राक्षससैन्यपाल
५९.१
राक्षससेनापतौ (प्रहस्ते)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राक्षससैन्यं पालयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘-पाले’ — सति सप्तमी)
युद्धकाण्डम् — एकोनषष्टितमः सर्गः
रावणस्य प्रथमं युद्धं पराभवश्च
प्रहस्तवधेन क्रुद्धस्य रावणस्य निर्गमनम्, विभीषणेन राक्षसवीराणां परिचयः, सुग्रीवस्य मूर्च्छा, हनूमद्रावणयोः तलप्रहाराः, नीलस्य लाघवं पतनं च, लक्ष्मणस्य शक्त्या पतनम्, हनूमतः मुष्टिप्रहारः, हनूमत्पृष्ठस्थस्य रामस्य विजयः, रावणस्य लङ्काप्रवेशः
नीलेन प्रहस्ते हते राक्षससेना पलायते; क्रुद्धः शोकार्तः च रावणः ‘शत्रुः न अवज्ञेयः’ इति उक्त्वा स्वयं रणं गच्छति। तस्य सेनां दृष्ट्वा रामः विभीषणं पृच्छति, विभीषणः अकम्पनम्, इन्द्रजितम्, अतिकायम्, महोदरम्, पिशाचम्, त्रिशिरसम्, कुम्भम्, निकुम्भम्, नरान्तकं, स्वयं रावणं च परिचाययति। रावणः राक्षसान् पुरद्वाराणि रक्षितुं प्रेष्य वानरसागरं विदारयति; सुग्रीवः तस्य शक्तिसदृशेन शरेण मूर्च्छितः पतति, गवाक्षादयः यूथपाः अपि भिन्नाः। लक्ष्मणः रामस्य अनुज्ञां लभते। हनूमान् रावणं तलेन प्रहरति, रावणः अपि तं प्रतिप्रहरति। नीलः लाघवेन रावणस्य ध्वजे धनुषि किरीटे च उपविशति, किन्तु आग्नेयास्त्रेण भूमौ पतति। लक्ष्मणरावणयोः घोरे शरयुद्धे रावणः ब्रह्मदत्तया शक्त्या लक्ष्मणं पातयति, किन्तु भुजाभ्याम् उद्धर्तुं न शक्नोति; हनूमान् मुष्टिना रावणं मूर्च्छितं करोति, लक्ष्मणं रामस्य समीपम् आनयति। ततः हनूमतः पृष्ठम् आरूढः रामः रावणस्य रथं, सारथिं, ध्वजं, धनुः, किरीटं च छिनत्ति, परिश्रान्तं तं च ‘गच्छ, आश्वस्य पुनः आगच्छ’ इति विसृजति। भग्नदर्पः रावणः लङ्कां प्रविशति, देवाः भूतानि च हृष्यन्ति।
१प्रहस्तवधश्रवणं, रावणस्य स्वयं युद्धसङ्कल्पः
१तस्मिन्हते राक्षससैन्यपाले प्लवंगमानामृषभेण युद्धे।
भीमायुधं सागरवेगतुल्यं विदुद्रुवे राक्षसराजसैन्यम्॥
२गत्वा तु रक्षोधिपतेः शशंसुः सेनापतिं पावकसूनुशस्तम्।
तच्चापि तेषां वचनं निशम्य रक्षोधिपः क्रोधवशं जगाम॥
३संख्ये प्रहस्तं निहतं निशम्य क्रोधार्दितः शोकपरीतचेताः।
उवाच तान्राक्षसयूथमुख्यानिन्द्रो यथा निर्जरयूथमुख्यान्॥
४नावज्ञा रिपवे कार्या यैरिन्द्रबलसादनः।
सूदितः सैन्यपालो मे सानुयात्रः सकुञ्जरः॥
५सोऽहं रिपुविनाशाय विजयायाविचारयन्।
स्वयमेव गमिष्यामि रणशीर्षं तदद्भुतम्॥
६अद्य तद्वानरानीकं रामं च सहलक्ष्मणम्।
निर्दहिष्यामि बाणौघैर्वनं दीप्तैरिवाग्निभिः।
अद्य संतर्पयिष्यामि पृथिवीं कपिशोणितैः॥
प्लवंगमानाम् ऋषभेण नीलेन युद्धे तस्मिन् राक्षससेनापालके प्रहस्ते हते, भीमायुधं सागरवेगतुल्यं राक्षसराजस्य सैन्यं विदुद्रुवे, पलायितम्। ते गत्वा रक्षोधिपतये रावणाय ‘सेनापतिः प्रहस्तः पावकसूनुना नीलेन हतः’ इति शशंसुः। तेषां तत् वचनं निशम्य रक्षोधिपः क्रोधवशं जगाम। संख्ये प्रहस्तं निहतं श्रुत्वा क्रोधेन अर्दितः शोकेन परीतचेताः च सः, यथा इन्द्रः देवयूथमुख्यान्, तथा राक्षसयूथमुख्यान् उवाच — ‘रिपवे अवज्ञा न कार्या; यैः इन्द्रस्य बलस्य अपि सादनः मम सैन्यपालः सानुयात्रः सकुञ्जरः सूदितः, ते शत्रवः न तुच्छाः। अतः अहं रिपूणां विनाशाय विजयाय च अविचारयन् स्वयम् एव तत् अद्भुतं रणशीर्षं गमिष्यामि। अद्य तत् वानरानीकं, सलक्ष्मणं रामं च, यथा दीप्ताः अग्नयः वनं दहन्ति, तथा बाणौघैः निर्दहिष्यामि; अद्य कपीनां शोणितैः पृथिवीं संतर्पयिष्यामि।’ अत्र रावणस्य मनसि प्रथमवारं परिवर्तनं दृश्यते — सः अद्यावधि वानरान् अवज्ञया पश्यति स्म, अधुना ‘नावज्ञा रिपवे कार्या’ इति स्वयं स्वीकरोति। प्रहस्तः इन्द्रस्य सेनाम् अपि सादयितुं समर्थः आसीत्; तादृशस्य वधः शत्रूणां सामर्थ्यस्य प्रमाणम्। आरम्भे त्रयः श्लोकाः उपजातिवृत्ते निबद्धाः, सर्गस्य गौरवं सूचयन्ति। षष्ठः श्लोकः षट्पादः, तस्य अन्तिमः अर्धः ‘अद्य संतर्पयिष्यामि पृथिवीं कपिशोणितैः’ इति समीक्षिते नास्ति। रावणस्य ‘अविचारयन्’ इति पदं द्विविधम् अर्थं ददाति — निःसंशयं, किन्तु अविवेकेन अपि; सः परिणामं न विचारयति। ‘रणशीर्षम्’ इति युद्धस्य अग्रभागः, यत्र मुख्याः वीराः युध्यन्ते; राजा स्वयं तत्र गमिष्यति इति तस्य दृढनिश्चयः।
When Nīla, bull among the monkeys, had killed Prahasta, the guardian of the rākṣasa army, the host of the rākṣasa king, with its terrible weapons, vast and surging as the ocean, broke and fled. The survivors went to Rāvaṇa, overlord of the rākṣasas, and told him that his commander Prahasta had been killed by Nīla, the son of the Fire-god, and when he heard them the king fell into a rage. Tormented by anger, his heart overwhelmed with grief at Prahasta's death, he addressed the chiefs of his rākṣasa troops as Indra addresses the leaders of the gods: "An enemy is not to be despised. These are the enemies who have killed the commander of my army — a man who could crush the forces of Indra himself — together with his followers and his elephants. So, to destroy my enemies and to win, I will go myself, without a second thought, to the front of this extraordinary battle. Today I will burn up that monkey army, and Rāma and Lakṣmaṇa with it, with floods of arrows, as blazing fires burn a forest. Today I will glut the earth with the blood of monkeys." For the first time something in Rāvaṇa's mind had changed. Until now he had looked on the monkeys with contempt; now he admitted himself that an enemy must not be despised, for a man who could have routed Indra's army had been killed by them. His "without a second thought" cuts two ways: he was resolute, but he was also rash, not weighing where it would lead. The front of the battle is where the chief warriors fight, and the king had resolved to go there himself.
२रावणस्य निर्गमनम्
७स एवमुक्त्वा ज्वलनप्रकाशं रथं तुरंगोत्तमराजियुक्तम्।
प्रकाशमानं वपुषा ज्वलन्तं समारुरोहामरराजशत्रुः॥
८स शङ्खभेरीपणवप्रणादैरास्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादैः।
पुण्यैः स्तवैश्चापि सुपूज्यमानस्तदा ययौ राक्षसराजमुख्यः॥
९स शैलजीमूतनिकाशरूपैर्मांसाशनैः पावकदीप्तनेत्रैः।
बभौ वृतो राक्षसराजमुख्यो भूतैर्वृतो रुद्र इवामरेशः॥
१०ततो नगर्याः सहसा महौजा निष्क्रम्य तद्वानरसैन्यमुग्रम्।
महार्णवाभ्रस्तनितं ददर्श समुद्यतं पादपशैलहस्तम्॥
एवम् उक्त्वा अमरराजशत्रुः रावणः ज्वलनप्रकाशं, तुरंगोत्तमानां पङ्क्त्या युक्तं, स्वेन वपुषा प्रकाशमानं ज्वलन्तं रथं समारुरोह। शङ्खानां भेरीणां पणवानां च प्रणादैः, आस्फोटितैः क्ष्वेडितैः सिंहनादैः च, पुण्यैः स्तवैः सुपूज्यमानः राक्षसराजमुख्यः तदा ययौ। शैलजीमूतसदृशरूपैः मांसाशनैः पावकवत् दीप्तनेत्रैः राक्षसैः वृतः सः, भूतगणैः वृतः अमरेशः रुद्रः इव, बभौ। ततः महौजाः सः सहसा नगर्याः निष्क्रम्य महार्णवस्य अभ्रस्य च इव स्तनितवत्, पादपशैलहस्तं समुद्यतं च तत् उग्रं वानरसैन्यं ददर्श। अत्र रावणस्य निर्गमनं प्रहस्तस्य निर्गमनात् भिन्नम् — तत्र अशुभनिमित्तानि, अत्र पुण्याः स्तवाः मङ्गलवाद्यानि च। रुद्रस्य उपमा रावणस्य महत्त्वं भीषणतां च सूचयति — यथा भूतगणैः परिवृतः शिवः, तथा घोरराक्षसैः परिवृतः रावणः। रावणः शिवभक्तः इति प्रसिद्धम्, अतः एषा उपमा सार्थिका। वानरसेना अपि उग्रा, वृक्षशिलाभिः समुद्यता — उभे सेने समाने बलेन सम्मुखीभवतः। चत्वारः अपि श्लोकाः उपजातिवृत्ते। ‘आस्फोटित’ इति भुजास्फोटनं, ‘क्ष्वेडित’ इति सिंहनादसदृशः ध्वनिः — योधानाम् उत्साहस्य चिह्नानि।
Having said this, Rāvaṇa, the enemy of the king of the immortals, mounted his chariot, which blazed like fire and shone with its own splendour, yoked to rows of the finest horses. To the blare of conches, kettle-drums and tabors, to warriors slapping their arms, shouting their war-cries and roaring like lions — the signs of fighting spirit — and honoured with holy hymns of praise, the great king of the rākṣasas set out. Prahasta's march had been dogged by evil omens; Rāvaṇa's was attended by hymns and auspicious music. Surrounded by flesh-eating rākṣasas as big as mountains and dark as clouds, their eyes blazing like fire, he shone like Rudra, lord of the immortals, surrounded by his ghostly hosts — a fitting image, for Rāvaṇa was known as a devotee of Śiva, and it shows both his greatness and his terror. Then the mighty king burst suddenly out of the city and saw the fierce monkey army, roaring like the great ocean and like the thunderclouds, poised for battle with trees and rocks in hand. The two armies faced each other, equal in strength.
