नीलेन प्रहस्तवधः

युद्धाय कृतोद्यमं निर्गच्छन्तं प्रहस्तं दृष्ट्वा अरिंदमः रामः सस्मितं विभीषणम् उवाच — ‘बलेन महता वृतः महावेगः कः एषः सुमहाकायः आगच्छति? अस्य रूपं बलं पौरुषं च कीदृशम्? हे महाबाहो, एतं वीर्यवन्तं निशाचरं मे आचक्ष्व।’ राघवस्य वचनं श्रुत्वा विभीषणः प्रत्युवाच — ‘एषः रावणस्य सेनापतिः प्रहस्तः नाम राक्षसः। सः लङ्कायां राक्षसेन्द्रस्य त्रिभागेन बलेन संवृतः, वीर्यवान्, अस्त्रवित्, शूरः, सुप्रख्यातपराक्रमः च।’ रामस्य स्मितं तस्य निर्भयतां दर्शयति — महान् शत्रुः आगच्छति, तथापि सः शान्तः। सः विभीषणं पृच्छति, यतः सः लङ्कायाः सर्वान् वीरान् जानाति; एषः विभीषणस्य उपयोगः युद्धे पुनः पुनः दृश्यते। ‘त्रिभागबलसंवृतः’ इति — लङ्कायाः सम्पूर्णसेनायाः तृतीयः भागः प्रहस्तेन सह निर्गतः इति हिन्दीभाष्यम् अपि व्याचष्टे। अस्य सर्गस्य प्रथमाः चत्वारः श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; तत्र सर्गः ‘ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम्’ इति पञ्चमेन श्लोकेन आरभ्यते। चतुर्थः श्लोकः षट्पादः, विभीषणस्य परिचयवाक्यं सम्पूर्णम् एकस्मिन् एव श्लोके समापयति। अयं संवादः अग्रिमसर्गे रावणस्य आगमने पुनः विस्तरेण दृश्यते, यत्र विभीषणः सर्वान् राक्षसवीरान् एकैकशः परिचाययति।

ततः भीमं भीमपराक्रमं गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैः अभिसंवृतं निर्यान्तं प्रहस्तं बलीयसां वानराणां महती सेना ददर्श। तेषां वानराणां घोषः अभिसंजातः, ते प्रहस्तम् अभिगर्जन्ति स्म। जयम् इच्छतां वानरान् अभिधावतां राक्षसानां हस्तेषु खड्गाः, शक्तयः, ऋष्टयः, शूलाः, बाणाः, मुसलानि, गदाः, परिघाः, प्रासाः, विविधाः परश्वधाः, विचित्राणि धनूंषि च प्रगृहीतानि अराजन्त। युद्धकामाः प्लवंगमाः अपि पुष्पितान् पादपान्, गिरीन्, विपुलाः दीर्घाः शिलाः च जगृहुः। तेषाम् अन्योन्यम् आसाद्य सुमहान् संग्रामः अभूत् — एके अश्मवृष्टिं, अपरे शरवर्षं वर्षन्ति स्म। अत्र आयुधानां द्विविधा सूची दत्ता — राक्षसानां निर्मितानि लोहमयानि शस्त्राणि, वानराणां तु प्रकृतिदत्तानि वृक्षशिलाः। उभयोः अपि वर्षणम् उपमितम् — अश्मवृष्टिः शरवृष्टिः च मेघाः इव वर्षन्ति। ‘पुष्पितान्’ इति पदं रोचकम् — युद्धे अपि वनस्य सौन्दर्यं कविः न विस्मरति; पुष्पितैः वृक्षैः एव वानराः प्रहरन्ति। समीक्षिते ‘अतिसंजातरोषाणाम्’ इति पाठः, अत्र ‘अभिसंजातघोषाणाम्’ — अत्र वानराणां क्रोधस्य स्थाने घोषः उक्तः। समीक्षिते ‘पुष्पितान् वानरर्षभाः’ इति, अत्र ‘पुष्पितांस्तु