कुम्भकर्णप्रबोधनम्

रामबाणभयार्दितः सः राजा लङ्कां पुरीं प्रविश्य भग्नदर्पः व्यथितेन्द्रियः च बभूव। सिंहेन अभिभूतः मातङ्गः इव, गरुडेन अभिभूतः पन्नगः इव, सः राजा महात्मना राघवेण अभिभूतः अभवत्। ब्रह्मदण्डप्रतीकानां विद्युच्चलितवर्चसां राघवबाणानां स्मरन् सः राक्षसेश्वरः विव्यथे। पूर्वसर्गस्य अन्ते रामः रावणं रणे पराजित्य ‘गच्छ, विश्रम्य पुनः आगच्छ’ इति मुक्तवान्; अस्य सर्गस्य आरम्भः तस्य अपमानस्य फलम्। उपमाद्वये बलवतः दुर्बलस्य च सम्बन्धः — गजः अपि सिंहात् भीतः, सर्पः अपि गरुडात् — एवं लोकविजयी रावणः अपि रामात् भीतः। ‘ब्रह्मदण्डप्रतीकाः’ इति बाणाः ब्रह्मदण्डसदृशाः अमोघाः, ‘विद्युच्चलितवर्चसः’ इति विद्युद्वत् चञ्चलप्रभाः — एते विशेषणे तस्य स्मृतौ बाणानां भयङ्करतां दर्शयतः। शरीरस्य व्रणात् अधिकं मनसः व्रणं तं पीडयति। ‘भग्नदर्पः’ इति पदं विशेषम् — रावणस्य दर्पः एव तस्य बलस्य मूलम् आसीत्; तस्मिन् भग्ने सः इन्द्रियैः अपि व्यथितः। अस्मात् एव व्यथनात् कुम्भकर्णस्य प्रबोधनस्य निश्चयः उत्पद्यते, यः सर्वस्य सर्गस्य विषयः। ‘व्यथितेन्द्रियः’ इति पदेन सर्वाणि इन्द्रियाणि — दृष्टिः श्रुतिः मनः च — व्याकुलानि इति सूच्यते। यः पूर्वं त्रीन् लोकान् अजयत्, कुबेरं यमं इन्द्रं च पराजितवान्, सः इदानीं एकेन मनुष्येण पराजितः; अतः तस्य अपमानः द्विगुणः। कविः तस्य बाह्यं पराजयं न विस्तरेण वर्णयति, अपितु आन्तरं भयं — ‘स्मरन्’ इति पदेन स्मृतिः एव तस्य पीडा इति। एतत् मनोवैज्ञानिकं चित्रं रामायणस्य वैशिष्ट्यम्। रामः तं ‘गच्छ’ इति मुक्तवान् — एषः धर्मयुद्धस्य नियमः, यत्र श्रान्तः शत्रुः न हन्यते; किन्तु रावणस्य कृते सः अनुग्रहः अपि अपमानः एव, यतः शत्रुणा दयया मुक्तः इति तस्य गर्वं दहति।

सः काञ्चनमयं दिव्यं परमासनम् आश्रित्य रक्षांसि विप्रेक्षमाणः रावणः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यत् मया परमं तपः तप्तं, तत् सर्वं खलु मोघं, यत् महेन्द्रसमानः अहं मानुषेण विनिर्जितः। ब्रह्मणः तत् इदं घोरं वाक्यं माम् अभ्युपस्थितम् — मानुषेभ्यः भयं त्वं विजानीहि इति; तत् तथा एव जातम्। देवदानवगन्धर्वैः यक्षराक्षसपन्नगैः अवध्यत्वं मया प्रोक्तं — याचितं, मानुषेभ्यः तु न याचितम्।’ वरयाचनायां मनुष्याणां उपेक्षा एव इदानीं तस्य नाशस्य द्वारम् — एषः रामायणस्य मूलभूतः विषयः। ततः सः शापान् स्मरति — ‘इमं दशरथात्मजं रामं तं मानुषं मन्ये, यं पुरा इक्ष्वाकुकुलजातः अनरण्यः उक्तवान् — राक्षसाधम, कुलाधम, दुर्मते, मम वंशे पुरुषः उत्पत्स्यति, यः त्वां सपुत्रं सामात्यं सबलं साश्वसारथिं संग्रामे निहनिष्यति। यथा सा धर्षिता, तथा अहं वेदवत्या अपि पुरा शप्तः; सा इयं महाभागा सीता जनकनन्दिनी जाता। उमा नन्दीश्वरः रम्भा वरुणकन्यका च यथा उक्तवन्तः, तत् मया प्राप्तम्; ऋषिभाषितं न मिथ्या।’ ८–१२ श्लोकाः समीक्षितपाठे न लभ्यन्ते — वुल्गेटस्य अयं भागः उत्तरकाण्डे वर्णितानां शापानां सूचीं ददाति। हिन्दीभाष्यस्य पादटिप्पण्यां एतेषां शापानां कारणानि संक्षेपेण उक्तानि — उमा कैलासोद्धरणे भयात्, नन्दीश्वरः वानरमुखस्य उपहासात्, रम्भा नलकूबरस्य शापात्, वरुणकन्या च धर्षणात्। ‘एतत् एव समागम्य इह यत्नं कर्तुम् अर्हथ’ इति उपसंहारः। अत्र रावणस्य आत्मबोधः दुर्लभः — सः स्वस्य पापानि शापरूपेण स्मरति, किन्तु तेभ्यः निवर्तितुं न इच्छति; केवलं यत्नं करोतु इति राक्षसान् आदिशति। सीतायाः वेदवत्याः अवतारत्वेन परिचयः अपि अत्र वुल्गेटे एव, येन सीताहरणस्य कर्मफलत्वं स्पष्टं भवति। ‘सर्वं तत् खलु मे मोघम्’ इति वचने तपसः निष्फलत्वस्य स्वीकारः — दशसहस्रवर्षाणि तप्तं तपः, शिरसां होमः च, सर्वं व्यर्थम् इव। ‘महेन्द्रसमानः’ इति आत्मप्रशंसा अपि पराजयस्य लज्जां वर्धयति। ब्रह्मणः वचनं ‘मानुषेभ्यः भयं विजानीहि’ इति वरदानकाले एव उक्तं, रावणः तु तदा मनुष्यान् तृणवत् अमन्यत। इदानीं तस्य दर्पः एव तस्य दौर्बल्यं जातम्। शापानां सूची अपि तस्य पापानां सूची — स्त्रीणां धर्षणम्, देवानाम् उपहासः, राज्ञां वधः च। एवं कविः रावणस्य मुखेन एव तस्य चरितस्य समीक्षां करोति। अनरण्यः इक्ष्वाकुवंशीयः अयोध्यायाः राजा, यं रावणः दिग्विजये अहन्; तस्य मरणकाले शापः — ‘मम वंशे उत्पन्नः त्वां हनिष्यति’ — इदानीं रामरूपेण फलितः इति रावणः स्वयं स्वीकरोति। वेदवती तपस्विनी, या रावणेन धर्षिता अग्निं प्रविश्य ‘तव वधाय पुनः जनिष्ये’ इति शशाप।

‘राक्षसाः अपि चर्यागोपुरमूर्धसु तिष्ठन्तु। यः अप्रतिमगाम्भीर्यः देवदानवदर्पहा ब्रह्मशापाभिभूतः कुम्भकर्णः, सः विबोध्यताम्।’ समरे आत्मानं जितं, प्रहस्तं च निषूदितं ज्ञात्वा महाबलः सः भीमं रक्षोबलम् आदिदेश — ‘द्वारेषु यत्नः क्रियतां, प्राकारः अधिरुह्यतां; निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णः विबोध्यताम्। सः कामोपहतचेतनः निश्चिन्तः सुखं स्वपिति। सः राक्षसः नव सप्त दश अष्टौ च मासान् स्वपिति; अयं मन्त्रं कृत्वा इतः नवमे अहनि प्रसुप्तः। तं महाबलं कुम्भकर्णं क्षिप्रं बोधयत; सः हि संख्ये महाबाहुः सर्वरक्षसां ककुदं, वानरान् राजपुत्रौ च क्षिप्रम् एव हनिष्यति। एषः सर्वरक्षसां मुख्यः परः केतुः; कुम्भकर्णः तु ग्राम्यसुखे रतः मूढः सदा शेते।’ ‘ककुदं’ ‘केतुः’ इति उपमाभ्यां सः कुम्भकर्णं कुलस्य शिखरं ध्वजं च वदति, किन्तु ‘मूढः ग्राम्यसुखे रतः’ इति तस्य आलस्यम् अपि निन्दति — स्नेहः आक्षेपः च मिश्रितौ। ‘रामेण अस्मिन् सुदारुणे संग्रामे अभिनिरस्तस्य मम कुम्भकर्णे विबोधिते शोकः न भविष्यति। शक्रतुल्यबलेन तेन अहं किं करिष्यामि, यः ईदृशे घोरे व्यसने साह्याय न कल्पते?’ ‘मन्त्रं कृत्वा प्रसुप्तः’ इति पदं युद्धकाण्डस्य आरम्भे मन्त्रसभायां कुम्भकर्णस्य उपस्थितिं स्मारयति — नवदिनेभ्यः पूर्वं सः मन्त्रणायां भागं गृहीत्वा पुनः सुप्तः। अतः अकाले एव तस्य प्रबोधनं दुष्करम्, यत् अग्रे विस्तरेण वर्णितम्। अष्टादशः श्लोकः षट्पादः — त्रयः अर्धाः एकस्मिन् अङ्के। रावणस्य अन्तिमं वचनं — ‘यः व्यसने साह्याय न कल्पते, तेन किम्?’ — बन्धोः परीक्षा व्यसने एव इति नीतिं स्मारयति। रावणस्य आज्ञा द्विविधा — रक्षणं प्रबोधनं च। प्रथमं सः नगरस्य द्वाराणि प्राकारान् च रक्षितुम् आदिशति, यतः वानराः समीपे; ततः एव कुम्भकर्णस्य प्रबोधनम्। एषः क्रमः तस्य सैन्यनायकत्वं दर्शयति। ‘नव सप्त दश अष्टौ च मासान्’ इति वचनेन कुम्भकर्णस्य निद्रायाः अनियतः कालः सूचितः — कदाचित् नव, कदाचित् दश मासाः। प्रहस्तस्य वधः अपि अत्र स्मर्यते, यः राक्षससेनापतिः आसीत्; तस्य अभावे कुम्भकर्णः एव अन्तिमः आश्रयः। ‘कामोपहतचेतनः’ ‘ग्राम्यसुखे रतः’ इति रावणः अनुजस्य भोगप्रियतां निन्दति, यद्यपि स्वयं कामवशः एव सीताम् अहरत् — एषः विरोधः पाठकस्य दृष्टौ स्पष्टः।

राक्षसेन्द्रस्य तत् वचनं श्रुत्वा ते राक्षसाः परमसम्भ्रान्ताः कुम्भकर्णस्य निवेशनं जग्मुः। रावणेन समादिष्टाः ते मांसशोणितभोजनाः गन्धं माल्यं महत् भक्ष्यं च आदाय सहसा ययुः। सर्वतः योजनायतां महाद्वारां पुष्पगन्धप्रवाहिनीं रम्यां कुम्भकर्णगुहां प्रविश्य, कुम्भकर्णस्य निःश्वासात् अवधूताः महाबलाः अपि ते कृच्छ्रेण प्रतिष्ठमानाः यत्नात् गुहां प्रविविशुः। निःश्वासवायुना एव महाबलाः राक्षसाः पश्चात् क्षिप्यन्ते — एतत् हास्यम् अपि भयानकम् अपि। रत्नकाञ्चनकुट्टिमां रम्यां गुहां प्रविश्य ते नैर्ऋतव्याघ्राः शयानं भीमविक्रमं ददृशुः — विकीर्णं पर्वतम् इव सुप्तं, विकृतं, महानिद्रं कुम्भकर्णं समेताः प्रत्यबोधयन्। ऊर्ध्वलोमाञ्चिततनुं, श्वसन्तं पन्नगम् इव, विनिःश्वासैः भ्रामयन्तं, भीमनासापुटं, पातालविपुलाननं, शयने न्यस्तसर्वाङ्गं, मेदोरुधिरगन्धिनं, काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गं, किरीटेन अर्कवर्चसम् अरिंदमं कुम्भकर्णं नैर्ऋतव्याघ्राः ददृशुः। ततः ते महात्मानः कुम्भकर्णस्य अग्रतः भूतानां मेरुसंकाशं परमतर्पणं राशिं चक्रुः — मृगाणां महिषाणां वराहाणां च संचयान्, अन्नस्य च अद्भुतं राशिम्। ततः त्रिदशशत्रवः शोणितकुम्भान् विविधानि मांसानि च कुम्भकर्णस्य पुरस्तात् चक्रुः। वर्णनस्य क्रमः द्रष्टव्यः — प्रथमं गुहा, ततः सुप्तस्य देहः, ततः भोजनम्। गुहायाः सौन्दर्यं — रत्नानि सुवर्णं पुष्पगन्धः च — तस्य देहस्य भीषणतया सह विरुद्धम्। मेदोरुधिरगन्धः तस्य आहारस्य स्वभावं सूचयति। भोजनराशिः पूर्वम् एव सज्जीक्रियते, यतः प्रबुद्धः सः क्षुधितः सर्वं भक्षयेत् इति ते जानन्ति — तेषां स्वरक्षायै अपि एषः उपायः। मेरुसदृशः राशिः तस्य क्षुधायाः परिमाणं दर्शयति। २५, २९, ३० इत्येतेषां केचन अर्धाः वुल्गेटमात्राः, ये निःश्वासस्य शरीरस्य च वर्णनं विस्तारयन्ति। ‘योजनायता गुहा’ इति तस्य शयनस्थानस्य विशालता तस्य देहस्य अनुरूपा। ‘विकीर्णम् इव पर्वतम्’ इति उपमा तस्य शयनं पर्वतस्य भग्नशिखराणाम् इव विस्तृतं दर्शयति। कविः दृश्यस्य भीषणतां विशेषणानां मालया वर्धयति — प्रायः द्वादश विशेषणानि एकस्मिन् वाक्ये। भोजनस्य राशौ मृगाः महिषाः वराहाः च — वन्याः पशवः, येषां संग्रहः अपि महान् प्रयासः। राक्षसाः स्वयं ‘मांसशोणितभोजनाः’, तथापि कुम्भकर्णस्य भोजनं तेषाम् अपि विस्मयकरम्। ‘परमसम्भ्रान्ताः’ इति पदेन राक्षसानां त्वरा भयं च सूचितम् — राज्ञः आज्ञा तत्क्षणं पालनीया, किन्तु सुप्तस्य कुम्भकर्णस्य समीपं गन्तुम् अपि भयम्।

