takes up his bow, sees the enemy, sees his army flee, and asks — and the battlefield comes alive before the reader. Questioned by the prince of tireless deeds, the wise Vibhīṣaṇa answered Kākutstha; he is called wise because his answer would bring not only an account of the enemy but a plan.
२विभीषणकृतः कुम्भकर्णस्य बलपरिचयः
९येन वैवस्वतो युद्धे वासवश्च पराजितः।
सैष विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः प्रतापवान्।
अस्य प्रमाणसदृशो राक्षसोऽन्यो न विद्यते॥
१०एतेन देवा युधि दानवाश्च यक्षा भुजंगाः पिशिताशनाश्च।
गन्धर्वविद्याधरकिंनराश्च सहस्रशो राघव सम्प्रभग्नाः॥
११शूलपाणिं विरूपाक्षं कुम्भकर्णं महाबलम्।
हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाः कालोऽयमिति मोहिताः॥
१२प्रकृत्या ह्येष तेजस्वी कुम्भकर्णो महाबलः।
अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदानकृतं बलम्॥
१३बालेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन महात्मना।
भक्षितानि सहस्राणि प्रजानां सुबहून्यपि॥
१४तेषु सम्भक्ष्यमाणेषु प्रजा भयनिपीडिताः।
यान्ति स्म शरणं शक्रं तमप्यर्थं न्यवेदयन्॥
‘येन युद्धे वैवस्वतः यमः वासवः इन्द्रः च पराजितौ, सः एषः विश्रवसः पुत्रः प्रतापवान् कुम्भकर्णः; अस्य प्रमाणेन सदृशः अन्यः राक्षसः न विद्यते। राघव, एतेन देवाः दानवाः यक्षाः भुजंगाः पिशिताशनाः गन्धर्वाः विद्याधराः किंनराः च युधि सहस्रशः सम्प्रभग्नाः। शूलपाणिं विरूपाक्षं महाबलं कुम्भकर्णं त्रिदशाः अपि हन्तुं न शेकुः, ‘अयं कालः एव’ इति मोहिताः। एषः कुम्भकर्णः प्रकृत्या एव तेजस्वी महाबलः; अन्येषां राक्षसेन्द्राणां बलं तु वरदानकृतम्।’ एषः भेदः विशेषः — रावणादयः तपसा वरं लब्ध्वा बलिनः अभवन्, कुम्भकर्णस्य तु जन्मना एव बलम्। ‘बालेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन तेन महात्मना प्रजानां सुबहूनि सहस्राणि भक्षितानि। तेषु सम्भक्ष्यमाणेषु भयनिपीडिताः प्रजाः शक्रं शरणं ययुः, तम् अर्थं च न्यवेदयन्।’ अत्र ‘महात्मना’ इति पदं महाकायत्वं सूचयति, न साधुत्वम्। उपजातिवृत्ते दशमे श्लोके पराजितानां सूची दीर्घा — देवाः, दानवाः, यक्षाः, नागाः, राक्षसाः, गन्धर्वाः, विद्याधराः, किंनराः च — येन सर्वलोकेषु तस्य भयं व्याप्तम् इति ज्ञायते। विभीषणः स्वस्य भ्रातरम् अपि निष्पक्षतया वर्णयति — तस्य बलं प्रशंसति, तस्य दोषान् अपि न गोपयति। शरणागतस्य एतत् सत्यवचनं रामस्य विश्वासस्य योग्यं करोति। ‘कालोऽयम्’ इति देवानां मोहः दर्शयति यत् तस्य दर्शनम् एव मृत्युदर्शनवत् भयङ्करम्। जन्मनः एव क्षुधा तस्य स्वभावस्य मूलम्, या अग्रे शापस्य कारणं भविष्यति।
"The one who defeated Yama, son of Vivasvat, and Indra in battle — that is the son of Viśravas, the mighty Kumbhakarṇa. No other rākṣasa is his equal in size. Gods and dānavas, yakṣas and serpents, flesh-eating rākṣasas, gandharvas, vidyādharas and kiṃnaras he has routed in battle by the thousand, Rāghava" — so long a list shows how the dread of him had spread through every world. "The gods themselves could not kill Kumbhakarṇa as he stood, spear in hand and hideous of eye, for they were bewildered, thinking, 'This is Time itself'" — to see him was like seeing death. "This Kumbhakarṇa is mighty and powerful by nature; the strength of the other rākṣasa lords comes from boons." That is the key difference: Rāvaṇa and the rest had grown strong through boons won by penance, but Kumbhakarṇa's strength was his from birth. "The moment he was born, while still a child, this great being was tormented by hunger and devoured many thousands of creatures" — "great" here meaning huge in body, not good. "As they were being devoured, the creatures, stricken with fear, went to Indra for refuge and told him what was happening." That hunger from birth was the root of his nature, and it would be the cause of the curse. Vibhīṣaṇa described his own brother fairly, praising his strength and hiding none of his faults, and that truthfulness in a refugee made him worthy of Rāma's trust.