गिरींस्तथा’। वानराः प्रहस्तस्य नाम प्रभावं च न विगणय्य तस्य अभिमुखं गर्जन्ति — पूर्वसर्गेषु धूम्राक्षवज्रदंष्ट्राकम्पनानां वधात् तेषां उत्साहः वर्धितः। युद्धस्य आरम्भः समानः — उभौ पक्षौ समानेन उत्साहेन परस्परं प्रहरतः। शस्त्राणां ‘अराजन्त’ इति क्रिया सूचयति यत् तानि सूर्यप्रकाशे दीप्यन्ते स्म — युद्धस्य आरम्भे सेनायाः वैभवं कविः न उपेक्षते, यद्यपि तत् शीघ्रं नश्यति।

युद्धे बहवः राक्षसाः बहून् वानरपुङ्गवान्, बहवः वानराः अपि बहून् राक्षसान् निजघ्नुः। केचित् शूलैः प्रमथिताः, केचित् परमायुधैः, केचित् परिघैः आहताः, केचित् परश्वधैः छिन्नाः। केचित् निरुच्छ्वासाः जगतीतले पतिताः, केचित् इषुसंधानेन साधिताः विभिन्नहृदयाः अभवन्। केचित् खड्गैः द्विधा कृताः स्फुरन्तः भुवि पतिताः; शूरैः राक्षसैः वानराः पार्श्वतः विदारिताः। संक्रुद्धैः वानरैः अपि राक्षसौघाः समन्ततः पादपैः गिरिशृङ्गैः च वसुधातले सम्पिष्टाः। वज्रस्पर्शतलैः हस्तैः मुष्टिभिः च भृशं हताः राक्षसाः आस्येभ्यः शोणितं वमन्ति स्म, तेषां दशनानि नेत्राणि च विशीर्णानि। आर्तस्वनं स्वनतां सिंहनादं च नर्दतां हरीणां रक्षसां च तुमुलः शब्दः बभूव। क्रुद्धाः वानराः राक्षसाः च वीरमार्गम् अनुव्रताः विवृत्तवदनाः क्रूराः अभीतवत् कर्माणि चक्रुः। अत्र ‘बहवः… बहून्… बहवः… बहून्’ इति पुनरुक्त्या युद्धस्य सममितिः व्यापकता च दर्शिता — न एकः पक्षः एव जयति। मृत्योः प्रकाराः विविधाः क्रमेण उक्ताः — शूलेन, परिघेण, परश्वधेन, बाणेन, खड्गेन, वृक्षेण, शिलया, मुष्टिना च। एतेन कविः युद्धस्य भीषणतां प्रत्यक्षां करोति। ‘वीरमार्गमनुव्रताः’ इति — पलायनं विना मरणं वीराणां मार्गः; उभौ पक्षौ तम् एव अनुसरतः। शब्दस्य द्वैविध्यम् अपि — आर्तस्वनः आहतानां, सिंहनादः विजयिनाम्। वानराणां मुष्टिप्रहाराः ‘वज्रस्पर्शतलैः’ इति विशेषणेन गौरविताः — तेषां हस्ताः एव आयुधानि। समीक्षिते ‘इषुसंतानसंदिताः’ इति पाठः, अत्र ‘इषुसंधानसाधिताः’; तत्र ‘धरणीतले’, अत्र ‘जगतीतले’ इति। एवं युद्धस्य प्रथमः भागः अनिर्णीतः एव। उभयोः पक्षयोः हानिः समाना इति कविः निष्पक्षतया वर्णयति; राक्षसाः अपि वीराः, न केवलं भीरवः। किन्तु वानराणां पक्षे रामस्य धर्मः अस्ति, अतः अन्ते तेषां विजयः निश्चितः।