ते परंतपं परार्ध्येन चन्दनेन लिलिपुः, दिव्यैः माल्यैः गन्धैः गन्धिभिः च आश्वासयामासुः, धूपगन्धान् ससृजुः, तं तुष्टुवुः च; यातुधानाः जलदाः इव ततस्ततः नेदुः। शशाङ्कसदृशप्रभान् शङ्खान् पूरयामासुः, अमर्षिताः युगपत् तुमुलं विनेदुः च। निशाचराः नेदुः, आस्फोटयामासुः, चिक्षिपुः, कुम्भकर्णविबोधार्थं विपुलं स्वरं चक्रुः। उपजातिवृत्तेषु त्रिषु श्लोकेषु नादस्य प्रहाराणां च चित्रम् — ‘सशङ्खभेरीपणवप्रणादं सास्फोटितक्ष्वेलितसिंहनादं श्रुत्वा दिशः द्रवन्तः त्रिदिवं किरन्तः विहंगाः सहसा निपेतुः। यदा भृशं तैः निनदैः अपि प्रसुप्तः महात्मा कुम्भकर्णः न बुबुधे, ततः ते सर्वे रक्षोगणाः भुशुण्डीः मुसलानि गदाः च जगृहुः। शैलशृङ्गैः मुसलैः गदाभिः मुद्गरैः मुष्टिभिः च भुवि सुखप्रसुप्तस्य कुम्भकर्णस्य वक्षःस्थले उदग्राणि रक्षांसि निजघ्नुः।’ तस्य रक्षसः निःश्वासवातेन राक्षसाः तस्य अग्रतः स्थातुं न शेकुः। ततः गाढं परिहिताः भीमविक्रमाः दशसहस्रं राक्षसाः मृदङ्गपणवभेरीशङ्खकुम्भगणान् युगपत् अवादयन्, नीलाञ्जनचयाकारं तं पर्यवारयन् प्रत्यबोधयन् च; अभिघ्नन्तः नदन्तः च ते, किन्तु सः तदा न सम्बुबुधे। यदा ते तं प्रतिबोधयितुं न शेकुः, तदा ते गुरुतरं दारुणं यत्नं समुपाक्रमन् — अश्वान् उष्ट्रान् खरान् नागान् च दण्डकशाङ्कुशैः जघ्नुः, येन ते तस्य उपरि धावेयुः; सर्वप्राणैः भेरीशङ्खमृदङ्गान् अवादयन्; महाकाष्ठकटंकरैः सर्वप्राणसमुद्यतैः मुद्गरैः मुसलैः च अस्य गात्राणि निजघ्नुः। तेन महता नादेन सपर्वतवना सर्वा लङ्का प्रपूरिता, सः तु नैव प्रबुध्यते। प्रयत्नानां क्रमः — सुगन्धः स्तुतिः च, ततः नादः, ततः प्रहाराः, ततः पशूनां पदाघाताः — मृदुतः कठोरं प्रति वर्धते, यत् हास्यरसम् अपि जनयति। पक्षिणां पतनं, सर्वस्याः लङ्कायाः नादेन पूरणम्, तथापि सुप्तस्य निश्चलता — एषः विरोधः ब्रह्मशापस्य बलं दर्शयति। सप्तचत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः। प्रारम्भे चन्दनलेपः माल्यं धूपः स्तुतिः च — एते देवपूजायाः उपचाराः इव; राक्षसाः तं देवम् इव उपचरन्ति। ततः शङ्खनादः — पूजायाः एव अङ्गम् — ततः क्रमेण युद्धस्य आयुधानि। ‘दश राक्षससाहस्रं’ इति सङ्ख्या प्रयत्नस्य विस्तारं दर्शयति। पशूनां प्रयोगः — अश्वोष्ट्रखरगजाः दण्डैः ताडिताः तस्य देहम् आक्रामन्ति — एषः अद्भुतः उपायः। ‘सर्वप्राणैः’ इति पदस्य द्विवारम् आवृत्तिः राक्षसानां श्रमं सूचयति। निःश्वासवातेन राक्षसानां पुरतः स्थातुम् अशक्तिः पूर्वम् एव उक्ता, इदानीं पुनः — सुप्तः अपि सः तान् दूरं क्षिपति।

ततः मृष्टकाञ्चनकोणानाम् असक्तानां भेरीणां सहस्रं समन्ततः युगपत् समहन्यत। एवम् अपि यदा अतिनिद्रः शापस्य वशम् आपन्नः सः नैव प्रबुध्यते, ततः निशाचराः क्रुद्धाः अभवन्। ततः सर्वे भीमपराक्रमाः कोपसमाविष्टाः तत् रक्षः बोधयिष्यन्तः अन्ये पराक्रमं चक्रुः — अन्ये भेरीः समाजघ्नुः, अन्ये महास्वनं चक्रुः, अन्ये केशान् प्रलुलुपुः, अन्ये कर्णौ दशन्ति, अन्ये उदकुम्भशतानि कर्णयोः समसिञ्चन्त; किन्तु महानिद्रावशं गतः कुम्भकर्णः न पस्पन्दे। अन्ये बलिनः कूटमुद्गरपाणयः तस्य मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु कूटमुद्गरान् पातयन्; रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिः सर्वतः वध्यमानः अपि सः महाकायः राक्षसः न प्राबुध्यत। ततः अस्य शरीरे वारणानां सहस्रं प्रधावितम्; तदा कुम्भकर्णः बुद्ध्वा परं स्पर्शम् अबुध्यत। ‘परं स्पर्शम्’ इति — गजसहस्रस्य पदाघातः अपि तस्य कृते केवलं स्पर्शमात्रम्, न पीडा; एतेन तस्य देहस्य महत्त्वं दृढत्वं च सूचितम्। केशलुञ्चनं कर्णदंशनं जलसेचनं च — एते उपायाः बालस्य बोधनस्य इव, किन्तु शतगुणिताः। ‘शापस्य वशम् आपन्नः’ इति पदं अग्रिमे सर्गे विभीषणेन वर्णयिष्यमाणस्य ब्रह्मशापस्य प्रत्यक्षं फलं दर्शयति — नादः प्रहारः वा न, अपितु शापः एव तं शाययति। शतघ्नी इति लोहकण्टकयुक्तं महाशिलारूपम् आयुधं, यत् रज्जुभिः बद्धं भूयः भूयः पात्यते। क्रुद्धानां राक्षसानां ‘अन्ये … अन्ये’ इति आवृत्तिः तेषां नानाविधान् प्रयत्नान् त्वरया वर्णयति। अन्ते गजानां सहस्रम् — बलस्य परा सीमा — तेन एव सः जागर्ति, यत् तस्य बलस्य परिमाणं प्रमाणयति। भेरीणां ‘मृष्टकाञ्चनकोणाः’ इति — तेषां वादनदण्डाः सुवर्णमयाः — राजकीयं वैभवम् अपि अत्र प्रयुक्तम्। ‘असक्तानाम्’ इति निरन्तरं वादनम्। जलसेचनं शीतेन बोधनस्य लौकिकः उपायः, कर्णदंशनं वेदनया, केशलुञ्चनं च। सर्वे उपायाः निष्फलाः यावत् गजसहस्रं न धावति। अस्य वर्णनस्य दीर्घता श्रोतुः औत्सुक्यं वर्धयति — कदा सः जागरिष्यति इति। शापस्य बलं मानुषप्रयत्नानाम् अपेक्षया अधिकम् — एषः सर्गस्य प्रथमार्धस्य मुख्यः भावः, यः रावणस्य शापस्मरणेन सह सम्बद्धः।

उपजातिवृत्तद्वये — ‘सः पात्यमानैः गिरिशृङ्गवृक्षैः तान् विपुलान् प्रहारान् अचिन्तयन्, निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितः च विजृम्भमाणः सहसा उत्पपात। नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ जितवज्रसारौ बाहू विक्षिप्य वडवामुखाभं वक्त्रं विवृत्य असौ निशाचरः विकृतं जजृम्भे।’ जाजृम्भमाणस्य तस्य पातालसंनिभं वक्त्रं मेरुशृङ्गाग्रे उदितः दिवाकरः इव ददृशे। सः अतिबलः निशाचरः जृम्भमाणः प्रबुद्धः; अस्य निःश्वासः पर्वतात् मारुतः इव संजज्ञे। उत्तिष्ठतः तस्य कुम्भकर्णस्य रूपं युगान्ते सर्वभूतानि दिधक्षतः कालस्य इव बभौ। तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी महानेत्रे दीप्तौ महाग्रहौ इव ददृशाते। ततः ते तस्मै विविधान् बहून् भक्ष्यान् अदर्शयन्; सः महाबलः वराहान् महिषान् च बभक्ष। बुभुक्षितः मांसम् आदत्, तृषितः शोणितम् अपिबत्, शक्ररिपुः तदा मेदःकुम्भान् मद्यानि च पपौ। ततः ‘तृप्तः’ इति ज्ञात्वा निशाचराः समुत्पेतुः, शिरोभिः प्रणम्य एनं सर्वतः पर्यवारयन्। निद्राविशदनेत्रः कलुषीकृतलोचनः सः सर्वतः दृष्टिं चारयन् तान् निशाचरान् ददर्श। उपमानां बाहुल्यं द्रष्टव्यम् — वडवामुखं, पातालं, मेरौ उदितः सूर्यः, पर्वतात् वायुः, युगान्ते कालः, महाग्रहौ — सर्वाः उपमाः प्रलयस्य विश्वस्य च परिमाणेन। अत्र वुल्गेटस्य पाठः ‘युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव दिधक्षतः’ इति, समीक्षिते तु ‘तपान्ते सबलाकस्य मेघस्येव विवर्षतः’ इति भिन्नः उपमानः। ‘तृप्तः’ इति