३इन्द्रकुम्भकर्णयुद्धं, ब्रह्माणं प्रति देवानां गमनम्
१५स कुम्भकर्णं कुपितो महेन्द्रो जघान वज्रेण शितेन वज्री।
स शक्रवज्राभिहतो महात्मा चचाल कोपाच्च भृशं ननाद॥
१६तस्य नानद्यमानस्य कुम्भकर्णस्य रक्षसः।
श्रुत्वा निनादं वित्रस्ताः प्रजा भूयो वितत्रसुः॥
१७ततः क्रुद्धो महेन्द्रस्य कुम्भकर्णो महाबलः।
निष्कृष्यैरावताद्दन्तं जघानोरसि वासवम्॥
१८कुम्भकर्णप्रहारार्तो विजज्वाल स वासवः।
ततो विषेदुः सहसा देवा ब्रह्मर्षिदानवाः॥
१९प्रजाभिः सह शक्रश्च ययौ स्थानं स्वयंभुवः।
कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुस्ते प्रजापतेः॥
२०प्रजानां भक्षणं चापि देवानां चापि धर्षणम्।
आश्रमध्वंसनं चापि परस्त्रीहरणं भृशम्॥
२१एवं प्रजा यदि त्वेष भक्षयिष्यति नित्यशः।
अचिरेणैव कालेन शून्यो लोको भविष्यति॥
‘कुपितः वज्री महेन्द्रः शितेन वज्रेण कुम्भकर्णं जघान। शक्रवज्राभिहतः सः महात्मा कोपात् चचाल, भृशं ननाद च। नानद्यमानस्य तस्य रक्षसः निनादं श्रुत्वा वित्रस्ताः प्रजाः भूयः वितत्रसुः। ततः क्रुद्धः महाबलः कुम्भकर्णः महेन्द्रस्य ऐरावतात् दन्तं निष्कृष्य तेन वासवस्य उरसि जघान। कुम्भकर्णप्रहारार्तः सः वासवः विजज्वाल; ततः देवाः ब्रह्मर्षयः दानवाः च सहसा विषेदुः।’ वज्रम् अपि यस्य शरीरं न अभिनत्, तस्य बलं कीदृशम् इति श्रोता स्वयम् ऊहताम्। ऐरावतस्य दन्तेन एव इन्द्रस्य ताडनं तस्य अपमानस्य पराकाष्ठा। ‘ततः शक्रः प्रजाभिः सह स्वयंभुवः स्थानं ययौ। ते प्रजापतेः कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुः — प्रजानां भक्षणं, देवानां धर्षणम्, आश्रमाणां ध्वंसनं, परस्त्रीहरणं च भृशम्। इन्द्रः अवदत् — यदि एषः नित्यशः एवं प्रजाः भक्षयिष्यति, अचिरेण एव कालेन लोकः शून्यः भविष्यति।’ विंशः श्लोकः समीक्षितपाठे न लभ्यते, तस्य उत्तरार्धं वुल्गेटमात्रम्; तत्र कुम्भकर्णस्य अपराधानां सूची पूर्णा भवति। इन्द्रस्य चिन्ता केवलं स्वस्य पराजयः न, अपितु प्रजानां नाशः — सृष्टेः एव रक्षणस्य प्रश्नः उपस्थितः। इन्द्रः देवानां राजा, तथापि सः प्रजाभिः सह ब्रह्माणं शरणं गच्छति — यत्र स्वबलं न पर्याप्तं तत्र सृष्टिकर्तुः आश्रयः। वज्रप्रहारेण कुम्भकर्णः केवलं चचाल, न पपात; तस्य गर्जनेन तु प्रजाः पुनः त्रस्ताः। एवं तस्य शरीरबलं नादबलं च उभयम् अपि वर्णितम्। अपराधसूच्यां परस्त्रीहरणम् अपि उल्लिखितं, यत् रावणस्य सीताहरणेन सह तस्य कुलस्य स्वभावं सूचयति।
"Great Indra, wielder of the thunderbolt, was enraged and struck Kumbhakarṇa with his sharp bolt. Struck by Indra's thunderbolt, the great being only reeled and roared loudly in his fury, and when they heard him bellowing again and again, the frightened creatures trembled all the more. Then mighty Kumbhakarṇa in his rage tore a tusk out of Airāvata, great Indra's elephant, and struck Indra on the chest with it." Let the listener imagine for himself the strength of a body the thunderbolt could not