नरान्तकः, कुम्भहनुः, महानादः, समुन्नतः च इति एते सर्वे प्रहस्तसचिवाः वनौकसः जघ्नुः। तेषु शीघ्रं निपतत्सु वानरान् च निघ्नत्सु द्विविदः गिरिशृङ्गेण एकं नरान्तकं जघान। दुर्मुखः कपिः पुनः उत्थाय विपुलं द्रुमं गृहीत्वा क्षिप्रहस्तं राक्षसं समुन्नतम् अपोथयत्। तेजस्वी जाम्बवान् सुसंक्रुद्धः महतीं शिलां प्रगृह्य महानादस्य वक्षसि पातयामास। अथ वीर्यवान् कुम्भहनुः तत्र तारेण आसाद्य महता वृक्षेण सद्यः प्राणान् संत्याजितः। तत् कर्म अमृष्यमाणः रथम् आस्थितः प्रहस्तः धनुष्पाणिः वनौकसां घोरं कदनं चकार। तदा उभयोः सेनयोः आवर्तः इव संजज्ञे, क्षुभितस्य अप्रमेयस्य सागरस्य इव निःस्वनः अभवत्। रणदुर्मदः राक्षसः प्रहस्तः संक्रुद्धः महता शरौघेण परमाहवे वानरान् अर्दयामास। चत्वारः सचिवाः चतुर्भिः वानरवीरैः हताः — प्रत्येकस्य राक्षसस्य प्रतियोद्धा पृथक्, येन वानरसेनायाः वीराणां सामर्थ्यं दर्शितम्। द्विविदः शैलशृङ्गेण, दुर्मुखः द्रुमेण, जाम्बवान् शिलया, तारः वृक्षेण — आयुधानि अपि विविधानि। अत्र सचिवानां वधः प्रहस्तस्य क्रोधस्य कारणम्; स्वसहायानां नाशं दृष्ट्वा सः स्वयं युद्धे प्रविशति। ‘आवर्त इव’ इति उपमा सेनयोः भ्रमणं, सम्मिश्रणं च दर्शयति — यथा जले आवर्तः सर्वं स्वस्मिन् आकर्षति। समीक्षिते कुम्भहनोः वधः ‘वृक्षेणाभिहतो मूर्ध्नि प्राणांस्तत्याज राक्षसः’ इति, अत्र ‘वृक्षेण महता सद्यः प्राणान्संत्याजयद्रणे’ इति भिन्नः पाठः। तथैव ‘महता हि शरौघेण प्रहस्तो युद्धकोविदः’ इति तत्र, अत्र ‘राक्षसो रणदुर्मदः’। प्रहस्तस्य रथात् शरवर्षणं रथिनः लाभं दर्शयति — वानराः पदातयः, सः दूरात् प्रहरति। सचिवानां वधः क्रमेण एकैकेन श्लोकेन उक्तः, येन प्रत्येकस्य वानरवीरस्य पराक्रमः पृथक् स्मर्यते। दुर्मुखस्य ‘पुनरुत्थाय’ इति पदं सूचयति यत् सः पूर्वं पतितः आसीत्, तथापि पुनः उत्थाय शत्रुं जघान — वानराणां धैर्यस्य उदाहरणम्।

वानराणां राक्षसानां च घोरैः शरीरैः मेदिनी अतिचिता बभूव, पर्वतैः इव संवृता। रुधिरौघेण प्रच्छन्ना सा मही माधवे मासि पुष्पितैः पलाशैः संछन्ना इव प्रकाशते स्म। ततः कविः युद्धभूमिं नदीरूपेण वर्णयति — तस्याः हतवीरौघाः वप्राः तटाः, भग्नानि आयुधानि महाद्रुमाः, शोणितौघाः महातोयं, सा च यमसागरं गच्छति। यकृत्प्लीहानि तस्याः महापङ्कः, विनिकीर्णानि अन्त्राणि शैवालम्, भिन्नाः कायाः शिरांसि च मीनाः, अङ्गावयवाः केशाः च शाद्वलम्, तृणम् इव। गृध्राः हंसाः इव, कङ्काः सारसाः इव तां सेवन्ते; मेदः फेनः, आर्तानां स्तनितं च तस्याः निःस्वनः। कापुरुषाणां दुस्तारां तां युद्धभूमिमयीं नदीं, घनापाये हंससारससेवितां नदीम् इव, राक्षसाः कपिमुख्याः च तेरुः, यथा गजयूथपाः पद्मरजसा ध्वस्तां नलिनीं तरन्ति। एषः रूपकः रामायणस्य प्रसिद्धेषु वर्णनेषु अन्यतमः — भीषणं दृश्यं सुन्दरस्य नद्याः उपमानैः