ज्ञात्वा एव राक्षसाः समीपम् आगच्छन्ति — अतृप्तः सः तान् अपि भक्षयेत् इति तेषां भयम्। ६२, ६५ श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ। ‘निद्राविशदनेत्रः’ ‘कलुषीकृतलोचनः’ इति विरुद्धम् इव — निद्रया अर्धोन्मीलिते नेत्रे अपि कलुषे। जृम्भणस्य वर्णनं दीर्घं विशदं च — बाहुविक्षेपः, मुखविवरणं, निःश्वासः, उत्थानं, नेत्रयोः दीप्तिः। एतत् सर्वं निद्रात्यागस्य स्वाभाविकं क्रमं अतिशयेन वर्णयति। भोजने अपि क्रमः — प्रथमं मांसं, ततः रक्तं, ततः मेदः मद्यं च। ‘शक्ररिपुः’ इति पदं भोजनकाले अपि तस्य इन्द्रविजयं स्मारयति। राक्षसाः प्रणम्य परिवारयन्ति — तस्य प्रभावः तेषु अपि महान्। ‘समुत्पेतुः’ इति पूर्वं ते दूरे स्थिताः, भयात्।

नैर्ऋतर्षभः सः सर्वान् नैर्ऋतान् सान्त्वयामास; बोधनात् विस्मितः च सः राक्षसान् इदम् अब्रवीत् — ‘किमर्थम् अहं भवद्भिः आदृत्य प्रतिबोधितः? कच्चित् राज्ञः सुकुशलम्? इह किंचन भयं वा न? अथवा ध्रुवम् अन्येभ्यः परं भयम् उपस्थितं, यदर्थं त्वरितैः भवद्भिः अहं प्रतिबोधितः। अद्य राक्षसराजस्य भयम् उत्पाटयामि; महेन्द्रं वा दारयिष्ये, अनलं वा शीतयिष्ये। मादृशं सुप्तं अल्पकारणे न बोधयिष्यति हि; तत् मत्प्रबोधनकारणम् आख्यातार्थतत्त्वेन कथ्यताम्।’ एवं ब्रुवाणं संरब्धम् अरिंदमं कुम्भकर्णं राज्ञः सचिवः यूपाक्षः कृताञ्जलिः अभाषत — ‘नः देवकृतं किंचित् भयं कदाचन न अस्ति; राजन्, मानुषात् तुमुलं भयं नः सम्प्रबाधते। न दैत्यदानवेभ्यः क्वचित् नः भयम् अस्ति, यादृशं मानुषं भयम् अस्मान् उपस्थितम्। पर्वताकारैः वानरैः इयं लङ्का परिवारिता; सीताहरणसंतप्तात् रामात् नः तुमुलं भयम्। एकेन वानरेण पूर्वं इयं महापुरी दग्धा, कुमारः अक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः निहतः। स्वयं रक्षोधिपः पौलस्त्यः देवकण्टकः अपि आदित्यवर्चसा रामेण संयुगे ‘व्रज’ इति मुक्तः। यत् राजा देवैः दैत्यैः दानवैः वा न कृतः, तत् इह रामेण कृतः — सः प्राणसंशयात् विमुक्तः।’ कुम्भकर्णस्य प्रथमः प्रश्नः राज्ञः कुशलविषये — तस्य भ्रातृस्नेहः आरम्भात् एव स्पष्टः। तस्य गर्वः अपि — ‘महेन्द्रं दारयिष्ये, अनलं शीतयिष्ये’ इति। यूपाक्षस्य उत्तरे ‘मानुषात्’ इति पदस्य आवृत्तिः रावणस्य वरस्य छिद्रं पुनः स्मारयति। ‘व्रज’ इति रामस्य वचनं — रणे पराजितस्य रावणस्य मोचनं — राक्षसानां कृते महत् अपमानं; यूपाक्षः तत् स्पष्टं वदति। हनुमता लङ्कादाहः अक्षवधः च पूर्वघटनानां स्मरणम्। ‘रामात् भयम्’ इति सर्वस्य उत्तरस्य सारः। कुम्भकर्णः ‘सान्त्वयामास’ इति — क्रुद्धः अपि सः अनुचरान् प्रथमं आश्वासयति, यत् तस्य नेतृत्वस्य गुणः। ‘मादृशं अल्पकारणे न बोधयिष्यति’ इति आत्मगौरवस्य वचनं, महत्कारणस्य अनुमानं च। यूपाक्षः ‘कृताञ्जलिः’ — भयेन विनयेन च — वदति। तस्य उत्तरे घटनानां क्रमः — सेतुः, रोधः, लङ्कादाहः, अक्षवधः, रावणपराजयः — सर्वं संक्षेपेण, येन कुम्भकर्णः संकटस्य गाम्भीर्यं जानीयात्। ‘देवकण्टकः’ इति रावणस्य विशेषणं — यः देवानां कण्टकः, सः अपि मनुष्येण मुक्तः — एषः विरोधः यूपाक्षस्य वचने स्पष्टः।