३रामस्य प्रश्नः, विभीषणेन राक्षसवीराणां परिचयः
११तद्राक्षसानीकमतिप्रचण्डमालोक्य रामो भुजगेन्द्रबाहुः।
विभीषणं शस्त्रभृतां वरिष्ठमुवाच सेनानुगतः पृथुश्रीः॥
१२नानापताकाध्वजछत्रजुष्टं प्रासासिशूलायुधशस्त्रजुष्टम्।
कस्येदमक्षोभ्यमभीरुजुष्टं सैन्यं महेन्द्रोपमनागजुष्टम्॥
१३ततस्तु रामस्य निशम्य वाक्यं विभीषणः शक्रसमानवीर्यः।
शशंस रामस्य बलप्रवेकं महात्मनां राक्षसपुंगवानाम्॥
१४योऽसौ गजस्कन्धगतो महात्मा नवोदितार्कोपमताम्रवक्त्रः।
संकम्पयन्नागशिरोऽभ्युपैति ह्यकम्पनं त्वेनमवेहि राजन्॥
१५योऽसौ रथस्थो मृगराजकेतुर्धुन्वन्धनुः शक्रधनुःप्रकाशम्।
करीव भात्युग्रविवृत्तदंष्ट्रः स इन्द्रजिन्नाम वरप्रधानः॥
१६यश्चैष विन्ध्यास्तमहेन्द्रकल्पो धन्वी रथस्थोऽतिरथोऽतिवीरः।
विस्फारयंश्चापमतुल्यमानं नाम्नातिकायोऽतिविवृद्धकायः॥
१७योऽसौ नवार्कोदितताम्रचक्षुरारुह्य घण्टानिनदप्रणादम्।
गजं खरं गर्जति वै महात्मा महोदरो नाम स एष वीरः॥
१८योऽसौ हयं काञ्चनचित्रभाण्डमारुह्य संध्याभ्रगिरिप्रकाशम्।
प्रासं समुद्यम्य मरीचिनद्धं पिशाच एषोऽशनितुल्यवेगः॥
१९यश्चैष शूलं निशितं प्रगृह्य विद्युत्प्रभं किंकरवज्रवेगम्।
वृषेन्द्रमास्थाय शशिप्रकाशमायाति योऽसौ त्रिशिरा यशस्वी॥
२०असौ च जीमूतनिकाशरूपः कुम्भः पृथुव्यूढसुजातवक्षाः।
समाहितः पन्नगराजकेतुर्विस्फारयन्याति धनुर्विधुन्वन्॥
२१यश्चैष जाम्बूनदवज्रजुष्टं दीप्तं सधूमं परिघं प्रगृह्य।
आयाति रक्षोबलकेतुभूतो योऽसौ निकुम्भोऽद्भुतघोरकर्मा॥
२२यश्चैष चापासिशरौघजुष्टं पताकिनं पावकदीप्तरूपम्।
रथं समास्थाय विभात्युदग्रो नरान्तकोऽसौ नगशृङ्गयोधी॥
२३यश्चैष नानाविधघोररूपैर्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगाश्ववक्त्रैः।
भूतैर्वृतो भाति विवृत्तनेत्रैर्योऽसौ सुराणामपि दर्पहन्ता॥
२४यत्रैतदिन्दुप्रतिमं विभाति छत्रं सितं सूक्ष्मशलाकमग्र्यम्।
अत्रैष रक्षोधिपतिर्महात्मा भूतैर्वृतो रुद्र इवावभाति॥
२५असौ किरीटी चलकुण्डलास्यो नगेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः।
महेन्द्रवैवस्वतदर्पहन्ता रक्षोधिपः सूर्य इवावभाति॥
भुजगेन्द्रबाहुः पृथुश्रीः रामः सेनया अनुगतः अतिप्रचण्डं तत् राक्षसानीकम् आलोक्य शस्त्रभृतां वरिष्ठं विभीषणम् उवाच — ‘नानाविधाभिः पताकाभिः ध्वजैः छत्रैः च जुष्टं, प्रासैः असिभिः शूलैः अन्यैः आयुधैः शस्त्रैः च युक्तं, अभीरुभिः योधैः सेवितं, महेन्द्रपर्वतोपमैः गजैः पूर्णं, अक्षोभ्यम् इदं सैन्यं कस्य?’ ततः शक्रसमानवीर्यः विभीषणः रामस्य वाक्यं निशम्य महात्मनां राक्षसपुंगवानां बलप्रवेकं शशंस — ‘राजन्, यः गजस्कन्धम् आरूढः, नवोदितार्कवत् ताम्रमुखः, गजस्य शिरः कम्पयन् आगच्छति, तम् अकम्पनं विद्धि। यः सिंहध्वजः रथस्थः इन्द्रधनुःसदृशं धनुः धुन्वन्, उग्रविवृत्तदंष्ट्रः करी इव भाति, सः वरप्रधानः इन्द्रजित् नाम। यः विन्ध्यास्तमहेन्द्रपर्वतसदृशः धन्वी रथस्थः अतिरथः अतिवीरः अतुल्यं चापं विस्फारयति, सः अतिवृद्धकायः अतिकायः नाम। यः नवोदितार्कवत् ताम्रचक्षुः घण्टानिनदयुक्तं खरं गजम् आरुह्य गर्जति, सः एषः वीरः महोदरः नाम। यः काञ्चनचित्रभाण्डं संध्याभ्रगिरिसदृशं हयम् आरुह्य मरीचिनद्धं प्रासम् उद्यम्य आगच्छति, सः अशनितुल्यवेगः पिशाचः। यः विद्युत्प्रभं वज्रवेगं निशितं शूलं गृहीत्वा शशिप्रकाशं वृषेन्द्रम् आस्थाय आयाति, सः यशस्वी त्रिशिराः। यः जीमूतसदृशरूपः पृथुविशालसुजातवक्षाः समाहितः पन्नगराजध्वजः धनुः विस्फारयन् याति, सः कुम्भः। यः जाम्बूनदवज्रजुष्टं दीप्तं सधूमं परिघं प्रगृह्य राक्षसबलस्य केतुः इव आयाति, सः अद्भुतघोरकर्मा निकुम्भः। यः चापासिशरौघयुक्तं पताकिनं पावकदीप्तं रथम् आस्थाय उदग्रः भाति, सः नगशृङ्गयोधी नरान्तकः। यः व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगाश्वमुखैः विवृत्तनेत्रैः नानाविधघोररूपैः भूतैः वृतः भाति, सः सुराणाम् अपि दर्पहन्ता; यत्र एतत् इन्दुसदृशं सूक्ष्मशलाकम् अग्र्यं सितं छत्रं विभाति, अत्र एषः महात्मा रक्षोधिपतिः भूतैः वृतः रुद्रः इव अवभाति। सः किरीटी, चलकुण्डलमुखः, नगेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः, महेन्द्रवैवस्वतयोः अपि दर्पहन्ता रक्षोधिपः सूर्यः इव अवभाति।’ अयं परिचयः रावणस्य सेनायाः मुख्यान् सर्वान् एकत्र दर्शयति — एते सर्वे अग्रिमेषु सर्गेषु एकैकशः हनिष्यन्ते। प्रत्येकस्य वाहनं, ध्वजः, आयुधं, रूपं च पृथक् वर्णितम् — गजः, रथः, खरगजः, हयः, वृषः इति। विभीषणस्य वचनं रामस्य कृते गूढचरस्य इव सूचना; सः शत्रुसेनायाः सर्वान् रहस्यान् जानाति। पञ्चदश अपि श्लोकाः उपजातिवृत्ते निबद्धाः, वर्णनस्य वैभवं वर्धयन्ति। हिन्दीभाष्ये टिप्पणी अस्ति यत् अयम् अकम्पनः पूर्वहतात् भिन्नः, अयं त्रिशिराः च जनस्थाने हतात् त्रिशिरसः भिन्नः। द्वादशस्य श्लोकस्य पादक्रमः समीक्षितात् विपरीतः — तत्र ‘सैन्यं नगेन्द्रोपमनागजुष्टं’ इति प्रथमं, अत्र अन्ते। रामस्य प्रश्ने अपि विशेषः — सः सेनायाः शोभां प्रशंसति, ‘अक्षोभ्यम्’ ‘अभीरुजुष्टम्’ इति; शत्रोः बलस्य यथार्थं मूल्याङ्कनं करोति, न अवज्ञां। विभीषणस्य वर्णने प्रत्येकः वीरः ‘योऽसौ… सः’ इति एकेन एव वाक्यप्रकारेण निर्दिश्यते, यथा कश्चित् अङ्गुल्या दर्शयन् वदेत्; एषा शैली नाटकीया, पाठकः अपि रणभूमौ स्थितः इव तान् पश्यति। अन्ते रावणस्य वर्णनं सर्वेभ्यः दीर्घतरम् — प्रथमं तस्य छत्रं, ततः भूतगणाः, ततः किरीटं कुण्डले कायः च, ततः तस्य पराक्रमः (महेन्द्रस्य यमस्य च दर्पहन्ता) — एवं क्रमेण परिचयः पराकाष्ठां प्राप्नोति। ‘रुद्र इवावभाति’ ‘सूर्य इवावभाति’ इति द्विवारं उपमा, यत् रावणस्य तेजः भीषणतां च युगपत् दर्शयति। इन्द्रजितः ‘वरप्रधानः’ इति विशेषणं तस्य ब्रह्मवरान् सूचयति; अतिकायस्य नाम एव तस्य शरीरं वर्णयति। एते वीराः सर्वे रावणस्य पुत्राः भ्रातरः वा — कुलस्य सर्वं बलं अत्र एकत्र आगतम्। अस्य परिचयस्य प्रयोजनं द्विविधम् — रामाय शत्रुसेनायाः ज्ञानं, पाठकाय च अग्रिमाणां युद्धानां पूर्वसूचना। अग्रिमेषु सर्गेषु कुम्भकर्णः, अतिकायः, इन्द्रजित् इत्यादयः एकैकशः युद्धे आगमिष्यन्ति।
When Rāma, his arms like great serpents, glorious and followed by his army, saw that fearsome rākṣasa host, he said to Vibhīṣaṇa, best of warriors: "Whose is this army that nothing can shake? It is thronged with flags, banners and parasols of every kind, bristling with darts, swords, tridents and other weapons, manned by fearless warriors and full of elephants as big as Mount Mahendra." Rāma praised the army's splendour; he judged the enemy's strength as it truly was, without contempt. Vibhīṣaṇa, as valiant as Indra, heard Rāma's words and told him about the flower of that army, the great bulls among the rākṣasas, pointing to each in turn as though with his finger, so that the reader too seems to stand on the field and see them. "King, the warrior on the elephant's neck, his face coppery as the rising sun, who makes the elephant's head sway as he comes, is Akampana. The one in the chariot with the lion banner, brandishing a bow like Indra's rainbow and gleaming like an elephant with fierce, bared tusks, is Indrajit, foremost by virtue of his boons. That archer as huge as the Vindhya, Asta and Mahendra mountains, a great chariot-fighter and great hero, standing in his chariot and stretching a bow of matchless size, is Atikāya, 'the huge', for his body is enormous beyond measure. The one with eyes coppery as the rising sun, mounted on a fierce elephant loud with clanging bells, and roaring, is the hero Mahodara. The one on a horse with trappings of gold, gleaming like a mountain wrapped in evening clouds, brandishing a dart wreathed in rays, is Piśāca, swift as a thunderbolt. The one holding a sharp trident, bright as lightning and swift as a thunderbolt, riding a lordly bull white as the moon, is the famous Triśiras. The one like a cloud in form, broad-chested and well built, intent, with the lord of serpents on his banner, stretching and brandishing his bow as he comes, is Kumbha. The one who comes grasping an iron bar studded with gold and diamonds, blazing and smoking, the very standard of the rākṣasa army, is Nikumbha, of wonderful and terrible deeds. The one who stands out on a chariot bright as fire, flying flags and stocked with bows, swords and quivers, is Narāntaka, who fights with mountain peaks. And the one who shines amid spirits of every terrible shape, with the faces of tigers, camels, great elephants, deer and horses and with rolling eyes — he has crushed the pride even of the gods. Where that fine white parasol shines like the moon, with its slender ribs, there the great lord of the rākṣasas shines like Rudra among his spirits. Wearing a diadem, his face lit by swinging earrings, his body as terrible as the Himālaya and the Vindhya, he who humbled the pride of great Indra and of Yama, the lord of the rākṣasas shines like the sun." Here all the leaders of Rāvaṇa's army are shown together, and each of them will be killed, one by one, in the sargas to come. Each has his own mount, banner, weapon and form — elephant, chariot, horse, bull. Vibhīṣaṇa's account was like a spy's report to Rāma, for he knew every secret of the enemy's forces. The description of Rāvaṇa comes last and is the longest, climbing from his parasol to his ghostly retinue, to his diadem, earrings and body, and finally to his deeds, the humbler of Indra and Yama; twice he is compared, to Rudra and to the sun, to show his splendour and his terror at once. Indrajit's epithet recalls the boons he had won from Brahmā, and Atikāya's very name describes his body. All these heroes were Rāvaṇa's sons or brothers; the whole strength of his house had come out together. The account served both Rāma, who needed to know the enemy, and the reader, who is told here of the battles to come, as Kumbhakarṇa, Atikāya, Indrajit and the rest come out one by one.
५सुग्रीवस्य पतनं, वानरयूथपानां भेदः
३६तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य दीप्तेषुचापं युधि राक्षसेन्द्रम्।
महत्समुत्पाट्य महीधराग्रं दुद्राव रक्षोधिपतिं हरीशः॥
३७तच्छैलशृङ्गं बहुवृक्षसानुं प्रगृह्य चिक्षेप निशाचराय।
तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य चिच्छेद बाणैस्तपनीयपुङ्खैः॥
३८तस्मिन्प्रवृद्धोत्तमसानुवृक्षे शृङ्गे विदीर्णे पतिते पृथिव्याम्।
महाहिकल्पं शरमन्तकाभं समादधे राक्षसलोकनाथः॥
३९स तं गृहीत्वानिलतुल्यवेगं सविस्फुलिङ्गज्वलनप्रकाशम्।
बाणं महेन्द्राशनितुल्यवेगं चिक्षेप सुग्रीववधाय रुष्टः॥
४०स सायको रावणबाहुमुक्तः शक्राशनिप्रख्यवपुःप्रकाशम्।
सुग्रीवमासाद्य बिभेद वेगाद्गुहेरिता क्रौञ्चमिवोग्रशक्तिः॥
४१स सायकार्तो विपरीतचेताः कूजन्पृथिव्यां निपपात वीरः।
तं वीक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्ञं नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः॥
४२ततो गवाक्षो गवयः सुषेणस्त्वथर्षभो ज्योतिमुखो नलश्च।
शैलान्समुत्पाट्य विवृद्धकायाः प्रदुद्रुवुस्तं प्रति राक्षसेन्द्रम्॥
४३तेषां प्रहारान्स चकार मोघान्रक्षोधिपो बाणशतैः शिताग्रैः।
तान्वानरेन्द्रानपि बाणजालैर्बिभेद जाम्बूनदचित्रपुङ्खैः॥
४४ते वानरेन्द्रास्त्रिदशारिबाणैर्भिन्ना निपेतुर्भुवि भीमकायाः।
ततस्तु तद्वानरसैन्यमुग्रं प्रच्छादयामास स बाणजालैः॥
४५ते वध्यमानाः पतिताश्च वीरा नानद्यमाना भयशल्यविद्धाः।
शाखामृगा रावणसायकार्ता जग्मुः शरण्यं शरणं स्म रामम्॥
युधि दीप्तेषुचापं राक्षसेन्द्रं सहसा आपतन्तं समीक्ष्य हरीशः सुग्रीवः महत् महीधराग्रम् उत्पाट्य रक्षोधिपतिं दुद्राव। बहुवृक्षसानुं तत् शैलशृङ्गं प्रगृह्य सः निशाचराय चिक्षेप; रावणः तत् सहसा आपतन्तं समीक्ष्य तपनीयपुङ्खैः बाणैः चिच्छेद। तस्मिन् प्रवृद्धोत्तमसानुवृक्षे शृङ्गे विदीर्णे पृथिव्यां पतिते, राक्षसलोकनाथः महाहिकल्पम् अन्तकाभं शरं समादधे। अनिलतुल्यवेगं सविस्फुलिङ्गं ज्वलनप्रकाशं महेन्द्राशनितुल्यवेगं तं बाणं गृहीत्वा सः रुष्टः सुग्रीववधाय चिक्षेप। रावणबाहुमुक्तः शक्राशनिसदृशवपुःप्रकाशः सः सायकः, यथा गुहेन प्रेरिता उग्रा शक्तिः क्रौञ्चपर्वतं बिभेद, तथा वेगात् सुग्रीवम् आसाद्य बिभेद। सायकार्तः विपरीतचेताः वीरः सुग्रीवः कूजन् पृथिव्यां निपपात; भूमौ विसंज्ञं पतितं तं वीक्ष्य प्रहृष्टाः यातुधानाः युधि नेदुः। ततः गवाक्षः, गवयः, सुषेणः, ऋषभः, ज्योतिर्मुखः, नलः च विवृद्धकायाः शैलान् समुत्पाट्य तं राक्षसेन्द्रं प्रति प्रदुद्रुवुः। रक्षोधिपः शिताग्रैः बाणशतैः तेषां प्रहारान् मोघान् चकार, जाम्बूनदचित्रपुङ्खैः बाणजालैः तान् वानरेन्द्रान् अपि बिभेद। त्रिदशारेः बाणैः भिन्नाः ते भीमकायाः वानरेन्द्राः भुवि निपेतुः; ततः सः उग्रं तत् वानरसैन्यं बाणजालैः प्रच्छादयामास। वध्यमानाः पतिताः भयशल्यविद्धाः नानद्यमानाः रावणसायकार्ताः ते वीराः शाखामृगाः शरण्यं रामं शरणं जग्मुः। स्कन्दस्य क्रौञ्चभेदनस्य उपमा रावणस्य बाणस्य भीषणतां दर्शयति — यथा कार्तिकेयस्य शक्तिः पर्वतम् अपि भिनत्ति। सुग्रीवः वानराणां राजा; तस्य पतनेन वानरसेनायाः मनोबलं भग्नम्। ततः यूथपाः संहत्य आक्रमन्ति, किन्तु रावणस्य लाघवं तेषां सर्वान् प्रहारान् निष्फलान् करोति। अन्ते वानराः ‘शरण्यं शरणं’ रामं गच्छन्ति — रामः शरणागतवत्सलः इति हिन्दीभाष्यम् अपि स्मारयति। अस्मिन् खण्डे सर्वे श्लोकाः उपजातिवृत्ते। रावणः अद्यावधि एकः अपि पराजयं न प्राप्तः; तस्य प्रथमं युद्धं विजयेन आरभते। बाणस्य वर्णने चत्वारः गुणाः — वायुवत् वेगः, स्फुलिङ्गैः युक्तः अग्निवत् प्रकाशः, इन्द्रस्य वज्रवत् शक्तिः, सर्पवत् भीषणता च। वानरयूथपानां नामानि — गवाक्षः, गवयः, सुषेणः, ऋषभः, ज्योतिर्मुखः, नलः — सर्वे प्रसिद्धाः वीराः; ते अपि ‘विवृद्धकायाः’ स्वरूपं वर्धयित्वा आक्रमन्ति, किन्तु निष्फलाः। रावणस्य बाणाः ‘जाम्बूनदचित्रपुङ्खाः’ — सुवर्णेन अलङ्कृताः — तस्य वैभवं युद्धे अपि दृश्यते। वानराणां पलायनम् अपि रामं प्रति — शत्रोः दूरं न, अपितु शरण्यस्य समीपम्।
When he saw the lord of the rākṣasas bearing down on the battle, his arrows and bow blazing, Sugrīva, lord of the monkeys, tore up a great mountain top and ran at him. He took that mountain peak with its many trees on its slopes and hurled it at the night-roamer; Rāvaṇa saw it hurtling at him and cut it apart with arrows feathered with gold. When the peak, with its tall, fine trees, had been shattered and had fallen to the earth, the lord of the rākṣasa world fitted to his bow an arrow like a great serpent, like Death itself. It was as swift as the wind, it blazed like fire and threw off sparks, and it was as mighty as great Indra's thunderbolt; in his anger Rāvaṇa loosed it to kill Sugrīva. Loosed from Rāvaṇa's arm, blazing like Indra's thunderbolt, the shaft reached Sugrīva and pierced him with force, as the fierce spear hurled by Skanda pierced Mount Krauñca, a spear that could split a mountain. Stricken by the arrow, his senses reeling, the hero fell groaning to the ground, and when they saw him lying senseless the rākṣasas roared with joy. Sugrīva was the monkeys' king, and his fall broke their spirit. Then the troop-leaders Gavākṣa, Gavaya, Suṣeṇa, Ṛṣabha, Jyotimukha and Nala, all famous heroes, swelled their bodies to great size, tore up rocks and rushed together at the lord of the rākṣasas. But Rāvaṇa's speed of hand made every blow useless: with hundreds of sharp-pointed arrows he struck their rocks aside, and with nets of arrows fletched with bright gold — his splendour showed even in battle — he pierced the monkey lords themselves. Pierced by the arrows of the enemy of the gods, those huge monkey lords fell to the ground, and then he covered the fierce monkey army with nets of arrows. Struck down and falling, crying out again and again, pierced by the barbs of fear, those heroic monkeys, tormented by Rāvaṇa's arrows, went for refuge to Rāma, the refuge of all, the one who cherishes all who come to him. Even in flight they ran not away from the enemy but towards their protector. Until now Rāvaṇa had not suffered a single defeat, and his first battle opened with victory.