वर्णितम्, येन बीभत्सः रसः अद्भुतेन मिश्रितः। वसन्ते पुष्पितानां पलाशानाम् उपमा रक्तवर्णं स्पष्टयति। ‘कापुरुषदुस्तारां’ इति — भीरवः एनां तर्तुं न शक्नुवन्ति, वीराः तु गजाः पद्मिनीम् इव लीलया तरन्ति। नद्याः प्रत्येकम् अवयवं — तटाः, वृक्षाः, जलं, पङ्कः, शैवालं, मीनाः, तृणं, पक्षिणः, फेनः, ध्वनिः — युद्धस्य किञ्चित् वस्तु भवति; एवं रूपकं सम्पूर्णम्। ‘यमसागरगामिनी’ इति — यथा नदी सागरं प्रति गच्छति, तथा एषा रुधिरनदी यमलोकं प्रति, मृतानां प्राणान् वहन्ती। समीक्षिते ‘गृध्रहंसगणाकीर्णाम्’ इति, अत्र ‘गृध्रहंसवराकीर्णाम्’। द्वात्रिंशः त्रयस्त्रिंशः च श्लोकौ एकं वाक्यं — ‘तां नदीं … तेरुः’। अस्मिन् वर्णने कविः युद्धस्य भीषणतां सौन्दर्येण आवृणोति, न तु निगूहति — पाठकः उभयं युगपत् अनुभवति, भयं विस्मयं च। वीराणां कृते युद्धं नदीतरणम् इव साधारणं कर्म इति अपि सूच्यते।

ततः स्यन्दने स्थितं बाणौघान् सृजन्तं प्लवंगमान् विधमन्तं प्रहस्तं नीलः तरसा ददर्श। यथा वायुः आकाशे महत् अभ्रबलं बलात् उद्धूनोति, तथा नीलः राक्षससेनां व्यधमत्। युद्धे अभिद्रुतं तं समीक्ष्य वाहिनीपतिः प्रहस्तः आदित्यवर्णेन रथेन नीलम् एव अभिदुद्रुवे। धन्विनां श्रेष्ठः सः परमाहवे धनुः विकृष्य नीलाय बाणान् व्यसृजत्। ते विशिखाः नीलं प्राप्य विनिर्भिद्य रोषिताः पन्नगाः इव महावेगाः महीं जग्मुः। ज्वलनोपमैः निशितैः शरैः अभिहतः महाकपिः नीलः आपतन्तं परमदुर्धर्षं प्रहस्तं वृक्षम् उत्पाट्य ताडयामास। तेन अभिहतः क्रुद्धः राक्षसपुंगवः नर्दन् प्लवंगानां चमूपतौ शरवर्षाणि ववर्ष। दुरात्मनः राक्षसस्य तान् बाणगणान् वारयितुम् अपारयन् नीलः निमीलितः सन् तान् प्रत्यगृह्णात्, यथा गोवृषः शीघ्रम् आगतं शारदं वर्षं सहते। एवम् एव प्रहस्तस्य दुरासदान् शरवर्षान् नीलः निमीलिताक्षः सहसा सेहे। शरवर्षेण रोषितः महाबलः नीलः महता सालेन प्रहस्तस्य हयान् प्रजघान। ततः रोषपरीतात्मा नीलः तस्य दुरात्मनः धनुः तरसा बभञ्ज, पुनः पुनः ननाद च। तेन विधनुः कृतः वाहिनीपतिः प्रहस्तः घोरं मुसलं प्रगृह्य स्यन्दनात् अवपुप्लुवे। अत्र नीलस्य युद्धनीतिः बुद्धिमती — सः प्रथमं शरवर्षं सहते, ततः हयान् हत्वा रथं निश्चलं करोति, ततः धनुः भङ्क्त्वा प्रहस्तं भूमौ योद्धुं बाधते; एवं शत्रोः सर्वे लाभाः क्रमेण नष्टाः। गोवृषस्य उपमा सुन्दरी — यथा वृषभः शरद्वर्षे नेत्रे निमील्य निश्चलः तिष्ठति, तथा नीलः बाणवर्षे। नीलः अग्नेः पुत्रः इति प्रसिद्धम्, अतः तस्य सहनशक्तिः अद्भुता। ३५–३८ श्लोकाः (वायोः उपमा, प्रहस्तस्य रथेन