pierce; and to strike Indra with his own elephant's tusk was the height of insult. So both the might of his body and the might of his roar are shown. "Indra burned with the pain of Kumbhakarṇa's blow, and at once the gods, the brahmin seers and the dānavas were cast down. Then Indra went with the creatures to the abode of Brahmā the Self-born" — king of the gods though he was, he took refuge with the creator, where his own strength was not enough — "and they told Prajāpati of Kumbhakarṇa's wickedness: how he devoured creatures, assaulted the gods, wrecked hermitages, and was forever carrying off other men's wives." That last charge shows the nature of the whole family, and recalls Rāvaṇa's carrying off of Sītā. "Indra said, 'If he goes on devouring creatures like this every day, the world will soon be empty.'" Indra's concern was not only his own defeat but the ruin of all creatures — the very survival of creation was at stake.
४ब्रह्मणः शापः, रावणस्य याचना, शयनजागरणनियमः
२२वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः।
रक्षांस्यावाहयामास कुम्भकर्णं ददर्श ह॥
२३कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव वितत्रास प्रजापतिः।
कुम्भकर्णमथाश्वास्तः स्वयंभूरिदमब्रवीत्॥
२४ध्रुवं लोकविनाशाय पौलस्त्येनासि निर्मितः।
तस्मात्त्वमद्यप्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसे॥
२५ब्रह्मशापाभिभूतोऽथ निपपाताग्रतः प्रभोः।
ततः परमसम्भ्रान्तो रावणो वाक्यमब्रवीत्॥
२६प्रवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले निकृत्यते।
न नप्तारं स्वकं न्याय्यं शप्तुमेवं प्रजापते॥
२७न मिथ्यावचनश्च त्वं स्वप्स्यत्येव न संशयः।
कालस्तु क्रियतामस्य शयने जागरे तथा॥
२८रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयंभूरिदमब्रवीत्।
शयिता ह्येष षण्मासमेकाहं जागरिष्यति॥
२९एकेनाह्ना त्वसौ वीरश्चरन्भूमिं बुभुक्षितः।
व्यात्तास्यो भक्षयेल्लोकान्संवृद्ध इव पावकः॥
‘वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः रक्षांसि आवाहयामास, कुम्भकर्णं च ददर्श। कुम्भकर्णं समीक्ष्य एव प्रजापतिः अपि वितत्रास; अथ आश्वस्तः सः स्वयंभूः कुम्भकर्णम् इदम् अब्रवीत् — ध्रुवं लोकविनाशाय त्वं पौलस्त्येन निर्मितः असि; तस्मात् अद्यप्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसे। ब्रह्मशापाभिभूतः सः प्रभोः अग्रतः एव निपपात।’ सृष्टिकर्ता अपि यं दृष्ट्वा भीतः, तस्य भीषणता अतुल्या। ‘ततः परमसम्भ्रान्तः रावणः वाक्यम् अब्रवीत् — प्रजापते, प्रवृद्धः काञ्चनः वृक्षः फलकाले न निकृत्यते; स्वकं नप्तारम् एवं शप्तुं न न्याय्यम्। त्वं मिथ्यावचनः न असि, अयं स्वप्स्यति एव इति संशयः नास्ति; किन्तु अस्य शयने जागरे च कालः क्रियताम्।’ काञ्चनवृक्षस्य उपमया रावणः कुम्भकर्णं कुलस्य फलदं धनं वदति, नप्तृत्वेन च ब्रह्मणः स्नेहं याचते — पुलस्त्यः ब्रह्मणः मानसपुत्रः, अतः विश्रवसः पुत्राः तस्य प्रपौत्राः। ‘रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयंभूः इदम् अब्रवीत् — एषः षण्मासं शयिता, एकाहं जागरिष्यति। एकेन अह्ना असौ वीरः बुभुक्षितः भूमिं चरन् व्यात्तास्यः संवृद्धः पावकः इव लोकान् भक्षयेत्।’ एवं शापस्य मृदूकरणेन अपि लोकस्य भयं न सर्वथा निवृत्तम्। शापस्य कथा अस्मिन् प्रसङ्गे द्वयं स्पष्टयति — कुम्भकर्णस्य दीर्घनिद्रायाः कारणं, तस्य प्रबोधने राक्षसानां क्लेशस्य च हेतुः। रावणः अत्र अपि चतुरः दृश्यते — सः शापं न निराकर्तुं याचते, केवलं कालनियमं याचते, येन ब्रह्मणः वचनस्य सत्यता अपि रक्षिता, भ्रातुः जीवनम् अपि। ब्रह्मा अपि तस्य याचनां स्वीकरोति, किन्तु तस्य उत्तरे अपि भयं विद्यते — एकस्मिन् दिने अपि सः लोकान् भक्षयेत्। अस्मात् कारणात् अद्य अकाले प्रबोधितः सः दुर्निवारः।
"Hearing Indra's words, the Grandsire of all the worlds summoned the rākṣasas and saw Kumbhakarṇa. The moment he looked at him, Prajāpati himself was frightened" — a being who could frighten the creator himself was terrible beyond compare. "Then, recovering, the Self-born said to Kumbhakarṇa: 'Surely Paulastya begot you to destroy the worlds. From this day on, therefore, you shall sleep like one dead.' Overcome by Brahmā's curse, Kumbhakarṇa fell down then and there before the lord. Then Rāvaṇa, greatly alarmed, said: 'A golden tree that has grown to full size is not cut down just when its fruit is due. It is not right, Prajāpati, to curse your own descendant like this.'" By the golden tree Rāvaṇa meant that Kumbhakarṇa was the family's fruit-bearing treasure, and by calling him Brahmā's descendant he appealed to his affection: Pulastya was Brahmā's mind-born son, so the sons of Viśravas were Brahmā's great-grandsons. "'Your words are never false; he will sleep, no doubt of it. But let a time be fixed for his sleeping and his waking.' Hearing Rāvaṇa, the Self-born said: 'He shall sleep for six months and wake for a single day. In that one day this hero will roam the earth in hunger with his mouth gaping and may devour the worlds like a fire grown great.'" Rāvaṇa was shrewd even here: he did not ask for the curse to be lifted, only for a fixed term, so that Brahmā's word stayed true and his brother's life was saved. Brahmā granted it, yet even his answer carries a warning, for on that one day he might devour the world. The story of the curse explains two things at once: why Kumbhakarṇa slept so long, and why the rākṣasas had such trouble waking him. And for this reason, woken out of season today, he would be hard to stop.