६लक्ष्मणस्य प्रार्थना, रामस्य उपदेशः
४६ततो महात्मा स धनुर्धनुष्मानादाय रामः सहसा जगाम।
तं लक्ष्मणः प्राञ्जलिरभ्युपेत्य उवाच रामं परमार्थयुक्तम्॥
४७काममार्यः सुपर्याप्तो वधायास्य दुरात्मनः।
विधमिष्याम्यहं चैतमनुजानीहि मां विभो॥
४८तमब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः।
गच्छ यत्नपरश्चापि भव लक्ष्मण संयुगे॥
४९रावणो हि महावीर्यो रणेऽद्भुतपराक्रमः।
त्रैलोक्येनापि संक्रुद्धो दुष्प्रसह्यो न संशयः॥
५०तस्यच्छिद्राणि मार्गस्व स्वच्छिद्राणि च लक्षय।
चक्षुषा धनुषाऽऽत्मानं गोपायस्व समाहितः॥
५१राघवस्य वचः श्रुत्वा सम्परिष्वज्य पूज्य च।
अभिवाद्य च रामाय ययौ सौमित्रिराहवे॥
५२स रावणं वारणहस्तबाहुं ददर्श भीमोद्यतदीप्तचापम्।
प्रच्छादयन्तं शरवृष्टिजालैस्तान्वानरान्भिन्नविकीर्णदेहान्॥
ततः धनुष्मान् महात्मा रामः धनुः आदाय सहसा जगाम। लक्ष्मणः प्राञ्जलिः तम् अभ्युपेत्य परमार्थयुक्तं वचनम् उवाच — ‘आर्य, अस्य दुरात्मनः वधाय अहं कामं सुपर्याप्तः; अहम् एतं विधमिष्यामि, हे विभो, मां अनुजानीहि।’ महातेजाः सत्यपराक्रमः रामः तम् अब्रवीत् — ‘लक्ष्मण, गच्छ, संयुगे च यत्नपरः भव। रावणः हि महावीर्यः, रणे अद्भुतपराक्रमः; संक्रुद्धः सः त्रैलोक्येन अपि दुष्प्रसह्यः, न संशयः। तस्य छिद्राणि मार्गस्व, स्वस्य छिद्राणि च लक्षय; समाहितः चक्षुषा धनुषा च आत्मानं गोपायस्व।’ राघवस्य वचनं श्रुत्वा सौमित्रिः तं सम्परिष्वज्य पूजयित्वा अभिवाद्य च आहवे ययौ। सः वारणहस्तसदृशबाहुं, भीमं उद्यतं दीप्तं चापं धारयन्तं, शरवृष्टिजालैः भिन्नविकीर्णदेहान् तान् वानरान् प्रच्छादयन्तं रावणं ददर्श। रामस्य उपदेशः युद्धनीतेः सारः — शत्रोः दुर्बलताः अन्विष्य, स्वस्य दुर्बलताः रक्षेत्; चक्षुषा सावधानः, धनुषा रक्षितः च भवेत्। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘कहीं शत्रु उनसे लाभ न उठाने पाये’ इति व्याचष्टे। लक्ष्मणस्य विनयः — प्राञ्जलिः सः ज्येष्ठस्य अनुज्ञां याचते; रामस्य स्नेहः — सः तं परिष्वज्य प्रेषयति। भ्रात्रोः अयं संवादः युद्धस्य मध्ये करुणं मधुरं च दृश्यम्। रामः शत्रोः सामर्थ्यं यथार्थतः वदति, न अतिशयोक्त्या न अवज्ञया। समीक्षिते ‘स्वच्छिद्राणि च गोपय’ तथा ‘रक्षात्मानं समाहितः’ इति पाठौ, अत्र ‘लक्षय’ ‘गोपायस्व’ इति। रावणस्य बाहुः वारणहस्तेन उपमितः — गजस्य शुण्डा इव दीर्घः बलवान् च। ‘परमार्थयुक्तम्’ इति लक्ष्मणस्य वचनं — यत् सत्यं, कर्तव्यं च, तेन युक्तम्; सः न गर्वेण, अपितु भ्रातुः सेवायै याचते।
Then the great-souled Rāma took up his bow and went forward at once. But Lakṣmaṇa came to him with folded hands and spoke to him with earnest purpose: "Noble brother, I am quite enough to kill this evil one. I will destroy him; give me leave, my lord." He asked not out of pride but to serve his brother. Rāma, of great splendour and true valour, said to him: "Go, Lakṣmaṇa, and put all your effort into the fight. Rāvaṇa is enormously strong and his prowess in battle is wondrous; when he is roused, not even the three worlds could withstand him, of that there is no doubt. Look for his weak points and watch your own, so the enemy cannot take advantage of them; guard yourself carefully, with your eyes and with your bow." That is the whole art of war in brief: seek out the enemy's weaknesses and protect your own, stay watchful with the eye and guarded with the bow. Rāma spoke of his enemy's strength as it truly was, neither exaggerating it nor making light of it. Hearing Rāghava's words, Sumitrā's son embraced him, paid him honour, bowed to him and went into battle. Lakṣmaṇa's humility in asking his elder's leave with folded hands, and Rāma's affection in embracing him as he sent him, make a tender scene in the middle of the war. Lakṣmaṇa saw Rāvaṇa, his arms long and strong as an elephant's trunk, his terrible, blazing bow raised, covering with showers of arrows the monkeys whose bodies lay torn and scattered.
७हनूमद्रावणयोः वाग्युद्धं तलप्रहाराः च
५३तमालोक्य महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः।
निवार्य शरजालानि विदुद्राव स रावणम्॥
५४रथं तस्य समासाद्य बाहुमुद्यम्य दक्षिणम्।
त्रासयन्रावणं धीमान्हनूमान्वाक्यमब्रवीत्॥
५५देवदानवगन्धर्वैर्यक्षैश्च सह राक्षसैः।
अवध्यत्वं त्वया प्राप्तं वानरेभ्यस्तु ते भयम्॥
५६एष मे दक्षिणो बाहुः पञ्चशाखः समुद्यतः।
विधमिष्यति ते देहे भूतात्मानं चिरोषितम्॥
५७श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं रावणो भीमविक्रमः।
संरक्तनयनः क्रोधादिदं वचनमब्रवीत्॥
५८क्षिप्रं प्रहर निःशङ्कं स्थिरां कीर्तिमवाप्नुहि।
ततस्त्वां ज्ञातविक्रान्तं नाशयिष्यामि वानर॥
५९रावणस्य वचः श्रुत्वा वायुसूनुर्वचोऽब्रवीत्।
प्रहतं हि मया पूर्वमक्षं तव सुतं स्मर॥
६०एवमुक्तो महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः।
आजघानानिलसुतं तलेनोरसि वीर्यवान्॥
६१स तलाभिहतस्तेन चचाल च मुहुर्मुहुः।
स्थितो मुहूर्तं तेजस्वी स्थैर्यं कृत्वा महामतिः॥
६२आजघान च संक्रुद्धस्तलेनैवामरद्विषम्।
ततः स तेनाभिहतो वानरेण महात्मना॥
६३दशग्रीवः समाधूतो यथा भूमितलेऽचलः।
संग्रामे तं तथा दृष्ट्वा रावणं तलताडितम्॥
६४ऋषयो वानराः सिद्धा नेदुर्देवाः सहासुरैः।
अथाश्वस्य महातेजा रावणो वाक्यमब्रवीत्॥
६५साधु वानर वीर्येण श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः।
रावणेनैवमुक्तस्तु मारुतिर्वाक्यमब्रवीत्॥
६६धिगस्तु मम वीर्यस्य यत्त्वं जीवसि रावण।
सकृत्तु प्रहरेदानीं दुर्बुद्धे किं विकत्थसे॥
६७ततस्त्वां मामको मुष्टिर्नयिष्यति यमक्षयम्।
ततो मारुतिवाक्येन कोपस्तस्य प्रजज्वले॥
६८संरक्तनयनो यत्नान्मुष्टिमावृत्य दक्षिणम्।
पातयामास वेगेन वानरोरसि वीर्यवान्॥
६९हनूमान्वक्षसि व्यूढे संचचाल पुनः पुनः।
विह्वलं तु तदा दृष्ट्वा हनूमन्तं महाबलम्॥
तं रावणम् आलोक्य महातेजाः मारुतात्मजः हनूमान् शरजालानि निवार्य रावणं विदुद्राव। तस्य रथं समासाद्य दक्षिणं बाहुम् उद्यम्य रावणं त्रासयन् धीमान् हनूमान् वाक्यम् अब्रवीत् — ‘देवदानवगन्धर्वैः यक्षैः राक्षसैः च सह त्वया अवध्यत्वं प्राप्तं, किन्तु वानरेभ्यः तव भयम् अस्ति। एषः मे पञ्चशाखः दक्षिणः बाहुः समुद्यतः; अयं तव देहे चिरोषितं भूतात्मानं विधमिष्यति।’ हनूमतः तत् वाक्यं श्रुत्वा भीमविक्रमः रावणः क्रोधात् संरक्तनयनः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘वानर, निःशङ्कं क्षिप्रं प्रहर, स्थिरां कीर्तिम् अवाप्नुहि; ततः ज्ञातविक्रान्तं त्वां नाशयिष्यामि।’ रावणस्य वचः श्रुत्वा वायुसूनुः अब्रवीत् — ‘मया पूर्वम् एव तव सुतः अक्षः प्रहतः, तत् स्मर।’ एवम् उक्तः महातेजाः वीर्यवान् राक्षसेश्वरः रावणः अनिलसुतं तलेन उरसि आजघान। तेन तलेन अभिहतः हनूमान् मुहुः मुहुः चचाल; किन्तु महामतिः तेजस्वी सः मुहूर्तं स्थैर्यं कृत्वा स्थितः, संक्रुद्धः सन् तलेन एव अमरद्विषं रावणम् आजघान। महात्मना वानरेण तेन अभिहतः दशग्रीवः भूकम्पे पर्वतः इव समाधूतः। संग्रामे तलताडितं रावणं तथा दृष्ट्वा ऋषयः वानराः सिद्धाः देवाः असुराः च नेदुः। अथ आश्वस्य महातेजाः रावणः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘साधु वानर, वीर्येण त्वं मम श्लाघनीयः रिपुः असि।’ रावणेन एवम् उक्तः मारुतिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘मम वीर्यं धिक् अस्तु, यत् त्वम् अद्यापि जीवसि, रावण। दुर्बुद्धे, किं विकत्थसे? इदानीं सकृत् प्रहर; ततः मम मुष्टिः त्वां यमक्षयं नेष्यति।’ ततः मारुतेः वाक्येन तस्य कोपः प्रजज्वले। संरक्तनयनः वीर्यवान् सः यत्नात् दक्षिणं मुष्टिम् आवृत्य वेगेन वानरस्य उरसि पातयामास। व्यूढे वक्षसि प्रहृतः हनूमान् पुनः पुनः संचचाल। अत्र द्वयोः वीरयोः संवादः विचित्रः — हनूमान् ब्रह्मणः वरस्य छिद्रं दर्शयति, यतः रावणः वानरान् मनुष्यान् च तुच्छान् मत्वा तेभ्यः अवध्यत्वं न याचितवान्। रावणः अपि हनूमतः वीर्यं स्वीकरोति — ‘श्लाघनीयः रिपुः’ इति; शत्रोः प्रशंसा वीरस्य लक्षणम्। अक्षकुमारस्य स्मरणं रावणस्य हृदये शल्यम् इव — पुत्रशोकः पुनः जागर्ति। हनूमतः उत्तरं विनयस्य दर्पस्य च मिश्रणम् — सः स्वस्य वीर्यं निन्दति, यतः एकेन प्रहारेण रावणः न मृतः। तलप्रहाराः सम्मुखयुद्धस्य पराकाष्ठा — न शस्त्रं, न अस्त्रं, केवलं हस्तः। ६१तमस्य उत्तरार्धं ‘स्थितो मुहूर्तं तेजस्वी…’, ७०तमस्य उत्तरार्धं च समीक्षिते न स्तः; ५९तमे ‘प्रहतं’ इति मुद्रणे दृश्यते। अस्मिन् खण्डे रावणस्य चरित्रस्य अपरः पक्षः दृश्यते — सः क्रूरः अपि वीरः, शत्रोः प्रथमं प्रहारं स्वीकर्तुं सज्जः; ‘क्षिप्रं प्रहर निःशङ्कम्’ इति तस्य आह्वानं वीरधर्मानुकूलम्। हनूमान् अपि वीरधर्मं पालयति — सः शत्रोः अनुमतिं प्राप्य एव प्रहरति। प्रथमं रावणः प्रहरति, ततः हनूमान्; ततः रावणः आश्वस्य प्रशंसति, हनूमान् आत्मानं निन्दति; ततः रावणः मुष्टिना प्रहरति — एवं द्वन्द्वयुद्धं नियमबद्धम्। ऋषिभिः देवैः सिद्धैः वानरैः असुरैः च सह नादः — सर्वे लोकाः एतत् द्वन्द्वं पश्यन्ति, रावणस्य तलताडनेन च हृष्यन्ति। ‘भूमितलेऽचलः’ इति उपमा — पर्वतः अपि भूकम्पे कम्पते, तथा रावणः अपि हनूमतः प्रहारेण कम्पितः। हनूमतः ‘धिगस्तु मम वीर्यस्य’ इति वचनं तस्य उच्चं लक्ष्यं दर्शयति — तस्य दृष्ट्या रावणवधः एव साफल्यम्। रावणस्य मुष्टिप्रहारेण हनूमान् विचलितः, किन्तु न पतितः — ‘संचचाल पुनः पुनः’ इति। हनूमतः दक्षिणः बाहुः ‘पञ्चशाखः’ इति — पञ्च अङ्गुलयः शाखाः इव; वानरस्य बाहुः वृक्षेण उपमितः। ‘चिरोषितं भूतात्मानम्’ इति — रावणस्य दीर्घायुः, तस्य देहे चिरकालं निवसन् जीवात्मा; हनूमान् तं निष्कासयितुं प्रतिजानीते। रावणः हनूमन्तं ‘ज्ञातविक्रान्तम्’ कर्तुम् इच्छति — प्रथमं तस्य बलं ज्ञात्वा एव हनिष्यामि इति।