भ्रातुः युधि पराभवं तत् यूपाक्षवचः श्रुत्वा कुम्भकर्णः विवृत्ताक्षः यूपाक्षम् इदम् अब्रवीत् — ‘यूपाक्ष, अद्य एव सलक्ष्मणं सर्वं हरिसैन्यं राघवं च रणे जित्वा ततः रावणं द्रक्ष्यामि। हरीणां मांसशोणितैः राक्षसान् तर्पयिष्यामि, रामलक्ष्मणयोः शोणितं स्वयं पास्यामि।’ ब्रुवतः तस्य सगर्वितं रोषविवृद्धदोषं तत् वाक्यं निशम्य नैर्ऋतयोधमुख्यः महोदरः कृताञ्जलिः उपजातिवृत्ते इदं वाक्यं बभाषे — ‘महाबाहो, रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषौ विमृश्य च पश्चात् अपि युधि शत्रून् विजेष्यसि।’ महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः महातेजाः महाबलः कुम्भकर्णः सम्प्रतस्थे। कुम्भकर्णस्य स्वभावः अत्र स्फुटः — प्रथमं कर्म, पश्चात् वचनम्; सः राजानं द्रष्टुं पूर्वं युद्धं कर्तुम् इच्छति। महोदरः तु राज्ञः आज्ञायाः क्रमं स्मारयति — प्रथमं राजा द्रष्टव्यः, तस्य वचनं श्रोतव्यम्। ‘रोषविवृद्धदोषम्’ इति पदेन कविः कुम्भकर्णस्य वचने क्रोधात् उत्पन्नं दोषं सूचयति — अविचारितं साहसम्। अग्रे चतुःषष्टितमे सर्गे महोदरः एव तस्य एकाकिगमनं निन्दिष्यति; अतः तयोः विरोधस्य बीजम् अत्र एव दृश्यते। ‘रामलक्ष्मणयोः शोणितं पास्यामि’ इति वचनं तस्य राक्षसस्वभावं, ‘गुणदोषौ विमृश्य’ इति महोदरस्य वचनं राजनीतिं च दर्शयति। महोदरस्य वचनं सः सहसा स्वीकरोति — भ्रातुः आज्ञायाः प्रति तस्य आदरः। ‘विवृत्ताक्षः’ इति क्रोधेन परिवर्तिते नेत्रे — भ्रातुः अपमानं श्रुत्वा तस्य रोषः। ‘ततः द्रक्ष्यामि रावणम्’ इति वचने सः विजयम् एव उपहाररूपेण भ्रातुः पुरतः स्थापयितुम् इच्छति — वीरस्य स्वाभाविकः अभिमानः। महोदरस्य हस्तक्षेपः अपि विचारणीयः — सः राज्ञः अनुमतिं विना कुम्भकर्णस्य युद्धगमनं निवारयति, येन रावणस्य अधिकारः रक्ष्यते; अयं मन्त्री सदा राज्ञः पक्षे एव तिष्ठति, यत् अग्रिमेषु सर्गेषु अपि दृश्यते। कुम्भकर्णः तु तत्क्षणम् एव तस्य वचनं स्वीकरोति, यतः ज्येष्ठस्य आज्ञा तस्य कृते सर्वोपरि।

सुप्तात् उत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमं कुम्भकर्णं, राक्षसाः त्वरिताः दशग्रीवस्य निवेशनं जग्मुः। ते परमासने आसीनं दशग्रीवम् अभिगम्य बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे एव निशाचराः ऊचुः — ‘राक्षसेश्वर, असौ ते भ्राता कुम्भकर्णः प्रबुद्धः। कथं — किं सः तत्र एव निर्यातु, उत त्वं तम् इह आगतं द्रक्ष्यसे?’ रावणः हृष्टः उपस्थितान् तान् राक्षसान् अब्रवीत् — ‘एनम् इह द्रष्टुम् इच्छामि; यथान्यायं च पूज्यताम्।’ ‘तथा’ इति उक्त्वा ते सर्वे राक्षसाः पुनः आगम्य रावणचोदिताः कुम्भकर्णम् इदं वाक्यम् ऊचुः — ‘सर्वराक्षसपुङ्गवः राजा त्वां द्रष्टुं काङ्क्षते; गमने बुद्धिः क्रियतां, भ्रातरं सम्प्रहर्षय।’ दुर्धर्षः महावीर्यः कुम्भकर्णः भ्रातुः शासनम् आज्ञाय ‘तथा’ इति उक्त्वा शयनात् उत्पपात। हृष्टः वदनं प्रक्षाल्य स्नातः परमहर्षितः सः पिपासुः बलसमीरणं पानं त्वरयामास। ततः रावणाज्ञया त्वरिताः ते राक्षसाः तत्र मद्यं विविधान् भक्ष्यान् च क्षिप्रम् एव उपहारयन्। घटसहस्रे द्वे पीत्वा ईषत् समुत्कटः मत्तः तेजोबलसमन्वितः सः गमनाय उपचक्रमे। रुष्टः कुम्भकर्णः कालान्तकयमोपमः बभौ; रक्षोबलसमन्वितः भ्रातुः भवनं गच्छन् सः पदन्यासैः मेदिनीम् अकम्पयत। चतुर्नवतितमः श्लोकः षट्पादः; तस्य अन्तिमौ अर्धौ द्विषष्टितमे सर्गे पञ्चमे श्लोके प्रायः पुनरुक्तौ। राजदर्शनस्य शिष्टाचारः अत्र वर्णितः — दूताः द्वयोः अपि मध्ये गच्छन्ति, रावणः ‘यथान्यायं पूज्यताम्’ इति आदिशति। ‘बलसमीरणं पानम्’ इति मद्यं बलवर्धकम् इति राक्षसानां मतम्। द्वे घटसहस्रे अपि ‘ईषत्’ मत्तः — तस्य पानस्य अपि परिमाणं विशालम्। स्नानं मुखप्रक्षालनं च राजसभायाः योग्यं सज्जीकरणम्। ‘कालान्तकयमोपमः’ इति त्रिपदी उपमा — कालः, अन्तकः, यमः — मृत्योः त्रीणि नामानि, तस्य भीषणतायाः पराकाष्ठा। द्वितीयवारं दूतानां गमनागमनं कथायाः गतिं मन्दीकरोति, येन कुम्भकर्णस्य राजसभाप्रवेशः गौरवेण सह भवति। मद्यस्य परिमाणं — घटसहस्रद्वयम् — अतिशयोक्तिः, किन्तु तस्य देहस्य परिमाणेन सङ्गच्छते। ‘ईषत् समुत्कटः मत्तः’ इति पदत्रयं तस्य मदस्य मात्रां वदति — न सर्वथा मत्तः, किन्तु उत्साहेन पूर्णः। रावणस्य ‘यथान्यायं पूज्यताम्’ इति आज्ञा भ्रातुः प्रति सम्मानं, तस्य उपयोगस्य आवश्यकतां च सूचयति।

चतुर्षु दीर्घवृत्तश्लोकेषु (वंशस्थम्, उपजातिः, उपजातिः, वंशस्थम्) सर्गः समाप्यते। ‘सः वपुषा राजमार्गं प्रकाशयन्, यथा सहस्ररश्मिः अंशुभिः धरणीं, अञ्जलिमालया वृतः तत्र जगाम — यथा शतक्रतुः स्वयंभुवः गेहम्। राजमार्गस्थं तम् अमित्रघातिनम् अप्रमेयं गिरिशृङ्गकल्पं दृष्ट्वा बहिःस्थिताः ते वनौकसः सहसा यूथपालैः सह वितत्रसुः। केचित् शरण्यं रामं शरणं व्रजन्ति स्म, केचित् व्यथिताः पतन्ति, केचित् दशः व्यथिताः पतन्ति, केचित् भयार्ताः भुवि शेरते स्म। अद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनम् आत्मतेजसा आदित्यं स्पृशन्तम् इव विवृद्धम् अद्भुतं तं प्रेक्ष्य भयार्दिताः वनौकसः यतस्ततः दुद्रुविरे।’ सप्तनवतितमे श्लोके मुद्रणे ‘केचिद् दशश्च’ इति; समीक्षिते ‘ke cid diśaḥ sma’ — ‘दिशः’ इति अर्थः सम्भाव्यः, किन्तु मुद्रितं रक्षितम्। अञ्जलिमालया वृतः इति राक्षसाः तं करबद्धाः परितः अनुगच्छन्ति — तस्य सम्मानम्। वानराणां भयस्य चतुर्विधं चित्रम् — शरणागमनं, पतनं, दिग्भ्रमणं, भूमौ शयनं च — करुणं हास्यं च। ‘रामं शरणं व्रजन्ति’ इति वानराणां रामे विश्वासं दर्शयति। एवं सर्गः राक्षसानां पुनरुत्साहेन वानराणां च भयेन समाप्यते, अग्रिमे सर्गे रामस्य प्रश्नः विभीषणस्य उत्तरं च भविष्यतः। ‘सहस्ररश्मिः धरणीम् इव’ इति उपमा तस्य सुवर्णाभरणानां दीप्तिं, ‘शतक्रतुः स्वयंभुवः गेहम् इव’ इति भ्रातुः प्रति गौरवं च दर्शयति। ‘आदित्यं स्पृशन्तम् इव’ इति तस्य उच्चता — आकाशं यावत्। बहिःस्थिताः वानराः लङ्कायाः प्राकारात् बहिः एव तं दृष्ट्वा पलायन्ते, यत् तस्य देहस्य विशालतां दूरात् अपि दृश्यां करोति। यूथपालैः सह भयं — न केवलं साधारणाः वानराः, अपितु तेषां नायकाः अपि त्रस्ताः; एतत् विभीषणस्य अग्रिमस्य उपायस्य आवश्यकतां दर्शयति। शरण्यं रामं शरणं गच्छन्तः वानराः रामस्य आश्रयत्वं पुनः प्रमाणयन्ति।