५रावणस्य भयं, वानराणाम् आश्वासनाय उपायः
३०सोऽसौ व्यसनमापन्नः कुम्भकर्णमबोधयत्।
त्वत्पराक्रमभीतश्च राजा सम्प्रति रावणः॥
३१स एष निर्गतो वीरः शिबिराद्भीमविक्रमः।
वानरान्भृशसंक्रुद्धो भक्षयन्परिधावति॥
३२कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव हरयोऽद्य प्रदुद्रुवुः।
कथमेनं रणे क्रुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः॥
३३उच्यन्तां वानराः सर्वे यन्त्रमेतत्समुच्छ्रितम्।
इति विज्ञाय हरयो भविष्यन्तीह निर्भयाः॥
‘सः असौ राजा रावणः सम्प्रति व्यसनम् आपन्नः, तव पराक्रमात् भीतः च कुम्भकर्णम् अबोधयत्। सः एषः भीमविक्रमः वीरः शिबिरात् निर्गतः, भृशसंक्रुद्धः वानरान् भक्षयन् परिधावति। कुम्भकर्णं समीक्ष्य एव अद्य हरयः प्रदुद्रुवुः; रणे क्रुद्धम् एनं वानराः कथं वारयिष्यन्ति? अतः सर्वे वानराः उच्यन्तां — एतत् समुच्छ्रितं यन्त्रं, न तु सत्यः राक्षसः इति। एवं विज्ञाय हरयः इह निर्भयाः भविष्यन्ति।’ विभीषणस्य बुद्धिः अत्र व्यावहारिकी — बलेन यस्य प्रतीकारः दुष्करः, तस्य भयस्य निवारणम् मनोवैज्ञानिकेन उपायेन कर्तुं सः प्रस्तौति। सत्यं गोपयित्वा अपि सैन्यस्य धैर्यं रक्ष्यते इति युद्धनीतेः एकः प्रकारः। रावणस्य व्यसनम् अपि अत्र उक्तम् — तस्य भयम् एव कुम्भकर्णस्य प्रबोधनस्य मूलम् इति विभीषणः स्पष्टं जानाति। ‘यन्त्रम्’ इति शब्दः तत्कालीनयुद्धेषु प्रयुक्तानां महतां यन्त्राणां स्मरणं कारयति, यानि दूरात् भयङ्कराणि किन्तु निर्जीवानि। एवं वानराः तं जीवन्तं भक्षकं न मत्वा काष्ठमयं यन्त्रं मन्येरन्, येन तेषां भयं न्यूनं भवेत्। अस्य उपायस्य फलं अग्रे दृश्यते — रामः तत्क्षणम् एव सैन्यं व्यूहयितुम् आदिशति।
"Now King Rāvaṇa, fallen into distress and afraid of your valour, has woken Kumbhakarṇa" — Vibhīṣaṇa saw clearly that it was Rāvaṇa's fear that had made him do it. "This is that hero of fearful might, come out of his quarters; in a towering rage he is rushing about devouring the monkeys. At the mere sight of Kumbhakarṇa the monkeys have fled today; how will they hold him back in battle when he is angry? So let all the monkeys be told, 'That is only a huge machine set up on high, not a real rākṣasa.' Knowing that, the monkeys here will lose their fear." Vibhīṣaṇa's counsel was practical: where an enemy could hardly be met by force, the fear he caused could be met by a trick of the mind. Keeping back the truth to keep an army's courage is one of the arts of war. The word "machine" recalls the great engines used in the wars of those days, frightening from afar but lifeless; if the monkeys took him for a wooden contraption rather than a living devourer, their fear would shrink. The fruit of this counsel follows at once, as Rāma orders his army into array.