Seeing Rāvaṇa, the mighty Hanumān, son of the Wind, warded off the nets of arrows and ran at him. Reaching his chariot, wise Hanumān raised his right arm and spoke to frighten Rāvaṇa: "You won immunity from death at the hands of gods, dānavas, gandharvas and yakṣas, and of rākṣasas too; but from monkeys you have something to fear. Here is my right arm raised, with its five fingers spread like branches; it will drive out the life that has lived so long in your body." Hanumān was pointing to the gap in Brahmā's boon: Rāvaṇa, despising monkeys and men, had never asked to be safe from them. Hearing Hanumān, Rāvaṇa of terrible prowess, his eyes red with anger, answered: "Strike quickly, monkey, and without fear, and win lasting fame. When I have taken the measure of your valour, I will destroy you." Cruel as he was, Rāvaṇa was a hero, ready to take his enemy's first blow, and his challenge was in keeping with the warrior's code. The son of the Wind answered: "Remember that I have already struck down your son Akṣa." The memory of Prince Akṣa was a thorn in Rāvaṇa's heart; his grief for his son woke again. At that, mighty Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, struck the son of the Wind on the chest with the flat of his hand. Struck by that blow, Hanumān reeled again and again; but the wise and spirited monkey stood still for a moment, steadied himself, and in fury struck the enemy of the gods with the flat of his hand in turn. This was single combat at its most direct — no weapons, no missiles, only bare hands. Struck by the great monkey, ten-necked Rāvaṇa shook like a mountain in an earthquake. The ṛṣis, the monkeys, the siddhas, the gods and the asuras, all the worlds that were watching the duel, cried out to see Rāvaṇa slapped like that in battle. Then Rāvaṇa recovered and said: "Well done, monkey! Your valour makes you an enemy worth my praise." To praise one's enemy is the mark of a hero. Hanumān answered: "Shame on my valour, that you are still alive, Rāvaṇa! Strike me once more, fool — why boast? Then my fist will send you to the house of Yama." Humility and pride mingled in his answer; he condemned his own strength because a single blow had not killed Rāvaṇa, for to him success meant nothing short of Rāvaṇa's death. At the words of the son of the Wind, Rāvaṇa's anger blazed up. His eyes red, the mighty king clenched his right fist with all his effort and brought it down with force on the monkey's chest. Struck on his broad chest, Hanumān reeled again and again, but he did not fall. So the duel kept to its rules: first Rāvaṇa struck, then Hanumān; then Rāvaṇa recovered and praised, and Hanumān reproached himself; then Rāvaṇa struck with his fist. Hanumān, too, kept the warrior's code, striking only when his enemy bade him.
८नीलस्य लाघवं, आग्नेयास्त्रेण पतनम्
७०रथेनातिरथः शीघ्रं नीलं प्रति समभ्यगात्।
राक्षसानामधिपतिर्दशग्रीवः प्रतापवान्॥
७१पन्नगप्रतिमैर्भीमैः परमर्माभिभेदनैः।
शरैरादीपयामास नीलं हरिचमूपतिम्॥
७२स शरौघसमायस्तो नीलो हरिचमूपतिः।
करेणैकेन शैलाग्रं रक्षोधिपतयेऽसृजत्॥
७३हनूमानपि तेजस्वी समाश्वस्तो महामनाः।
विप्रेक्षमाणो युद्धेप्सुः सरोषमिदमब्रवीत्॥
७४नीलेन सह संयुक्तं रावणं राक्षसेश्वरम्।
अन्येन युध्यमानस्य न युक्तमभिधावनम्॥
७५रावणोऽथ महातेजास्तं शृङ्गं सप्तभिः शरैः।
आजघान सुतीक्ष्णाग्रैस्तद्विकीर्णं पपात ह॥
७६तद्विकीर्णं गिरेः शृङ्गं दृष्ट्वा हरिचमूपतिः।
कालाग्निरिव जज्वाल कोपेन परवीरहा॥
७७सोऽश्वकर्णद्रुमाञ्छालांश्चूतांश्चापि सुपुष्पितान्।
अन्यांश्च विविधान्वृक्षान्नीलश्चिक्षेप संयुगे॥
७८स तान्वृक्षान्समासाद्य प्रतिचिच्छेद रावणः।
अभ्यवर्षच्च घोरेण शरवर्षेण पावकिम्॥
७९अभिवृष्टः शरौघेण मेघेनेव महाचलः।
ह्रस्वं कृत्वा ततो रूपं ध्वजाग्रे निपपात ह॥
८०पावकात्मजमालोक्य ध्वजाग्रे समवस्थितम्।
जज्वाल रावणः क्रोधात्ततो नीलो ननाद च॥
८१ध्वजाग्रे धनुषश्चाग्रे किरीटाग्रे च तं हरिम्।
लक्ष्मणोऽथ हनूमांश्च रामश्चापि सुविस्मिताः॥
८२रावणोऽपि महातेजाः कपिलाघवविस्मितः।
अस्त्रमाहारयामास दीप्तमाग्नेयमद्भुतम्॥
८३ततस्ते चुक्रुशुर्हृष्टा लब्धलक्षाः प्लवंगमाः।
नीललाघवसम्भ्रान्तं दृष्ट्वा रावणमाहवे॥
८४वानराणां च नादेन संरब्धो रावणस्तदा।
सम्भ्रमाविष्टहृदयो न किंचित्प्रत्यपद्यत॥
८५आग्नेयेनापि संयुक्तं गृहीत्वा रावणः शरम्।
ध्वजशीर्षस्थितं नीलमुदैक्षत निशाचरः॥
८६ततोऽब्रवीन्महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः।
कपे लाघवयुक्तोऽसि मायया परया सह॥
८७जीवितं खलु रक्षस्व यदि शक्तोऽसि वानर।
तानि तान्यात्मरूपाणि सृजसि त्वमनेकशः॥
८८तथापि त्वां मया मुक्तः सायकोऽस्त्रप्रयोजितः।
जीवितं परिरक्षन्तं जीविताद्भ्रंशयिष्यति॥
८९एवमुक्त्वा महाबाहू रावणो राक्षसेश्वरः।
संधाय बाणमस्त्रेण चमूपतिमताडयत्॥
९०सोऽस्त्रमुक्तेन बाणेन नीलो वक्षसि ताडितः।
निर्दह्यमानः सहसा स पपात महीतले॥
९१पितृमाहात्म्यसंयोगादात्मनश्चापि तेजसा।
जानुभ्यामपतद्भूमौ न तु प्राणैर्वियुज्यत॥
९२विसंज्ञं वानरं दृष्ट्वा दशग्रीवो रणोत्सुकः।
रथेनाम्बुदनादेन सौमित्रिमभिदुद्रुवे॥
महाबलं हनूमन्तं विह्वलं दृष्ट्वा अतिरथः राक्षसानाम् अधिपतिः प्रतापवान् दशग्रीवः रथेन शीघ्रं नीलं प्रति समभ्यगात्। पन्नगप्रतिमैः भीमैः परमर्माभिभेदनैः शरैः सः हरिचमूपतिं नीलम् आदीपयामास। शरौघसमायस्तः हरिचमूपतिः नीलः एकेन करेण शैलाग्रं रक्षोधिपतये असृजत्। तेजस्वी महामनाः हनूमान् अपि समाश्वस्तः युद्धेप्सुः विप्रेक्षमाणः सरोषम् इदम् अब्रवीत् — ‘नीलेन सह संयुक्तं युध्यमानं रावणं प्रति मम अभिधावनं न युक्तम्; अन्येन युध्यमानस्य आक्रमणं वीरधर्मविरुद्धम्।’ अथ महातेजाः रावणः सप्तभिः सुतीक्ष्णाग्रैः शरैः तत् शृङ्गम् आजघान, तत् विकीर्णं पपात। गिरेः तत् शृङ्गं विकीर्णं दृष्ट्वा परवीरहा हरिचमूपतिः कोपेन कालाग्निः इव जज्वाल। सः अश्वकर्णद्रुमान्, शालान्, सुपुष्पितान् चूतान्, अन्यान् च विविधान् वृक्षान् संयुगे चिक्षेप। रावणः तान् वृक्षान् समासाद्य प्रतिचिच्छेद, घोरेण शरवर्षेण पावकिं नीलम् अभ्यवर्षत् च। मेघेन इव महाचलः शरौघेण अभिवृष्टः नीलः ह्रस्वं रूपं कृत्वा रावणस्य ध्वजाग्रे निपपात। ध्वजाग्रे समवस्थितं पावकात्मजम् आलोक्य रावणः क्रोधात् जज्वाल, नीलः च ननाद। ध्वजाग्रे, धनुषः अग्रे, किरीटाग्रे च तं हरिं दृष्ट्वा लक्ष्मणः हनूमान् रामः च सुविस्मिताः अभवन्। महातेजाः रावणः अपि कपेः लाघवेन विस्मितः दीप्तम् अद्भुतम् आग्नेयम् अस्त्रम् आहारयामास। नीलस्य लाघवेन सम्भ्रान्तं रावणं दृष्ट्वा लब्धलक्षाः प्लवंगमाः हृष्टाः चुक्रुशुः। वानराणां नादेन संरब्धः सम्भ्रमाविष्टहृदयः रावणः किञ्चित् अपि न प्रत्यपद्यत। ततः आग्नेयेन अस्त्रेण संयुक्तं शरं गृहीत्वा निशाचरः रावणः ध्वजशीर्षे स्थितं नीलम् उदैक्षत, अब्रवीत् च — ‘कपे, त्वं परया मायया सह लाघवयुक्तः असि। वानर, यदि शक्तः असि, जीवितं रक्षस्व; त्वं तानि तानि आत्मरूपाणि अनेकशः सृजसि; तथापि मया मुक्तः अस्त्रप्रयोजितः अयं सायकः जीवितं परिरक्षन्तं त्वां जीवितात् भ्रंशयिष्यति।’ एवम् उक्त्वा महाबाहुः राक्षसेश्वरः रावणः बाणम् अस्त्रेण संधाय चमूपतिं नीलम् अताडयत्। अस्त्रमुक्तेन बाणेन वक्षसि ताडितः नीलः निर्दह्यमानः सहसा महीतले पपात। पितुः अग्नेः माहात्म्यस्य संयोगात्, आत्मनः तेजसा च, सः जानुभ्यां भूमौ अपतत्, न तु प्राणैः वियुज्यत। वानरं विसंज्ञं दृष्ट्वा रणोत्सुकः दशग्रीवः अम्बुदनादेन रथेन सौमित्रिम् अभिदुद्रुवे। हनूमतः वचनं वीरधर्मस्य आदर्शः — अन्येन युध्यमानं शत्रुं न आक्रमेत्। नीलस्य लाघवं सर्गस्य अद्भुतेषु दृश्येषु अन्यतमम् — लघुरूपेण सः ध्वजे, धनुषि, किरीटे च क्रमेण उपविशति, रावणं च उपहसति इव। रावणः अपि विस्मितः सम्भ्रान्तः च — तस्य गर्वः क्षणं भग्नः। आग्नेयास्त्रं नीलं न हन्ति, यतः सः अग्नेः पुत्रः — पिता पुत्रं न दहति इति कविः सूचयति। ‘महाबाहू’ इति मुद्रणे दीर्घान्तं दृश्यते। ७७तमे ‘सोऽश्वकर्णद्रुमान्’ इति मुद्रणम्, समीक्षिते ‘अश्वकर्णान् धवान्’। ‘शक्तोऽसि’ इति अत्र, समीक्षिते ‘शक्नोषि’। नीलस्य ‘अपतत्’ इति जानुभ्याम् एव — सः सर्वथा न पतितः, अतः जीवति। हनूमतः विरामः अपि महत्त्वपूर्णः — सः विह्वलः, समाश्वस्य पुनः युद्धाय सज्जः, किन्तु नीलस्य युद्धे हस्तक्षेपं न करोति; एषः वानराणाम् अपि धर्मबोधः। नीलस्य युद्धनीतिः अपि रोचिका — बलेन रावणं जेतुं न शक्नोति इति ज्ञात्वा सः लाघवम् आश्रयति; ह्रस्वरूपं धृत्वा सः रावणस्य शरीरस्य समीपे एव तिष्ठति, यत्र रावणस्य बाणाः प्रहर्तुं न शक्नुवन्ति। ध्वजः, धनुरग्रं, किरीटं च इति त्रीणि स्थानानि क्रमेण उन्नततराणि रावणस्य गौरवस्य प्रतीकानि — नीलः तेषां सर्वेषाम् उपरि उपविश्य रावणस्य अपमानं करोति। रामलक्ष्मणहनूमतां विस्मयः नीलस्य कौशलस्य प्रमाणम्। वानराणां चीत्कारः रावणं सम्भ्रमयति — ‘न किंचित्प्रत्यपद्यत’, सः क्षणं किंकर्तव्यविमूढः। अन्ते सः दिव्यास्त्रं प्रयुङ्क्ते, यत् रावणस्य असामर्थ्यं सूचयति — सामान्यैः बाणैः सः नीलं जेतुं न शक्तः। रावणस्य वचने ‘तानि तान्यात्मरूपाणि सृजसि’ इति — नीलस्य लाघवं मायया इव तस्मै प्रतीयते। अस्त्रप्रहारे अपि नीलः जीवति, यतः पिता अग्निः तस्य रक्षकः; अत्र दैवी शक्तिः मानवीयं पराक्रमं च मिलितौ। सर्गस्य अस्मिन् भागे चत्वारः वानरवीराः — सुग्रीवः, यूथपाः, हनूमान्, नीलः — क्रमेण रावणेन सह युध्यन्ते; प्रत्येकः किञ्चित् साफल्यं प्राप्य अन्ते पराभवं प्राप्नोति, येन रावणस्य बलस्य महत्त्वं स्थाप्यते। एतत् सर्वं रामलक्ष्मणयोः आगमनस्य भूमिका। रावणस्य नीलं प्रति प्रथमः आक्रमः ‘परमर्माभिभेदनैः’ शरैः — मर्मस्थानानि विदारयद्भिः; नीलः शैलाग्रं क्षिपति, रावणः सप्तभिः शरैः तत् भिनत्ति — सुग्रीवस्य शैलशृङ्गस्य इव परिणामः। ततः नीलः वृक्षवर्षं करोति — अश्वकर्णाः, शालाः, चूताः च पुष्पिताः; हिन्दीभाष्यम् ‘आम्र’ इति चूतं व्याचष्टे। रावणः तान् सर्वान् छित्त्वा शरवर्षं करोति, यथा मेघः पर्वते वर्षति; तदा नीलः लघुरूपं धृत्वा ध्वजं प्रति उत्पतति। हनूमान् लक्ष्मणः रामः च — त्रयः महावीराः — विस्मिताः इति कविः वदति, अतः नीलस्य कौशलम् असामान्यम्। रावणः अपि ‘कपिलाघवविस्मितः’ — शत्रुः अपि प्रशंसति। आग्नेयास्त्रस्य प्रयोगः विरोधपूर्णः — अग्नेः अस्त्रम् अग्नेः पुत्रस्य विरुद्धम्; अतः एव सः केवलं मूर्च्छितः, न मृतः। अस्य खण्डस्य अन्ते रावणः लक्ष्मणं प्रति गच्छति — ‘रणोत्सुकः’ इति, सः अद्यापि युद्धेन न तृप्तः। नीलस्य पराक्रमः अल्पकालिकः अपि स्मरणीयः, यतः सः एकः एव रावणं सम्भ्रमयितुं शक्तः। सः वीरः न केवलं बलेन, अपितु बुद्ध्या अपि युध्यते, यत् वानरसेनायाः विशेषः।
