युद्धकाण्डम् — सप्तपञ्चाशः सर्गः
रावणस्य पुरीनिरीक्षणम्, प्रहस्तं प्रति वचनम्, प्रहस्तस्य प्रत्युत्तरं प्रतिज्ञा च, सेनासज्जा, रथवर्णनम्, दुर्निमित्तानि, कपिसेनया सह सङ्घर्षः
अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धः किञ्चित् दीनमुखः च रावणः मन्त्रिभिः सह विचार्य पूर्वाह्णे लङ्कायाः सर्वान् गुल्मान् निरीक्षते। रुद्धां नगरीं दृष्ट्वा सः युद्धकोविदं प्रहस्तं वदति — ‘उपरुद्धस्य पुरस्य युद्धात् अन्यः मोक्षः न दृश्यते; अहं, कुम्भकर्णः, त्वम्, इन्द्रजित्, निकुम्भः वा एव एतं भारं वोढुं शक्ताः। त्वं बलम् आदाय निर्याहि; चपलाः वानराः राक्षसनादं श्रुत्वा एव द्रविष्यन्ति, ततः निरालम्बौ रामलक्ष्मणौ तव वशं गमिष्यतः।’ प्रहस्तः उशना इव उत्तरं ददाति — ‘सीतायाः प्रदानं श्रेयः इति मम पूर्वं मतम् आसीत्; तथापि त्वया सततं पूजितः अहं तव हितं करिष्यामि, त्वदर्थे जीवितं युद्धे जुहोमि।’ ततः सः बलाध्यक्षान् सेनाम् आनेतुं आदिशति। लङ्का राक्षसवीरैः आकुला भवति; अग्निहोत्रं, ब्राह्मणनमस्कारः, अभिमन्त्रिताः स्रजः च। प्रहस्तः दिव्यं रथम् आरुह्य नरान्तककुम्भहनुमहानादसमुन्नतैः सचिवैः सह पूर्वद्वारात् निर्याति। खगाः अपसव्यं मण्डलं कुर्वन्ति, शिवाः ज्वालाः वमन्ति, उल्का पतति, मेघाः रुधिरं वर्षन्ति, केतौ गृध्रः निलीयते, सारथेः प्रतोदः पतति, हयाः स्खलन्ति। वानराः वृक्षशिलाभिः गर्जन्तः तं प्रत्युद्गच्छन्ति, प्रहस्तः च मुमूर्षुः शलभः अग्निम् इव कपिसेनां प्रविशति।
१अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः।
किंचिद्दीनमुखश्चापि सचिवांस्तानुदैक्षत॥
२स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च।
ततस्तु रावणः पूर्वदिवसे राक्षसाधिपः।
पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान्गुल्मानवेक्षितुम्॥
३तां राक्षसगणैर्गुप्तां गुल्मैर्बहुभिरावृताम्।
ददर्श नगरीं राजा पताकाध्वजमालिनीम्॥
४रुद्धां तु नगरीं दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः।
उवाचात्महितं काले प्रहस्तं युद्धकोविदम्॥
अकम्पनस्य वधं श्रुत्वा राक्षसेश्वरः रावणः क्रुद्धः अभवत्, किन्तु तस्य मुखे किञ्चित् दैन्यम् अपि आसीत्; सः सचिवान् उदैक्षत। मुहूर्तं ध्यात्वा मन्त्रिभिः सह संविचार्य च राक्षसाधिपः रावणः पूर्वाह्णे सर्वान् गुल्मान् — सेनायाः स्थानानि — अवेक्षितुं लङ्कां पुरीं परिययौ। सः राजा राक्षसगणैः रक्षितां, बहुभिः गुल्मैः आवृतां, पताकाभिः ध्वजैः च मालिनीं तां नगरीं ददर्श। शत्रुभिः रुद्धां नगरीं दृष्ट्वा राक्षसेश्वरः रावणः काले युद्धकोविदं प्रहस्तम् आत्मनः हितं वचनम् उवाच। अत्र रावणस्य मनोदशा द्विविधा — क्रोधः दैन्यं च; क्रमशः सेनापतीनां वधेन तस्य आत्मविश्वासः शिथिलः भवति, तथापि सः न निवर्तते। सः स्वयं पुरीं परिक्रम्य रक्षाव्यवस्थां पश्यति — एषः राज्ञः उचितः व्यापारः। ‘रुद्धां नगरीम्’ इति पदेन स्थितेः गम्भीरता स्पष्टा — लङ्का चतुर्दिक्षु शत्रुभिः परिवृता। द्वितीयः श्लोकः षट्पादः, तस्य मध्यमं ‘ततस्तु रावणः पूर्वदिवसे राक्षसाधिपः’ इति अर्धं समीक्षिते नास्ति। हिन्दीभाष्यं ‘पूर्वदिवसे’ इति ‘दिनके पूर्वभागमें’ इति व्याचष्टे। रावणस्य सचिवान् प्रति उदीक्षणम् अपि अर्थपूर्णम् — सः तेषां मुखेषु सान्त्वनम्, उपायं वा अन्विष्यति। प्रहस्तः तस्य मातुलः प्रधानसेनापतिः च इति प्रसिद्धम्; अतः अन्तिमः विश्वासः तस्मिन् एव।
When he heard that Akampana was dead, the lord of the rākṣasas grew angry, yet his face was a little downcast, and he looked up at his ministers, searching their faces for comfort or a plan. His mood was double, anger and dejection: with each commander killed his confidence was loosening, and still he would not turn back. He thought for a moment and took counsel with his ministers, and then, in the forenoon, Rāvaṇa, overlord of the rākṣasas, went round the city of Laṅkā himself to inspect all its garrisons, as a king should. He saw his city guarded by hosts of rākṣasas, ringed with many garrisons and garlanded with flags and banners — and besieged on every side by the enemy. Seeing Laṅkā so hemmed in, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, spoke at the right moment, for his own good, to Prahasta, who was skilled in war. Prahasta was his maternal uncle and chief commander, and Rāvaṇa's last trust lay in him.