आक्रमणं, शरमोक्षः) ४४ श्लोकः च समीक्षिते न सन्ति; ४१तमः श्लोकः षट्पादः, तस्य प्रथमः अर्धः ‘तस्य बाणगणानेव…’ वुल्गेटमात्रः। ‘निमीलिताक्षः’ इति पदं द्विवारम् आवर्तते — सहनस्य तीव्रतां दर्शयितुम्। रथात् अवप्लवनं प्रहस्तस्य विवशतां सूचयति — अधुना उभौ पदाती समानौ। प्रहस्तस्य पक्षे अपि गुणाः उक्ताः — सः धन्विनां श्रेष्ठः, तस्य रथः आदित्यवर्णः, तस्य शराः ज्वलनोपमाः पन्नगाः इव च। एवं शत्रोः महत्त्वं स्वीकृत्य एव कविः नीलस्य विजयं गौरवयति। नीलस्य प्रथमः प्रहारः वृक्षेण प्रहस्तस्य शरीरे, द्वितीयः सालेन हयेषु, तृतीयः धनुषि — प्रत्येकं प्रहारं शत्रोः किञ्चित् साधनं नाशयति। ‘पुनः पुनः ननाद’ इति नीलस्य उत्साहं दर्शयति — धनुर्भङ्गे सः जयघोषं करोति। यत् नीलः बाणान् ‘प्रत्यगृह्णात्’ इति — स्वशरीरेण स्वीकृतवान् — तत् तस्य साहसस्य पराकाष्ठा; सः बाणान् निवारयितुं न प्रयतते, केवलं सहते, अवसरं च प्रतीक्षते। एषा धैर्यपूर्वकं प्रतीक्षा एव तस्य विजयस्य मूलम्; बलात् अधिकं धैर्यं युद्धे फलति इति उपदेशः।

तौ उभौ वाहिनीमुख्यौ जातवैरौ तरस्विनौ क्षतजेन सिक्ताङ्गौ प्रभिन्नौ कुञ्जरौ इव स्थितौ। सुतीक्ष्णाभिः दंष्ट्राभिः इतरेतरम् उल्लिखन्तौ तौ सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ आस्ताम्। विक्रान्तविजयौ समरेषु अनिवर्तिनौ वीरौ तौ वृत्रवासवौ इव यशः प्राप्तुं काङ्क्षमाणौ आस्ताम्। तदा परमायत्तः प्रहस्तः मुसलेन नीलस्य ललाटे आजघान, ततः शोणितं सुस्राव। ततः शोणितदिग्धाङ्गः महाकपिः क्रुद्धः महान्तं तरुं प्रगृह्य प्रहस्तस्य उरसि विससर्ज। तं प्रहारम् अचिन्त्य सः महत् मुसलं प्रगृह्य बलिनं नीलं प्लवङ्गमं बलात् अभिदुद्राव। उग्रवेगं संरब्धम् आपतन्तं तं सम्प्रेक्ष्य महावेगः महाकपिः महाशिलां जग्राह। मृधे मुसलयोधिनः युद्धाभिकामस्य प्रहस्तस्य मूर्ध्नि नीलः तूर्णं शिलाम् अपातयत्। कपिमुख्येन नीलेन विमुक्ता सा घोरा महती शिला प्रहस्तस्य शिरः बहुधा बिभेद। सः गतासुः गतश्रीकः गतसत्त्वः गतेन्द्रियः छिन्नमूलः द्रुमः इव सहसा भूमौ पपात। विभिन्नशिरसः तस्य शिरसः शरीरात् च बहु शोणितं सुस्राव, यथा गिरेः प्रस्रवणम्। अत्र उपमानाः क्रमेण तीव्राः — प्रभिन्नौ मत्तगजौ, सिंहशार्दूलौ, वृत्रवासवौ; युद्धं पशुस्तरात् दैवस्तरं प्रति उन्नीयते। वृत्रेन्द्रयोः उपमा नीलस्य विजयं सूचयति, यतः इन्द्रः वृत्रं जघान। ‘गतासुः गतश्रीकः गतसत्त्वः गतेन्द्रियः’ इति चतुर्भिः ‘गत’-पदैः मृत्योः पूर्णता वर्णिता — प्राणाः, शोभा, बलम्, इन्द्रियाणि च सर्वाणि गतानि। मुसलस्य