Seeing mighty Hanumān dazed, the ten-necked king of the rākṣasas, a great chariot-warrior, turned his chariot quickly against Nīla. With terrible arrows like serpents, which pierced the very vitals, he set Nīla, commander of the monkey army, ablaze. Hard pressed by the flood of arrows, Nīla hurled a mountain top with one hand at the lord of the rākṣasas. Hanumān, meanwhile, spirited and great-hearted, had recovered and was eager to fight again; looking about him, he said in anger: "Rāvaṇa is engaged with Nīla. It is not right to attack a man who is fighting someone else." That is the warrior's code at its purest, and the monkeys, too, knew what was right. Then mighty Rāvaṇa struck the peak with seven sharp-pointed arrows and it fell in pieces, as Sugrīva's had. Seeing the mountain peak shattered, Nīla, commander of the monkey army and slayer of enemy heroes, blazed with anger like the fire at the end of time. He hurled aśvakarṇa trees, sālas, mango trees in full flower and many other kinds of trees into the battle. Rāvaṇa met the trees and cut them down, and rained a terrible shower of arrows on the son of Fire. Drenched with arrows as a great mountain is drenched by a cloud, Nīla knew he could not beat Rāvaṇa by strength, so he turned to nimbleness: he made himself small and leapt onto the top of Rāvaṇa's banner, staying so close to Rāvaṇa's body that his arrows could not reach him. Seeing the son of Fire perched on his banner-top, Rāvaṇa blazed with anger, and Nīla roared. He hopped from the top of the banner to the tip of the bow and from there to the top of the diadem, three perches each higher than the last, each a sign of Rāvaṇa's majesty, and by sitting on all of them he mocked the king. Lakṣmaṇa, Hanumān and Rāma, three great heroes, were amazed to see it, and that shows how rare his skill was. Mighty Rāvaṇa too was astonished at the monkey's agility — even the enemy admired it — and he took up the blazing, wondrous weapon of Fire. The monkeys, seeing their chance, shouted with joy to see Rāvaṇa flustered in battle by Nīla's nimbleness, and the shouting maddened Rāvaṇa; his heart confused, for a moment he could not decide what to do. His pride was broken, if only for a moment. Then, taking an arrow charged with the Fire-weapon, the night-roamer looked up at Nīla standing on his banner-top and said: "Monkey, you are nimble and full of powerful tricks. Save your life if you can, monkey. You make these copies of yourself again and again" — so quick was Nīla that he seemed to be working illusions — "yet this arrow I loose, charged with a divine weapon, will strip you of your life however you try to guard it." That he needed a divine weapon shows that ordinary arrows could not overcome Nīla. Having said this, mighty-armed Rāvaṇa fitted the weapon to the arrow and struck the monkey commander. Hit in the chest by the arrow loosed with the weapon, Nīla, burning, fell suddenly to the ground. But by virtue of his father's greatness and his own fiery energy he only fell to his knees, and was not parted from life: a weapon of fire turned against the son of Fire, and a father does not burn his son. Here divine power and a hero's own prowess worked together. Seeing the monkey senseless, ten-necked Rāvaṇa, still eager for battle and not yet sated, drove against Sumitrā's son in his chariot that thundered like a cloud. In this part of the sarga four of the monkey champions — Sugrīva, the troop-leaders, Hanumān and Nīla — each met Rāvaṇa in turn, each won some small success, and each was beaten in the end. That establishes how great Rāvaṇa's strength was, and prepares for the coming of Rāma and Lakṣmaṇa. Nīla's moment was short but memorable, for he alone was able to throw Rāvaṇa into confusion, fighting with his wits as well as his strength.
९लक्ष्मणरावणयोः युद्धं, शक्त्या लक्ष्मणस्य पतनम्
९३आसाद्य रणमध्ये तं वारयित्वा स्थितो ज्वलन्।
धनुर्विस्फारयामास राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्॥
९४तमाह सौमित्रिरदीनसत्त्वो विस्फारयन्तं धनुरप्रमेयम्।
अवेहि मामद्य निशाचरेन्द्र न वानरांस्त्वं प्रतियोद्धुमर्हसि॥
९५स तस्य वाक्यं प्रतिपूर्णघोषं ज्याशब्दमुग्रं च निशम्य राजा।
आसाद्य सौमित्रिमुपस्थितं तं रोषान्वितं वाचमुवाच रक्षः॥
९६दिष्ट्यासि मे राघव दृष्टिमार्गं प्राप्तोऽन्तगामी विपरीतबुद्धिः।
अस्मिन्क्षणे यास्यसि मृत्युलोकं संसाद्यमानो मम बाणजालैः॥
९७तमाह सौमित्रिरविस्मयानो गर्जन्तमुद्वृत्तशिताग्रदंष्ट्रम्।
राजन्न गर्जन्ति महाप्रभावा विकत्थसे पापकृतां वरिष्ठ॥
९८जानामि वीर्यं तव राक्षसेन्द्र बलं प्रतापं च पराक्रमं च।
अवस्थितोऽहं शरचापपाणिरागच्छ किं मोघविकत्थनेन॥
९९स एवमुक्तः कुपितः ससर्ज रक्षोधिपः सप्त शरान्सुपुङ्खान्।
तांल्लक्ष्मणः काञ्चनचित्रपुङ्खैश्चिच्छेद बाणैर्निशिताग्रधारैः॥
१००तान्प्रेक्षमाणः सहसा निकृत्तान्निकृत्तभोगानिव पन्नगेन्द्रान्।
लङ्केश्वरः क्रोधवशं जगाम ससर्ज चान्यान्निशितान्पृषत्कान्॥
१०१स बाणवर्षं तु ववर्ष तीव्रं रामानुजः कार्मुकसम्प्रयुक्तम्।
क्षुरार्धचन्द्रोत्तमकर्णिभल्लैः शरांश्च चिच्छेद न चुक्षुभे च॥
१०२स बाणजालान्यपि तानि तानि मोघानि पश्यंस्त्रिदशारिराजः।
विसिस्मिये लक्ष्मणलाघवेन पुनश्च बाणान्निशितान्मुमोच॥
१०३स लक्ष्मणश्चापि शिताञ्शिताग्रान्महेन्द्रतुल्योऽशनिभीमवेगान्।
संधाय चापे ज्वलनप्रकाशान्ससर्ज रक्षोधिपतेर्वधाय॥
१०४स तान्प्रचिच्छेद हि राक्षसेन्द्रः शिताञ्शरांल्लक्ष्मणमाजघान।
शरेण कालाग्निसमप्रभेण स्वयंभुदत्तेन ललाटदेशे॥
१०५स लक्ष्मणो रावणसायकार्तश्चचाल चापं शिथिलं प्रगृह्य।
पुनश्च संज्ञां प्रतिलभ्य कृच्छ्राच्चिच्छेद चापं त्रिदशेन्द्रशत्रोः॥
१०६निकृत्तचापं त्रिभिराजघान बाणैस्तदा दाशरथिः शिताग्रैः।
स सायकार्तो विचचाल राजा कृच्छ्राच्च संज्ञां पुनराससाद॥
१०७स कृत्तचापः शरताडितश्च मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः।
जग्राह शक्तिं स्वयमुग्रशक्तिः स्वयंभुदत्तां युधि देवशत्रुः॥
१०८स तां सधूमानलसंनिकाशां वित्रासनां संयति वानराणाम्।
चिक्षेप शक्तिं तरसा ज्वलन्तीं सौमित्रये राक्षसराष्ट्रनाथः॥
१०९तामापतन्तीं भरतानुजोऽस्त्रैर्जघान बाणैश्च हुताग्निकल्पैः।
तथापि सा तस्य विवेश शक्तिर्भुजान्तरं दाशरथेर्विशालम्॥
११०स शक्तिमाञ्शक्तिसमाहतः सन्जज्वाल भूमौ स रघुप्रवीरः।
तं विह्वलन्तं सहसाभ्युपेत्य जग्राह राजा तरसा भुजाभ्याम्॥
रणमध्ये लक्ष्मणम् आसाद्य तं वारयित्वा ज्वलन् स्थितः प्रतापवान् राक्षसेन्द्रः धनुः विस्फारयामास। अदीनसत्त्वः सौमित्रिः अप्रमेयं धनुः विस्फारयन्तं तम् आह — ‘निशाचरेन्द्र, अद्य माम् अवेहि; त्वं वानरान् प्रतियोद्धुं न अर्हसि।’ प्रतिपूर्णघोषं तस्य वाक्यम् उग्रं ज्याशब्दं च निशम्य राजा रावणः उपस्थितं सौमित्रिम् आसाद्य रोषान्वितः वाचम् उवाच — ‘राघव, दिष्ट्या त्वं मे दृष्टिमार्गं प्राप्तः, अन्तगामी विपरीतबुद्धिः; अस्मिन् एव क्षणे मम बाणजालैः संसाद्यमानः मृत्युलोकं यास्यसि।’ उद्वृत्तशिताग्रदंष्ट्रं गर्जन्तं तम् अविस्मयमानः सौमित्रिः आह — ‘राजन्, महाप्रभावाः वीराः न गर्जन्ति; हे पापकृतां वरिष्ठ, त्वं विकत्थसे। राक्षसेन्द्र, तव वीर्यं बलं प्रतापं पराक्रमं च जानामि; अहं शरचापपाणिः अवस्थितः; आगच्छ, मोघविकत्थनेन किम्?’ एवम् उक्तः कुपितः रक्षोधिपः सुपुङ्खान् सप्त शरान् ससर्ज; लक्ष्मणः काञ्चनचित्रपुङ्खैः निशिताग्रधारैः बाणैः तान् चिच्छेद। निकृत्तभोगान् पन्नगेन्द्रान् इव सहसा निकृत्तान् तान् प्रेक्षमाणः लङ्केश्वरः क्रोधवशं जगाम, अन्यान् निशितान् पृषत्कान् च ससर्ज। रामानुजः कार्मुकात् तीव्रं बाणवर्षं ववर्ष, क्षुरैः अर्धचन्द्रैः उत्तमैः कर्णिभिः भल्लैः च रावणस्य शरान् चिच्छेद, न च चुक्षुभे। तानि तानि बाणजालानि मोघानि पश्यन् त्रिदशारिराजः लक्ष्मणस्य लाघवेन विसिस्मिये, पुनः निशितान् बाणान् मुमोच। लक्ष्मणः अपि महेन्द्रतुल्यः शिताग्रान् अशनिवत् भीमवेगान् ज्वलनप्रकाशान् शरान् चापे संधाय रक्षोधिपतेः वधाय ससर्ज। राक्षसेन्द्रः तान् शितान् शरान् प्रचिच्छेद, कालाग्निसमप्रभेण स्वयंभुदत्तेन शरेण लक्ष्मणं ललाटदेशे आजघान। रावणसायकार्तः लक्ष्मणः शिथिलं चापं प्रगृह्य चचाल; कृच्छ्रात् पुनः संज्ञां प्रतिलभ्य सः त्रिदशेन्द्रशत्रोः चापं चिच्छेद। निकृत्तचापं तं दाशरथिः शिताग्रैः त्रिभिः बाणैः आजघान; सायकार्तः राजा विचचाल, कृच्छ्रात् पुनः संज्ञां लेभे। कृत्तचापः शरताडितः मेदसा आर्द्रगात्रः रुधिरेण अवसिक्तः उग्रशक्तिः देवशत्रुः युधि स्वयंभुदत्तां शक्तिं जग्राह। सधूमानलसदृशीं संयति वानराणां वित्रासनीं ज्वलन्तीं तां शक्तिं राक्षसराष्ट्रनाथः तरसा सौमित्रये चिक्षेप। आपतन्तीं तां भरतानुजः अस्त्रैः हुताग्निकल्पैः बाणैः च जघान; तथापि सा शक्तिः दाशरथेः विशालं भुजान्तरं विवेश। शक्तिमान् रघुप्रवीरः शक्त्या समाहतः सन् भूमौ जज्वाल इव; तं विह्वलन्तं सहसा अभ्युपेत्य राजा रावणः तरसा भुजाभ्यां जग्राह। अत्र लक्ष्मणस्य वचनं संयमस्य आदर्शः — ‘न गर्जन्ति महाप्रभावाः’ इति, वीराः कर्मणा वदन्ति, न वाचा। उभयोः शरयुद्धं समानं — प्रतिप्रहारः प्रत्युत्तरं च; क्षुर-अर्धचन्द्र-कर्णि-भल्लाः इति बाणानां प्रकाराः उक्ताः। ब्रह्मदत्तः शरः शक्तिः च रावणस्य अन्तिमानि आयुधानि; ताभ्याम् एव सः लक्ष्मणं पातयति। १०२तमः श्लोकः (‘स बाणजालान्यपि…’), ११०तमः (‘स शक्तिमाञ्…’) च समीक्षिते न स्तः; ९३तमः अपि। लक्ष्मणस्य आह्वानं ‘न वानरांस्त्वं प्रतियोद्धुमर्हसि’ — वानराः तव समानाः न, अहं तव प्रतियोद्धा — इति वीरस्य उचितं वचनम्। रावणः अपि लक्ष्मणं ‘राघव’ इति सम्बोधयति, रघुवंशस्य सर्वान् शत्रून् मन्यमानः। ‘अन्तगामी विपरीतबुद्धिः’ इति तस्य वचनं विपरीतम् एव फलति — यः एवं वदति सः एव विनाशाभिमुखः। द्वयोः शरयुद्धं समं, किन्तु लक्ष्मणस्य लाघवं श्रेष्ठतरम्; रावणः अपि ‘विसिस्मिये’। ब्रह्मदत्तः शरः लक्ष्मणं मूर्च्छयति, किन्तु सः पुनः संज्ञां लभ्य रावणस्य धनुः छिनत्ति — वीरस्य अदम्यता। रावणः अपि त्रिभिः बाणैः आहतः मूर्च्छितः — उभौ समानम् आघातं प्राप्तौ। तदा रावणः अन्तिमं ब्रह्मदत्तां शक्तिं प्रयुङ्क्ते, या लक्ष्मणस्य अस्त्रैः अपि निवारयितुं न शक्यते। ‘तथापि सा तस्य विवेश शक्तिः’ इति — ब्रह्मणः वरस्य शक्तिः अनिवार्या। अस्य खण्डस्य सर्वे श्लोकाः दीर्घवृत्तेषु, येन युद्धस्य गाम्भीर्यं वेगः च वर्धते। लक्ष्मणस्य उत्तरे त्रयः गुणाः रावणस्य स्वीकृताः — वीर्यं, बलं, प्रतापः, पराक्रमः च; सः शत्रुं न अवजानाति, किन्तु तस्य विकत्थनं निन्दति। ‘पापकृतां वरिष्ठ’ इति व्यङ्ग्योक्तिः — पापिनां श्रेष्ठः इति, सीताहरणस्य स्मरणम्। शक्तेः वर्णनं भीषणं — धूमयुक्तः अग्निः इव, वानराणां त्रासनी, ज्वलन्ती; हिन्दीभाष्यं ‘धूमयुक्त अग्नि’ इति व्याचष्टे, समीक्षिते तु ‘विधूम’ इति विपरीतः पाठः। लक्ष्मणः ‘हुताग्निकल्पैः’ बाणैः शक्तिं निवारयितुं प्रयतते — तस्य प्रयत्नः पूर्णः, किन्तु दैवं प्रबलम्।