१२रावणेनैवमुक्तस्तु प्रहस्तो वाहिनीपतिः।
राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना॥
१३राजन्मन्त्रितपूर्वं नः कुशलैः सह मन्त्रिभिः।
विवादश्चापि नो वृत्तः समवेक्ष्य परस्परम्॥
१४प्रदानेन तु सीतायाः श्रेयो व्यवसितं मया।
अप्रदाने पुनर्युद्धं दृष्टमेव तथैव नः॥
१५सोऽहं दानैश्च मानैश्च सततं पूजितस्त्वया।
सान्त्वैश्च विविधैः काले किं न कुर्यां हितं तव॥
१६नहि मे जीवितं रक्ष्यं पुत्रदारधनानि च।
त्वं पश्य मां जुहूषन्तं त्वदर्थे जीवितं युधि॥
१७एवमुक्त्वा तु भर्तारं रावणं वाहिनीपतिः।
उवाचेदं बलाध्यक्षान्प्रहस्तः पुरतः स्थितान्॥
१८समानयत मे शीघ्रं राक्षसानां महाबलम्।
मद्बाणानां तु वेगेन हतानां च रणाजिरे॥
१९अद्य तृप्यन्तु मांसादाः पक्षिणः काननौकसाम्।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षा महाबलाः॥
रावणेन एवम् उक्तः वाहिनीपतिः प्रहस्तः, यथा असुराणाम् इन्द्रं बलिं शुक्राचार्यः उशना, तथा राक्षसेन्द्रम् इदम् उवाच — ‘राजन्, पूर्वम् एव कुशलैः मन्त्रिभिः सह अस्माभिः अयं विषयः मन्त्रितः, परस्परं समवेक्ष्य विवादः अपि अस्माकं वृत्तः। सीतायाः प्रदानेन एव श्रेयः इति मया निश्चितम् आसीत्; अप्रदाने पुनः युद्धम् इति अपि अस्माभिः तथा एव दृष्टम्। तथापि दानैः मानैः विविधैः सान्त्वैः च त्वया सततं काले काले पूजितः अहं तव हितं किं न कुर्याम्? मम जीवितं, पुत्राः, दाराः, धनानि च रक्ष्याणि न सन्ति। पश्य, अहं त्वदर्थे युद्धे मम जीवितं जुहूषामि।’ एवं भर्तारं रावणम् उक्त्वा वाहिनीपतिः प्रहस्तः पुरतः स्थितान् बलाध्यक्षान् उवाच — ‘राक्षसानां महद्बलं शीघ्रं मम समीपम् आनयत। अद्य मम बाणानां वेगेन रणाजिरे हतानां वनौकसां मांसेन मांसादाः पक्षिणः तृप्यन्तु।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा महाबलाः बलाध्यक्षाः सज्जाः अभवन्। प्रहस्तस्य वचनं निष्ठायाः आदर्शः — सः रावणस्य नीतिं न अनुमन्यते, सीतायाः प्रत्यर्पणम् एव श्रेयः इति स्पष्टं वदति; तथापि स्वामिनः उपकारं स्मृत्वा प्राणान् अर्पयति। विभीषणस्य मार्गात् अयं मार्गः भिन्नः — विभीषणः धर्मं निश्चित्य स्वामिनं त्यक्तवान्, प्रहस्तः तु मतभेदे सति अपि स्वामिनं न त्यजति। ‘जुहूषन्तम्’ इति पदेन युद्धं यज्ञेन उपमितं, जीवितं च हविषा — सः स्वयं यज्ञे आहुतिः भवितुम् इच्छति। उशनसः उपमा प्रहस्तस्य बुद्धिमत्तां नीतिज्ञतां च सूचयति। ‘तस्य तद्वचनं श्रुत्वा’ इति अर्धं समीक्षितस्य ‘इत्युक्तास्ते प्रहस्तेन’ इत्यस्य स्थाने मुद्रितम्। प्रहस्तस्य आज्ञा अपि तस्य आत्मविश्वासं दर्शयति — सः न केवलं युद्धं करिष्यामि इति वदति, अपितु पक्षिणां तृप्तिं प्रतिजानीते। एवं मतभेदः, कृतज्ञता, वीरदर्पः च इति त्रयः भावाः एकस्मिन् एव वक्तरि दृश्यन्ते।
So addressed by Rāvaṇa, Prahasta, commander of the army, answered the lord of the rākṣasas as Uśanas, the wise teacher of the asuras, answers Bali, their king. "King," he said, "we have taken counsel on this before with skilled ministers, and after weighing it we even fell to quarrelling among ourselves. My conclusion was that the good lay in giving Sītā back, and we saw just as clearly that if she were not given back there would be war. Yet you have always