६रामस्य नीलं प्रति आज्ञा, वानराणां द्वारेषु अवस्थानम्
३४विभीषणवचः श्रुत्वा हेतुमत्सुमुखोद्गतम्।
उवाच राघवो वाक्यं नीलं सेनापतिं तदा॥
३५गच्छ सैन्यानि सर्वाणि व्यूह्य तिष्ठस्व पावके।
द्वाराण्यादाय लङ्कायाश्चर्याश्चास्याथ संक्रमान्॥
३६शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च शिलाश्चाप्युपसंहरन्।
भवन्तः सायुधाः सर्वे वानराः शैलपाणयः॥
३७राघवेण समादिष्टो नीलो हरिचमूपतिः।
शशास वानरानीकं यथावत्कपिकुञ्जरः॥
३८ततो गवाक्षः शरभो हनूमानङ्गदस्तथा।
शैलशृङ्गाणि शैलाभा गृहीत्वा द्वारमभ्ययुः॥
३९रामवाक्यमुपश्रुत्य हरयो जितकाशिनः।
पादपैरर्दयन्वीरा वानराः परवाहिनीम्॥
४०ततो हरीणां तदनीकमुग्रं रराज शैलोद्यतवृक्षहस्तम्।
गिरेः समीपानुगतं यथैव महन्महाम्भोधरजालमुग्रम्॥
सुमुखात् उद्गतं हेतुमत् विभीषणवचः श्रुत्वा राघवः सेनापतिं नीलं तदा वाक्यम् उवाच — ‘पावके, गच्छ, सर्वाणि सैन्यानि व्यूह्य तिष्ठ; लङ्कायाः द्वाराणि चर्याः राजमार्गान् अथ संक्रमान् च आदाय तिष्ठ। शैलशृङ्गाणि वृक्षान् शिलाः च उपसंहरन्तः सर्वे वानराः सायुधाः शैलपाणयः भवन्तु।’ ‘पावके’ इति सम्बोधनं नीलस्य अग्निपुत्रत्वं स्मारयति। राघवेण समादिष्टः हरिचमूपतिः कपिकुञ्जरः नीलः वानरानीकं यथावत् शशास। ततः गवाक्षः शरभः हनूमान् अङ्गदः च शैलाभाः शैलशृङ्गाणि गृहीत्वा द्वारम् अभ्ययुः। रामवाक्यम् उपश्रुत्य जितकाशिनः वीराः वानराः पादपैः परवाहिनीम् अर्दयन्। ततः शैलैः उद्यतैः वृक्षैः च हस्तेषु युक्तं हरीणां तत् उग्रम् अनीकं, गिरेः समीपम् अनुगतं महत् उग्रं महाम्भोधरजालं यथा, तथा रराज। उपजातिवृत्ते अन्तिमे श्लोके वानरसेना पर्वतसमीपे स्थितः मेघसमूहः इव वर्णिता — यथा मेघाः पर्वतम् आवृण्वन्ति, तथा वानराः लङ्कायाः द्वाराणि आवृतवन्तः। पूर्वं पलायिता सेना इदानीं रामस्य आज्ञया पुनः सज्जा — नायकस्य धैर्यं सैन्ये सङ्क्रान्तम् इति भावः। एवं कुम्भकर्णस्य युद्धाय मञ्चः सज्जीकृतः। अत्र रामस्य नेतृत्वं स्पष्टम् — भये उत्पन्ने सः पलायनं न अनुमन्यते, अपितु व्यूहं रचयति, द्वाराणि राजमार्गान् संक्रमांश्च रोधयति, येन शत्रुः निर्गन्तुम् अपि न शक्नुयात्। नीलः सेनापतिः, गवाक्षादयः यूथपाः च आज्ञां तत्क्षणम् अनुतिष्ठन्ति। वानराणां आयुधानि शिलाः वृक्षाः च एव, तथापि तेषां उत्साहः ‘जितकाशिनः’ इति पदेन वर्णितः। शैलशृङ्गाणि गृहीत्वा ते स्वयम् अपि शैलाभाः इव दृश्यन्ते — आयुधस्य धारकस्य च साम्यम्। पूर्वस्य पलायनस्य अनन्तरम् इयं पुनः सज्जता रामस्य प्रभावस्य फलम्।
Hearing Vibhīṣaṇa's well-reasoned words, Rāghava turned to Nīla, the commander of the army, and said: "Go, son of Fire" — the address recalls that Nīla was Agni's son — "draw up all the troops in array and hold your ground. Seize the gates of Laṅkā, its highways, its roads and its bridges. Let all the monkeys gather mountain peaks, trees and rocks, and stand armed, rocks in hand." Here Rāma's leadership shows: when fear arose he did not allow flight, but formed an array and blocked the gates, highways and bridges so that the enemy could not even get out. Instructed by Rāghava, Nīla, commander of the monkey army and elephant among monkeys, marshalled the monkey host as it should be done. Then Gavākṣa, Śarabha, Hanumān and Aṅgada, themselves like mountains, took up mountain peaks and advanced to the gate — carrying peaks, they looked like peaks. Hearing Rāma's command, the monkey heroes, sure of victory, harried the enemy host with trees; their only weapons were rocks and trees, yet their spirit was high. And that fierce army of monkeys, rocks and trees raised in their hands, looked like a great, fierce mass of storm-clouds gathered close about a mountain: as clouds wrap a mountain, so the monkeys wrapped the gates of Laṅkā. The army that had fled a moment before now stood ready again at Rāma's command, the courage of its leader passing into it, and the stage was set for Kumbhakarṇa's battle.