Reaching Lakṣmaṇa in the thick of the fight, the powerful lord of the rākṣasas checked him and stood there blazing, twanging his bow. Sumitrā's son, undaunted, said to him as he twanged his immeasurable bow: "Deal with me today, lord of the night-roamers. You should not be fighting monkeys." The monkeys, he meant, were no match for Rāvaṇa; he, Lakṣmaṇa, was his opponent — a hero's proper challenge. Hearing his ringing words and the fierce twang of his bowstring, King Rāvaṇa came up to Sumitrā's son and said in a rage: "By good fortune you have come within my sight, Rāghava, heading for your end, your mind perverted. This very moment you will go to the world of the dead, crushed by my nets of arrows." He called Lakṣmaṇa Rāghava, counting every son of Raghu's line his enemy; and his words about a mind perverted and heading for its end would come true of himself. Unperturbed, Sumitrā's son answered him as he roared with his sharp fangs bared: "King, men of real power do not roar; you are only boasting, you best of evildoers. I know your valour, lord of the rākṣasas, your strength, your might and your prowess. Here I stand with bow and arrows in hand. Come on — what use is idle boasting?" His answer is a model of self-command: heroes speak with their deeds, not their words. He did not belittle his enemy's strength, but he scorned his bragging, and "best of evildoers" was a barb that recalled the carrying off of Sītā. Stung, the lord of the rākṣasas loosed seven well-feathered arrows, and Lakṣmaṇa cut them apart with arrows fletched with bright gold, sharp at point and edge. Seeing his arrows suddenly cut down, like great serpents chopped in pieces, the lord of Laṅkā fell into a rage and loosed more sharp arrows. Rāma's younger brother poured a fierce shower of arrows from his bow, and with razor-headed, crescent-headed, barbed and broad-headed shafts cut down Rāvaṇa's arrows, and was not shaken. Seeing net after net of arrows come to nothing, the king of the enemies of the gods marvelled at Lakṣmaṇa's speed of hand and again loosed sharp arrows. Lakṣmaṇa, like great Indra, fitted to his bow sharp arrows, terrible and swift as thunderbolts and bright as fire, and loosed them to kill the lord of the rākṣasas. The two were evenly matched, blow for blow, but Lakṣmaṇa's speed was the greater. The lord of the rākṣasas cut down those arrows, and struck Lakṣmaṇa on the forehead with an arrow bright as the fire at the end of time, a gift of Brahmā the Self-born. Stricken by Rāvaṇa's arrow, Lakṣmaṇa reeled, his bow slack in his hand; but with an effort he came to his senses and cut the bow of the enemy of the king of the gods — such was his unbreakable spirit. With the bow gone, the son of Daśaratha struck him with three sharp arrows, and the king in his turn reeled under them and only with difficulty came to himself; both had taken the same blow. His bow cut, struck by arrows, his limbs wet with fat and drenched in blood, the enemy of the gods, fearsome in his power, seized in the battle a spear given him by Brahmā, the last of his weapons. It was like a smoking fire, blazing, the terror of the monkeys in battle, and the lord of the rākṣasa kingdom hurled it with all his force at Sumitrā's son. As it flew at him, Bharata's younger brother struck at it with divine weapons and with arrows like sacrificial fires; his effort was complete, yet fate was stronger, for the spear entered his broad chest. The power of Brahmā's boon could not be turned aside. Struck by the spear, the mighty hero of the Raghus lay on the ground as if burning, and King Rāvaṇa ran up to him as he writhed and seized him with force in his arms.
१०रावणस्य असामर्थ्यं, हनूमतः मुष्टिप्रहारः, लक्ष्मणस्य आनयनं प्रत्याश्वासश्च
१११हिमवान्मन्दरो मेरुस्त्रैलोक्यं वा सहामरैः।
शक्यं भुजाभ्यामुद्धर्तुं न शक्यो भरतानुजः॥
११२शक्त्या ब्राह्म्या तु सौमित्रिस्ताडितोऽपि स्तनान्तरे।
विष्णोरमीमांस्यभागमात्मानं प्रत्यनुस्मरत्॥
११३ततो दानवदर्पघ्नं सौमित्रिं देवकण्टकः।
तं पीडयित्वा बाहुभ्यां न प्रभुर्लङ्घनेऽभवत्॥
११४ततः क्रुद्धो वायुसुतो रावणं समभिद्रवत्।
आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना॥
११५तेन मुष्टिप्रहारेण रावणो राक्षसेश्वरः।
जानुभ्यामगमद्भूमौ चचाल च पपात च॥
११६आस्यैश्च नेत्रैः श्रवणैः पपात रुधिरं बहु।
विघूर्णमानो निश्चेष्टो रथोपस्थ उपाविशत्॥
११७विसंज्ञो मूर्च्छितश्चासीन्न च स्थानं समालभत्।
विसंज्ञं रावणं दृष्ट्वा समरे भीमविक्रमम्॥
११८ऋषयो वानराश्चैव नेदुर्देवाश्च सासुराः।
हनूमानथ तेजस्वी लक्ष्मणं रावणार्दितम्॥
११९आनयद्राघवाभ्याशं बाहुभ्यां परिगृह्य तम्।
वायुसूनोः सुहृत्त्वेन भक्त्या परमया च सः।
शत्रूणामप्यकम्प्योऽपि लघुत्वमगमत्कपेः॥
१२०तं समुत्सृज्य सा शक्तिः सौमित्रिं युधि निर्जितम्।
रावणस्य रथे तस्मिन्स्थानं पुनरुपागमत्॥
१२१रावणोऽपि महातेजाः प्राप्य संज्ञां महाहवे।
आददे निशितान्बाणाञ्जग्राह च महद्धनुः॥
१२२आश्वस्तश्च विशल्यश्च लक्ष्मणः शत्रुसूदनः।
विष्णोर्भागममीमांस्यमात्मानं प्रत्यनुस्मरन्॥
१२३निपातितमहावीरां वानराणां महाचमूम्।
राघवस्तु रणे दृष्ट्वा रावणं समभिद्रवत्॥
हिमवान्, मन्दरः, मेरुः, सहामरैः त्रैलोक्यं वा अपि रावणेन भुजाभ्याम् उद्धर्तुं शक्यम्; किन्तु भरतानुजः लक्ष्मणः न शक्यः। ब्राह्म्या शक्त्या स्तनान्तरे ताडितः अपि सौमित्रिः आत्मानं विष्णोः अमीमांस्यं भागं प्रत्यनुस्मरत्। ततः देवकण्टकः रावणः दानवदर्पघ्नं तं सौमित्रिं बाहुभ्यां पीडयित्वा अपि लङ्घने — चालने — न प्रभुः अभवत्। ततः क्रुद्धः वायुसुतः रावणं समभिद्रवत्, वज्रकल्पेन मुष्टिना तस्य उरसि आजघान। तेन मुष्टिप्रहारेण राक्षसेश्वरः रावणः जानुभ्यां भूमौ अगमत्, चचाल, पपात च। तस्य आस्यैः नेत्रैः श्रवणैः च बहु रुधिरं पपात; विघूर्णमानः निश्चेष्टः सः रथोपस्थे उपाविशत्। सः विसंज्ञः मूर्च्छितः आसीत्, स्थानं च न समालभत। भीमविक्रमं रावणं समरे विसंज्ञं दृष्ट्वा ऋषयः वानराः देवाः असुराः च नेदुः। अथ तेजस्वी हनूमान् रावणार्दितं लक्ष्मणं बाहुभ्यां परिगृह्य राघवस्य अभ्याशम् आनयत्। वायुसूनोः सौहृदेन परमया भक्त्या च शत्रूणाम् अकम्प्यः अपि सः लक्ष्मणः कपेः लघुत्वम् अगमत्। युधि निर्जितं सौमित्रिं समुत्सृज्य सा शक्तिः रावणस्य तस्मिन् रथे पुनः स्वस्थानम् उपागमत्। महातेजाः रावणः अपि महाहवे संज्ञां प्राप्य निशितान् बाणान् आददे, महत् धनुः जग्राह च। शत्रुसूदनः लक्ष्मणः अपि विष्णोः अमीमांस्यं भागम् आत्मानं प्रत्यनुस्मरन् आश्वस्तः विशल्यः च अभवत्। वानराणां महाचमूं निपातितमहावीरां रणे दृष्ट्वा राघवः रावणं समभिद्रवत्। अत्र रामायणस्य गूढतत्त्वं प्रकटितम् — लक्ष्मणः विष्णोः अंशः; अतः त्रैलोक्यम् उद्धर्तुं समर्थः रावणः अपि तं चालयितुं न शक्नोति। किन्तु हनूमान् भक्त्या तं सुखेन वहति — भक्तेः शक्तिः बलात् अधिका इति कविः दर्शयति। यत् शत्रूणां कृते अकम्प्यं, तत् भक्तस्य कृते लघु। हनूमतः मुष्टिप्रहारः रावणस्य कृते प्रथमः गम्भीरः आघातः — मुखात्, नेत्रात्, कर्णात् च रक्तं स्रवति। ११३तमे ‘न प्रभुः’ इति पदविभागः मुद्रणानुसारम्, समीक्षिते ‘अप्रभुः’। ११२तमस्य श्लोकस्य स्थानं समीक्षितात् भिन्नम् — तत्र हिमवच्छ्लोकात् पूर्वम्। ११६, ११७.१ इति वुल्गेटविशेषाः; ११९तमः षट्पादः। रावणस्य असामर्थ्यस्य वर्णनं विरोधेन — यः हिमवन्तं मेरुं त्रैलोक्यम् अपि उद्धर्तुं समर्थः, सः एकं मनुष्यं न चालयति; एषः विरोधः लक्ष्मणस्य दिव्यत्वं प्रकटयति। हनूमतः मुष्टिः ‘वज्रकल्पः’ — यः रावणः इन्द्रस्य वज्रेण अपि न कम्पितः, सः वानरस्य मुष्टिना मूर्च्छितः। शक्तिः स्वयम् एव रावणस्य रथं प्रत्यागच्छति — ब्रह्मदत्तस्य आयुधस्य विशेषः, यत् कार्यं कृत्वा स्वामिनं प्रति निवर्तते। उभौ अपि — रावणः लक्ष्मणः च — मूर्च्छायाः आश्वस्तौ, युद्धं पुनः आरभ्यते; किन्तु अधुना रामः स्वयं प्रविशति। ‘रथोपस्थ उपाविशत्’ इति — रावणः रथस्य तले निश्चेष्टः उपविष्टः, राज्ञः अवस्था दयनीया। हनूमान् लक्ष्मणं रामस्य समीपम् आनयति — युद्धे अपि सः सेवकधर्मं न विस्मरति; प्रथमं स्वामिनः भ्रातुः रक्षा, ततः शत्रोः वधः। एतत् हनूमतः चरित्रस्य सारः। लक्ष्मणस्य आश्वासः ‘विशल्यः’ इति — शक्तिः स्वयं निर्गता, अतः शरीरे शल्यं नावशिष्टम्; विष्णोः अंशस्य स्मरणेन सः पुनः स्वस्थः, युद्धाय च सज्जः। अस्मिन् खण्डे त्रयः क्षणाः — रावणस्य असामर्थ्यं, हनूमतः प्रहारः, लक्ष्मणस्य प्रत्याश्वासः — सर्वे रामपक्षस्य अनुकूलाः।
Rāvaṇa could have lifted Himavat, Mandara or Meru in his arms, or all three worlds with their gods, but he could not lift Bharata's younger brother. Though struck in the chest by Brahmā's spear, Sumitrā's son remembered who he was: an unfathomable portion of Viṣṇu. So the thorn in the side of the gods crushed in his arms Sumitrā's son, the humbler of the dānavas' pride, and yet he could not so much as move him. Here the Rāmāyaṇa reveals a hidden truth: Lakṣmaṇa was a part of Viṣṇu, and so Rāvaṇa, who could lift the three worlds, could not stir him. The contrast shows Lakṣmaṇa's divinity: the one who could raise Himavat and Meru could not raise one man. Then the son of the Wind rushed at Rāvaṇa in fury and struck him on the chest with a fist like a thunderbolt. At that blow Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, sank to his knees, reeled and fell. Blood poured from his mouths, his eyes and his ears; spinning, motionless, he sank down on the floor of his chariot, senseless and in a swoon, unable to keep his place — a pitiful state for a king. It was the first serious blow Rāvaṇa had taken; he whom Indra's thunderbolt had not shaken was felled by a monkey's fist. Seeing Rāvaṇa of terrible prowess senseless in the fight, the ṛṣis, the monkeys, the gods and the asuras cried out. Then mighty Hanumān took Lakṣmaṇa, whom Rāvaṇa had struck down, in his arms and carried him to Rāghava's side. Because of the Wind-son's friendship and his supreme devotion, the one whom no enemy could move became light for the monkey. Devotion, the poet shows, is stronger than force: what is immovable to enemies is light to a devotee. Even in battle Hanumān did not forget his duty as a servant — first to protect his master's brother, then to deal with the enemy — and that is the essence of his character. Leaving Sumitrā's son, overcome in battle, the spear went back by itself to its place in Rāvaṇa's chariot, as a weapon given by Brahmā does, returning to its master when its work is done. Mighty Rāvaṇa too came to his senses in that great battle, took up sharp arrows and seized his great bow. And Lakṣmaṇa, destroyer of his enemies, remembering himself as an unfathomable portion of Viṣṇu, recovered and was free of the dart, for the spear had gone and left no barb in him. All three turns of this passage — Rāvaṇa's helplessness, Hanumān's blow, Lakṣmaṇa's recovery — went in Rāma's favour. Then, seeing the great monkey army lying in the field with its great heroes struck down, Rāghava himself rushed at Rāvaṇa.