प्रतिकारः शिलया — अन्तिमः प्रहारः शिरसि, यथा अकम्पनस्य अपि। समीक्षिते ‘सा तेन कपिमुख्येन’ इति, अत्र ‘नीलेन कपिमुख्येन’ इति नामग्रहणम्; तत्र ‘क्षतजदिग्धाङ्गौ’, अत्र ‘क्षतजसिक्ताङ्गौ’; तत्र ‘परमायस्तस्तस्य सुस्राव’, अत्र ‘परमायत्तस्ततः सुस्राव’। नीलस्य ललाटात् रक्तस्रावः, प्रहस्तस्य शिरसः शरीरात् च रक्तप्रवाहः — द्वयोः अपि शिरसि प्रहारः, किन्तु एकः जीवति, अन्यः म्रियते। प्रस्रवणस्य उपमा प्रहस्तस्य पर्वताकारं शरीरं स्मारयति। अत्र युद्धं अन्तिमे क्षणे अतिवेगेन निर्णीयते — प्रहस्तः मुसलेन धावति, नीलः शिलां गृह्णाति, एकेन एव प्रहारेण सर्वं समाप्तम्। ‘परमायत्तः’ इति पदं प्रहस्तस्य पूर्णप्रयत्नं दर्शयति — सः सर्वशक्त्या प्रहरति, किन्तु नीलः सहते। ‘तमचिन्त्यप्रहारं’ इति प्रहस्तस्य अपि धैर्यं सूचितम् — तरोः प्रहारं सः न गणयति। एवं द्वयोः अपि वीरयोः सहनशक्तिः समाना, भेदः केवलं भाग्ये धर्मे च। नीलस्य ललाटात् रक्तस्रावः अपि तं न निवर्तयति; रक्तदिग्धाङ्गः सः अधिकं क्रुद्धः भूत्वा प्रहरति — यथा पूर्वसर्गे शरविद्धः हनूमान्। छिन्नमूलद्रुमस्य उपमा अपि सार्थिका — यथा मूलच्छिन्नः वृक्षः सहसा पतति, तथा रावणस्य सेनायाः मूलभूतः प्रहस्तः पतितः।

नीलेन प्रहस्ते हते तत् अकम्प्यं महाबलम् अहृष्टानां राक्षसानां सैन्यं लङ्काम् अभिजगाम। वाहिनीपतौ निहते ते समवस्थातुं न शेकुः, यथा सेतुबन्धं विशीर्णं समासाद्य सलिलं न तिष्ठति। तस्मिन् चमूमुख्ये हते निरुद्यमाः ते राक्षसाः रक्षःपतेः रावणस्य गृहं गत्वा ध्यानमूकत्वम् आगताः; तीव्रं शोकार्णवं प्राप्ताः ते विसंज्ञाः इव अभवन्। ततः सुकृतेन कर्मणा प्रशस्यमानः विजयी महाबलः यूथपः नीलः सलक्ष्मणेन रामेण समेत्य प्रहृष्टरूपः बभूव। सेतोः उपमा सुन्दरी — यथा सेतुः जलं धारयति, भग्ने सेतौ जलं प्रवहति, तथा सेनापतिः एव सेनां धारयति; तस्मिन् हते सेना विशीर्णा। ‘ध्यानमूकत्वम्’ इति पदं राक्षसानां मनोदशां सुष्ठु वर्णयति — ते चिन्तया मूकाः, वक्तुम् अपि न शक्नुवन्ति। षष्टितमः श्लोकः एकेन एव अर्धेन निबद्धः, पूर्वश्लोकस्य वाक्यं पूरयति। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते, नीलस्य गौरवेण सर्गं समापयति। प्रहस्तः रावणस्य प्रधानसेनापतिः आसीत्; तस्य वधेन रावणस्य सेनायाः स्तम्भः एव भग्नः — अतः अग्रिमे सर्गे रावणः स्वयं युद्धाय निर्गच्छति। नीलस्य रामलक्ष्मणाभ्यां समागमः तस्य पुरस्कारः — स्वामिनोः प्रशंसा एव सेवकस्य परमं फलम्। एवं सर्गः आरम्भे रामस्य प्रश्नेन, अन्ते च रामेण सह नीलस्य समागमेन वलयितः।