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः शानच्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सतोय + अम्बुद → सतोयाम्बुद — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सतोयः अम्बुदः तेन संकाशः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विस्मयेन सह — सहबहुव्रीहिः (क्रियाविशेषणम्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हरिणी लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सविद्युत् + इव → सविद्युदिव — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
- समासः
- विद्युता सहितः — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- केतुः इव भूतः — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- रामेण + अक्लिष्ट → रामेणाक्लिष्ट — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अक्लिष्टं कर्म यस्य तेन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विवस्वत्’ शब्दात् अण् (अपत्यार्थे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पिशित + अशन → पिशिताशन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पिशितम् अश्नन्ति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + प्र + भग्नाः — मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भञ्ज्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- विरूप + अक्ष → विरूपाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- विरूपे अक्षिणी यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वरदानेन कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- क्षुधा + आर्तेन → क्षुधार्तेन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- क्षुधया आर्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भयेन निपीडिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नद्’ धातोः यङन्तात् शानच्
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- निस् + कृष्य → निष्कृष्य — षत्वम्; पदान्ते ‘निष्कृष्य + ऐरावतात्’ इति वृद्धिसन्धिः (अ + ऐ = ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कृष्’ धातोः ल्यप्, ‘निस्’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- ब्रह्म + ऋषि → ब्रह्मर्षि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- ब्रह्मर्षयः च दानवाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दुरात्मन्’ शब्दात् ष्यञ्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परस्य स्त्रियः हरणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- रक्षांसि + आवाहयामास → रक्षांस्यावाहयामास — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘आवाहयामास’ — लिट् (आम्प्रत्ययान्तः), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ईषत् असमाप्तः मृतः — कल्पप्प्रत्ययान्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निपपात + अग्रतः → निपपाताग्रतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘निपपात’ — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘अग्रतः’ — अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘नप्तृ’ शब्दः)
- सन्धिः
- स्वप्स्यति + एव → स्वप्स्यत्येव — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्वप्’ धातोः लृट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- व्यात्त + आस्य → व्यात्तास्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- व्यात्तम् आस्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सुमुख + उद्गतम् → सुमुखोद्गतम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- सुमुखात् उद्गतम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जितेन काशन्ते — उपपदतत्पुरुषः (णिन्यन्तः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्