११हनूमत्पृष्ठस्थस्य रामस्य आगमनं, रावणं प्रति वचनं च
१२४अथैनमनुसंक्रम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्।
मम पृष्ठं समारुह्य राक्षसं शास्तुमर्हसि॥
१२५विष्णुर्यथा गरुत्मन्तमारुह्यामरवैरिणम्।
तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं वायुपुत्रेण भाषितम्॥
१२६अथारुरोह सहसा हनूमन्तं महाकपिम्।
रथस्थं रावणं संख्ये ददर्श मनुजाधिपः॥
१२७तमालोक्य महातेजाः प्रदुद्राव स रावणम्।
वैरोचनमिव क्रुद्धो विष्णुरभ्युद्यतायुधः॥
१२८ज्याशब्दमकरोत्तीव्रं वज्रनिष्पेषनिष्ठुरम्।
गिरा गम्भीरया रामो राक्षसेन्द्रमुवाच ह॥
१२९तिष्ठ तिष्ठ मम त्वं हि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।
क्व नु राक्षसशार्दूल गत्वा मोक्षमवाप्स्यसि॥
१३०यदीन्द्रवैवस्वतभास्करान्वा स्वयंभुवैश्वानरशंकरान्वा।
गमिष्यसि त्वं दशधा दिशो वा तथापि मे नाद्य गतो विमोक्ष्यसे॥
१३१यश्चैष शक्त्या निहतस्त्वयाद्य गच्छन्विषादं सहसाभ्युपेत्य।
स एष रक्षोगणराज मृत्युः सपुत्रपौत्रस्य तवाद्य युद्धे॥
१३२एतेन चात्यद्भुतदर्शनानि शरैर्जनस्थानकृतालयानि।
चतुर्दशान्यात्तवरायुधानि रक्षःसहस्राणि निषूदितानि॥
१३३राघवस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो महाबलः।
वायुपुत्रं महावेगं वहन्तं राघवं रणे॥
१३४रोषेण महताऽऽविष्टः पूर्ववैरमनुस्मरन्।
आजघान शरैर्दीप्तैः कालानलशिखोपमैः॥
१३५राक्षसेनाहवे तस्य ताडितस्यापि सायकैः।
स्वभावतेजोयुक्तस्य भूयस्तेजोऽभ्यवर्धत॥
१३६ततो रामो महातेजा रावणेन कृतव्रणम्।
दृष्ट्वा प्लवगशार्दूलं क्रोधस्य वशमेयिवान्॥
अथ हनूमान् तं रामम् अनुसंक्रम्य वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यथा विष्णुः गरुत्मन्तम् आरुह्य अमरवैरिणं शास्ति, तथा त्वं मम पृष्ठं समारुह्य राक्षसं शास्तुम् अर्हसि।’ वायुपुत्रेण भाषितं तत् वाक्यं श्रुत्वा राघवः सहसा महाकपिं हनूमन्तम् आरुरोह। मनुजाधिपः रामः संख्ये रथस्थं रावणं ददर्श; तम् आलोक्य महातेजाः सः, यथा क्रुद्धः अभ्युद्यतायुधः विष्णुः वैरोचनं बलिम् अभिधावति, तथा रावणं प्रदुद्राव। सः वज्रनिष्पेषवत् निष्ठुरं तीव्रं ज्याशब्दम् अकरोत्, गम्भीरया गिरा राक्षसेन्द्रम् उवाच च — ‘तिष्ठ, तिष्ठ; ईदृशं मम विप्रियं कृत्वा, हे राक्षसशार्दूल, क्व गत्वा मोक्षम् अवाप्स्यसि? यदि त्वम् इन्द्रं, वैवस्वतं, भास्करं वा, स्वयंभुवं, वैश्वानरं, शंकरं वा, दशधा दिशः वा गमिष्यसि, तथापि अद्य मे गतः न विमोक्ष्यसे। यः एषः त्वया शक्त्या अद्य निहतः सहसा विषादं गतः, सः एव अद्य युद्धे सपुत्रपौत्रस्य तव मृत्युः, हे रक्षोगणराज। अनेन एव जनस्थाने कृतालयानि आत्तवरायुधानि अत्यद्भुतदर्शनानि चतुर्दश रक्षःसहस्राणि शरैः निषूदितानि।’ राघवस्य वचः श्रुत्वा महाबलः राक्षसेन्द्रः महता रोषेण आविष्टः पूर्ववैरम् अनुस्मरन् रणे राघवं वहन्तं महावेगं वायुपुत्रं कालानलशिखोपमैः दीप्तैः शरैः आजघान। आहवे राक्षसेन सायकैः ताडितस्य अपि स्वभावतेजोयुक्तस्य तस्य हनूमतः तेजः भूयः अभ्यवर्धत। ततः महातेजाः रामः रावणेन कृतव्रणं प्लवगशार्दूलं दृष्ट्वा क्रोधस्य वशम् एयिवान्। अत्र हनूमान् गरुडस्य स्थानं गृह्णाति, रामः विष्णोः — एषः दृश्यः रामस्य दिव्यत्वं सूचयति। रामस्य वचनं तस्य दृढनिश्चयस्य घोषणा — त्रैलोक्ये कुत्र अपि रावणस्य आश्रयः नास्ति। अत्र रामः लक्ष्मणस्य पराक्रमं स्मारयति — ‘जनस्थाने चतुर्दशसहस्राणि’ इति; वस्तुतः अरण्यकाण्डे रामः एव तान् जघान, अतः ‘एतेन’ इति पदं केचित् रामेण एव इति व्याचक्षते; हिन्दीभाष्यं तु ‘इस रघुवंशी राजकुमारने’ इति लक्ष्मणपरम्। रावणस्य पूर्ववैरं हनूमन्तं प्रति — लङ्कादहनम्, अक्षवधः च। हनूमतः तेजः आघातैः वर्धते — एषः तस्य स्वभावः। १२५तमस्य पूर्वार्धं, १३२तमः, १३३.२, १३४.१ च वुल्गेटविशेषाः; १२६तमस्य उत्तरार्धं समीक्षिते e-अर्धः (६.०४७.११८e)। हनूमतः प्रस्तावः भक्तेः परमा अभिव्यक्तिः — सः स्वयं वाहनं भवितुम् इच्छति, यथा गरुडः विष्णोः। रामः रथी नासीत्, रावणः तु रथे स्थितः; हनूमतः पृष्ठम् एव रामस्य रथः इति उभयोः समता स्थापिता। रामस्य वचने त्रयः अंशाः — प्रथमं आह्वानं ‘तिष्ठ तिष्ठ’, ततः रावणस्य निराश्रयतायाः घोषणा, ततः लक्ष्मणस्य पराक्रमस्य स्मरणं, येन रावणः जानाति यत् यं सः हतं मन्यते सः एव तस्य मृत्युः। ‘सपुत्रपौत्रस्य’ इति — रावणस्य सम्पूर्णस्य कुलस्य विनाशः सूचितः। रावणः रामस्य वाहनं हनूमन्तं प्रहरति, न रामं साक्षात् — एतत् दृष्ट्वा रामस्य क्रोधः जागर्ति; सेवकस्य क्लेशः स्वामिनः क्रोधस्य कारणम्। ‘स्वभावतेजोयुक्तस्य भूयस्तेजोऽभ्यवर्धत’ इति हनूमतः विशेषः — आघातैः तस्य बलं न क्षीयते, अपितु वर्धते, यथा अग्निः इन्धनैः।
Hanumān went after him and said: "Climb on my back and punish the rākṣasa, as Viṣṇu, mounted on Garuḍa, punishes the enemy of the gods." That offer was the highest expression of his devotion: he wanted to be Rāma's mount, as Garuḍa is Viṣṇu's. Rāma was on foot and Rāvaṇa in a chariot; now Hanumān's back would be Rāma's chariot, and the two would meet as equals. Hearing the Wind-son's words, Rāghava at once climbed onto the great monkey. In this scene Hanumān takes the place of Garuḍa and Rāma of Viṣṇu, and it points to Rāma's divinity. The lord of men saw Rāvaṇa in his chariot on the field, and at the sight the mighty prince rushed at him as Viṣṇu in wrath, weapon raised, rushed at Bali, son of Virocana. He made his bowstring twang, harsh and fierce as the crash of a thunderbolt, and spoke to the lord of the rākṣasas in a deep voice: "Stand! Stand! After doing me such a wrong, where can you go to escape, tiger among rākṣasas? Go to Indra, to Yama, to the Sun, to Brahmā the Self-born, to Agni or to Śiva, or flee in all ten directions — even then you will not escape me today. The one you struck down with your spear today, who fell at once into despair, he will be your death in battle today, king of the rākṣasa hosts, and the death of your sons and grandsons. It was he whose arrows killed the fourteen thousand rākṣasas of Janasthāna, wondrous to look on and armed with the finest weapons." Rāma's words proclaimed his resolve: nowhere in the three worlds was there refuge for Rāvaṇa. They had three parts — the challenge, the declaration that Rāvaṇa had nowhere to hide, and the reminder of Lakṣmaṇa's prowess, so that Rāvaṇa would know the man he thought dead would be his death — and "sons and grandsons" foretold the ruin of his whole house. In the Araṇya Kāṇḍa it was Rāma himself who killed the fourteen thousand, and so some take the "he" here to mean Rāma; as it stands, Rāma is pointing to his brother. Hearing Rāghava's words, the mighty lord of the rākṣasas was seized with great rage, and remembering his old grudge against Hanumān — the burning of Laṅkā and the killing of Akṣa — he struck the swift son of the Wind, as he carried Rāghava through the battle, with blazing arrows like the flames of the fire at the end of time. He struck the mount, not Rāma himself. But though the rākṣasa's arrows struck him in the battle, the fiery energy that was Hanumān's by nature only grew greater, as fire grows with fuel: blows did not weaken him, they made him stronger. Then Rāma of great splendour, seeing that tiger among monkeys wounded by Rāvaṇa, gave way to anger, for the suffering of his servant roused the master's wrath.
१२रावणस्य पराभवः, रामस्य दया, लङ्काप्रवेशः
१३७तस्याभिसंक्रम्य रथं सचक्रं साश्वध्वजच्छत्रमहापताकम्।
ससारथिं साशनिशूलखड्गं रामः प्रचिच्छेद शितैः शराग्रैः॥
१३८अथेन्द्रशत्रुं तरसा जघान बाणेन वज्राशनिसंनिभेन।
भुजान्तरे व्यूढसुजातरूपे वज्रेण मेरुं भगवानिवेन्द्रः॥
१३९यो वज्रपाताशनिसंनिपातान्न चुक्षुभे नापि चचाल राजा।
स रामबाणाभिहतो भृशार्तश्चचाल चापं च मुमोच वीरः॥
१४०तं विह्वलन्तं प्रसमीक्ष्य रामः समाददे दीप्तमथार्धचन्द्रम्।
तेनार्कवर्णं सहसा किरीटं चिच्छेद रक्षोधिपतेर्महात्मा॥
१४१तं निर्विषाशीविषसंनिकाशं शान्तार्चिषं सूर्यमिवाप्रकाशम्।
गतश्रियं कृत्तकिरीटकूटमुवाच रामो युधि राक्षसेन्द्रम्॥
१४२कृतं त्वया कर्म महत्सुभीमं हतप्रवीरश्च कृतस्त्वयाहम्।
तस्मात्परिश्रान्त इति व्यवस्य न त्वां शरैर्मृत्युवशं नयामि॥
१४३प्रयाहि जानामि रणार्दितस्त्वं प्रविश्य रात्रिंचरराज लङ्काम्।
आश्वस्य निर्याहि रथी च धन्वी तदा बलं प्रेक्ष्यसि मे रथस्थः॥
१४४स एवमुक्तो हतदर्पहर्षो निकृत्तचापः स हताश्वसूतः।
शरार्दितो भग्नमहाकिरीटो विवेश लङ्कां सहसा स्म राजा॥
१४५तस्मिन्प्रविष्टे रजनीचरेन्द्रे महाबले दानवदेवशत्रौ।
हरीन्विशल्यान्सह लक्ष्मणेन चकार रामः परमाहवाग्रे॥
१४६तस्मिन्प्रभग्ने त्रिदशेन्द्रशत्रौ सुरासुरा भूतगणा दिशश्च।
ससागराः सर्षिमहोरगाश्च तथैव भूम्यम्बुचराः प्रहृष्टाः॥
रामः रावणस्य रथम् अभिसंक्रम्य, सचक्रं, साश्वध्वजच्छत्रमहापताकं, ससारथिं, साशनिशूलखड्गं तं रथं शितैः शराग्रैः प्रचिच्छेद। अथ, यथा भगवान् इन्द्रः वज्रेण मेरुं जघान, तथा सः वज्राशनिसंनिभेन बाणेन इन्द्रशत्रुं रावणं व्यूढसुजातरूपे भुजान्तरे तरसा जघान। यः राजा वज्रपातैः अशनिसंनिपातैः अपि न चुक्षुभे न चचाल, सः वीरः रामबाणेन अभिहतः भृशम् आर्तः चचाल, चापं च मुमोच। तं विह्वलन्तं प्रसमीक्ष्य महात्मा रामः दीप्तम् अर्धचन्द्रं बाणं समाददे, तेन रक्षोधिपतेः अर्कवर्णं किरीटं सहसा चिच्छेद। निर्विषम् आशीविषम् इव, शान्तार्चिषम् अप्रकाशं सूर्यम् इव, गतश्रियं कृत्तकिरीटकूटं तं राक्षसेन्द्रं रामः युधि उवाच — ‘त्वया महत् सुभीमं कर्म कृतं, मम प्रवीराः अपि त्वया हताः; तथापि त्वं परिश्रान्तः इति निश्चित्य शरैः त्वां मृत्युवशं न नयामि। रात्रिंचरराज, जानामि त्वं रणार्दितः; प्रयाहि, लङ्कां प्रविश्य आश्वस्य रथी धन्वी च पुनः निर्याहि; तदा रथस्थः मम बलं प्रेक्ष्यसि।’ एवम् उक्तः हतदर्पहर्षः, निकृत्तचापः, हताश्वसूतः, शरार्दितः, भग्नमहाकिरीटः सः राजा सहसा लङ्कां विवेश। महाबले दानवदेवशत्रौ रजनीचरेन्द्रे तस्मिन् लङ्कां प्रविष्टे, रामः लक्ष्मणेन सह परमाहवाग्रे हरीन् विशल्यान् चकार। त्रिदशेन्द्रशत्रौ तस्मिन् प्रभग्ने सुराः असुराः भूतगणाः दिशः ससागराः सर्षिमहोरगाः भूमिचराः अम्बुचराः च प्रहृष्टाः अभवन्। अत्र रामस्य धर्मयुद्धस्य परमः आदर्शः — परिश्रान्तं, निरायुधं, विरथं शत्रुं सः न हन्ति, अपितु पुनः सज्जीभूय आगन्तुम् अनुज्ञां ददाति। एषा दया न दौर्बल्यं, किन्तु आत्मविश्वासः — सः जानाति यत् सः सज्जम् अपि रावणं जेष्यति। किरीटस्य छेदनं राज्ञः अपमानस्य पराकाष्ठा; ‘निर्विषाशीविष’, ‘शान्तार्चिः सूर्यः’ इति उपमाभ्यां रावणस्य तेजसः दर्पस्य च नाशः चित्रितः। अन्ते रामः प्रथमं स्वसैनिकानां चिकित्सां करोति — हरीन् विशल्यान् करोति; तस्य करुणा सर्वत्र। सर्वे श्लोकाः उपजातिवृत्ते; १४३तमः (‘प्रयाहि जानामि…’) समीक्षिते नास्ति। सर्वेषां भूतानां हर्षः सर्गं मङ्गलेन समापयति। ‘यो वज्रपाताशनिसंनिपातान्न चुक्षुभे’ इति श्लोकः रावणस्य पूर्वगौरवं स्मारयति, येन तस्य अधुना पराभवः अधिकं तीव्रः प्रतीयते। रामस्य बाणः इन्द्रस्य वज्रात् अपि अधिकः — यत् वज्रेण न सिद्धं, तत् रामबाणेन सिद्धम्। रावणस्य पराभवः सम्पूर्णः — रथः, अश्वाः, सूतः, ध्वजः, छत्रं, धनुः, किरीटं च नष्टानि; केवलं प्राणाः अवशिष्टाः, ते अपि रामस्य दयया। रावणस्य लङ्काप्रवेशः ‘सहसा’ — लज्जया भयेन च सः शीघ्रं गच्छति। देवाः असुराः अपि हृष्टाः इति उक्तम् — रावणः उभयोः अपि शत्रुः आसीत्, अतः तस्य पराभवः सर्वेषां हर्षस्य कारणम्। एषः पराभवः अग्रिमस्य कुम्भकर्णप्रबोधनस्य कारणं भवति।
Advancing on Rāvaṇa's chariot, Rāma cut it to pieces with sharp arrow-points — its wheels, horses, banner, parasol and great flag, its charioteer, its thunderbolts, tridents and swords. Then, as the blessed Indra struck Meru with his thunderbolt, he struck Indra's enemy full on his broad, handsome chest with an arrow like a thunderbolt. The king whom the crash of thunderbolts and lightning had never shaken or moved, that hero, struck by Rāma's arrow, reeled in agony and let fall his bow. Recalling Rāvaṇa's old glory makes his defeat now all the sharper: what Indra's thunderbolt could not do, Rāma's arrow did. Seeing him reel, great-souled Rāma took up a blazing crescent-headed arrow and with it at once cut off the lord of the rākṣasas' diadem, bright as the sun. To cut off a king's crown is the height of humiliation. Rāvaṇa was now like a snake without its venom, like a sun with its rays quenched and giving no light; his glory gone, the crest of his diadem cut away, he stood before Rāma, and Rāma spoke to him on the battlefield: "You have done a great and terrible deed, and you have killed my finest heroes. Still, seeing that you are exhausted, I will not bring you under death with my arrows. Go — I know you are worn out by the battle. Go into Laṅkā, king of the night-roamers, get your breath back, and then come out again with your chariot and your bow; then, standing in your chariot, you will see my strength." Here is the highest ideal of righteous war: Rāma would not kill an enemy who was exhausted, disarmed and without a chariot, but gave him leave to come back ready to fight again. This was not weakness but mercy grounded in confidence; he knew he would conquer Rāvaṇa even when he was prepared. So addressed, his pride and joy destroyed, his bow cut, his horses and charioteer killed, racked by arrows and his great diadem broken, the king hurried into Laṅkā, in shame and in fear. His defeat was complete: chariot, horses, charioteer, banner, parasol, bow and crown were gone, and only his life remained, and that by Rāma's mercy. When that mighty king of the night-roamers, enemy of dānavas and gods, had gone into the city, Rāma and Lakṣmaṇa, at the front of that great battle, first drew the arrows from the wounded monkeys; his compassion reached everywhere. And when the enemy of the king of the gods had been broken, the gods and asuras, the hosts of beings, the quarters of the world and the oceans, the ṛṣis and the great serpents, and every creature of land and water rejoiced, for Rāvaṇa had been the enemy of gods and asuras alike. So the sarga ends in gladness; and this defeat will lead Rāvaṇa to wake Kumbhakarṇa.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३१ पदानि
पावकसूनुशस्त
५९.२
अग्निपुत्रेण नीलेन हतम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पावकसूनुना शस्तः (हतः) — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘-शस्तम्’)
निर्जरयूथमुख्य
५९.३
देवगणप्रधानान्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निर्जराणां यूथानां मुख्याः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘-मुख्यान्’)
इन्द्रबलसादन
५९.४
इन्द्रसेनायाः अपि नाशकः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘यैः + इन्द्र’ → ‘यैरिन्द्र’ इति विसर्गस्य रेफः
- समासः
- इन्द्रस्य बलं सादयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘-सादनः’)
सानुयात्र
५९.४
अनुचरसहितः
- सन्धिः
- स + अनुयात्र → सानुयात्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अनुयात्रेण सह वर्तमानः — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सानुयात्रः’)
अविचारयन्
५९.५
संशयं विना, अविमृश्य
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘विजयाय + अविचारयन्’ इति सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- नञ्समासः — न विचारयन्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (शत्रन्तम्)
तुरंगोत्तमराजियुक्त
५९.७
श्रेष्ठाश्वपङ्क्त्या योजितम्
- सन्धिः
- तुरंग + उत्तम → तुरंगोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- तुरंगोत्तमानां राजिः, तया युक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
आस्फोटितक्ष्वेडितसिंहनाद
५९.८
भुजास्फालनैः, क्ष्वेडारवैः, सिंहगर्जनैः च
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आस्फोटितानि क्ष्वेडितानि सिंहनादाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘-नादैः’)
भुजगेन्द्रबाहु
५९.११
सर्पराजसदृशदीर्घभुजः
- सन्धिः
- भुजग + इन्द्र → भुजगेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- भुजगेन्द्रः इव बाहू यस्य सः — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
बलप्रवेक
५९.१३
सेनायाः मुख्यान् वीरान्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बलेषु प्रवेकाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘बलप्रवेकं’)
नवोदितार्कोपमताम्रवक्त्र
५९.१४
बालसूर्यवत् रक्तमुखः
- सन्धिः
- उदित + अर्क → उदितार्क — सवर्णदीर्घः; अर्क + उपम → अर्कोपम — गुणसन्धिः
- समासः
- नवोदितार्केण उपमं ताम्रं वक्त्रं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
मृगराजकेतु
५९.१५
सिंहध्वजः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मृगराजः केतौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘-केतुर्’)
विन्ध्यास्तमहेन्द्रकल्प
५९.१६
विन्ध्यास्तमहेन्द्रपर्वतसदृशः
- सन्धिः
- विन्ध्य + अस्त → विन्ध्यास्त — सवर्णदीर्घः; महा + इन्द्र → महेन्द्र — गुणसन्धिः
- समासः
- विन्ध्यः अस्तः महेन्द्रः च, तैः कल्पः (ईषदूनः) — द्वन्द्वगर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
मरीचिनद्ध
५९.१८
किरणैः व्याप्तं, दीप्तिमन्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मरीचिभिः नद्धः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘-नद्धं’)
पृथुव्यूढसुजातवक्षाः
५९.२०
विशालविस्तृतसुन्दरवक्षःस्थलः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पृथु व्यूढं सुजातं वक्षः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘-वक्षाः’)
सूक्ष्मशलाक
५९.२४
सूक्ष्मदण्डयुक्तं (छत्रम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सूक्ष्माः शलाकाः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘-शलाकम्’)
देहवद्भिः
५९.३०
शरीरधारिभिः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — मतुप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
चर्यागृहगोपुर
५९.३३
राजमार्गेषु, भवनेषु, पुरद्वारेषु च
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चर्याः गृहाणि गोपुराणि च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (‘-गोपुरेषु’)
महाझष
५९.३५
महामत्स्यः, तिमिङ्गिलः
- सन्धिः
- महत् + झष → महाझष — आन्महतः
- समासः
- महान् झषः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘महाझषः’)
गुहेरिता
५९.४०
स्कन्देन प्रेरिता (शक्तिः)
- सन्धिः
- गुह + ईरिता → गुहेरिता — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- गुहेन ईरिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
नानद्यमान
५९.४५
पुनः पुनः आर्तनादं कुर्वन्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नद्’ धातोः यङन्तात् शानच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘नानद्यमाना’ — सन्धौ विसर्गलोपः)
सुपर्याप्त
५९.४७
सम्यक् समर्थः
- सन्धिः
- सु + परि + आप्त → सुपर्याप्त — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
- समासः
- सुष्ठु पर्याप्तः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सुपर्याप्तो’)
भूतात्मा
५९.५६
जीवात्मानम्; हिन्दीभाष्ये ‘जीवात्मा’
- सन्धिः
- भूत + आत्मन् → भूतात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- भूतानाम् आत्मा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘भूतात्मानं’)
अमरद्विष्
५९.६२
देवशत्रुं रावणम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अमरान् द्वेष्टि इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विबन्तम्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अमरद्विषम्’)
लब्धलक्ष
५९.८३
प्राप्तावसराः, लब्धलक्ष्याः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लब्धं लक्षं यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘लब्धलक्षाः’)
भ्रंशयिष्यति
५९.८८
च्यावयिष्यति, वियोजयिष्यति
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘जीवितात् + भ्रंशयिष्यति’ → ‘जीविताद्भ्रंशयिष्यति’ इति जश्त्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भ्रंश्’ धातोः णिजन्तात् लृट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
उद्वृत्तशिताग्रदंष्ट्र
५९.९७
बहिर्निर्गततीक्ष्णदंष्ट्रम्
- सन्धिः
- उद् + वृत्त → उद्वृत्त — सन्धिकार्यं नास्ति; शित + अग्र → शिताग्र — सवर्णदीर्घः
- समासः
- उद्वृत्ताः शिताग्राः दंष्ट्राः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘-दंष्ट्रम्’)
अमीमांस्य
५९.११२
विचारातीतम्, अचिन्त्यम्
- सन्धिः
- अ + मीमांस्य → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न मीमांस्यः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (समासे ‘अमीमांस्यभागम्’)
दानवदर्पघ्न
५९.११३
दानवानां गर्वनाशकम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दानवानां दर्पं हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘-दर्पघ्नं’)
वैरोचन
५९.१२७
विरोचनपुत्रं बलिम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — विरोचन + अण् (तद्धितः, अपत्यार्थे)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वैरोचनम्’)
कृत्तकिरीटकूट
५९.१४१
छिन्नमुकुटशिखरम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृत्तं किरीटकूटं यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्