honoured me, with gifts and marks of respect and kind words of every sort at every season; what good would I not do for you? My life is not something to be hoarded, nor are my sons, my wives or my wealth. Watch me now pour out my life in battle for your sake, as an offering into the fire." His words are a model of loyalty. He did not agree with Rāvaṇa's policy, and said plainly that returning Sītā was the better course; yet, remembering all his master's kindness, he gave his life. His was a different path from Vibhīṣaṇa's: Vibhīṣaṇa, sure of what was right, had left his master, while Prahasta, for all his disagreement, would not. He spoke of battle as a sacrifice and of his life as the offering, and he himself would be the oblation. Having said this to his master, Prahasta turned to the officers standing before him: "Bring me the great army of the rākṣasas at once. Today let the flesh-eating birds gorge on the forest-dwellers killed on the battlefield by the force of my arrows." He did not merely promise to fight; he promised the birds their feast. Disagreement, gratitude and a warrior's pride — all three were there in the one man.
२०बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन्राक्षसमन्दिरे।
सा बभूव मुहूर्तेन भीमैर्नानाविधायुधैः॥
२१लङ्का राक्षसवीरैस्तैर्गजैरिव समाकुला।
हुताशनं तर्पयतां ब्राह्मणांश्च नमस्यताम्॥
२२आज्यगन्धप्रतिवहः सुरभिर्मारुतो ववौ।
स्रजश्च विविधाकारा जगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः॥
२३संग्रामसज्जाः संहृष्टा धारयन्राक्षसास्तदा।
सधनुष्काः कवचिनो वेगादाप्लुत्य राक्षसाः॥
२४रावणं प्रेक्ष्य राजानं प्रहस्तं पर्यवारयन्।
अथामन्त्र्य तु राजानं भेरीमाहत्य भैरवाम्॥
२५आरुरोह रथं युक्तः प्रहस्तः सज्जकल्पितम्।
हयैर्महाजवैर्युक्तं सम्यक्सूतं सुसंयतम्॥
२६महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम्।
उरगध्वजदुर्धर्षं सुवरूथं स्वपस्करम्॥
२७सुवर्णजालसंयुक्तं प्रहसन्तमिव श्रिया।
ततस्तं रथमास्थाय रावणार्पितशासनः॥
बलाध्यक्षाः तस्मिन् राक्षसमन्दिरे बलम् उद्योजयामासुः। मुहूर्तेन सा लङ्का नानाविधैः भीमैः आयुधैः युक्तैः गजैः इव राक्षसवीरैः समाकुला बभूव। केचित् हुताशनं तर्पयन्ति स्म, केचित् ब्राह्मणान् नमस्यन्ति स्म; आज्यस्य गन्धं वहन् सुरभिः मारुतः ववौ। अभिमन्त्रिताः विविधाकाराः स्रजः जगृहुः, संग्रामसज्जाः संहृष्टाः राक्षसाः तदा युद्धवेषं धारयन्ति स्म। धनुर्धराः कवचिनः राक्षसाः वेगात् आप्लुत्य राजानं रावणं प्रेक्ष्य प्रहस्तं पर्यवारयन्। ततः राजानम् आमन्त्र्य भैरवां भेरीम् आहत्य युक्तः प्रहस्तः सज्जकल्पितं रथम् आरुरोह। सः रथः महाजवैः हयैः युक्तः, सम्यक् सूतेन सुसंयतः, महाजलदस्य इव निर्घोषवान्, साक्षात् चन्द्रार्कयोः इव भास्वरः, उरगध्वजेन दुर्धर्षः, सुवरूथः, स्वपस्करः, सुवर्णजालेन संयुक्तः, श्रिया प्रहसन् इव च आसीत्। रावणेन अर्पितशासनः प्रहस्तः तं रथम् आस्थाय निर्ययौ। अत्र राक्षसानाम् अपि धार्मिकाः आचाराः वर्णिताः — अग्निहोत्रं, ब्राह्मणानां नमस्कारः, मन्त्रपूताः मालाः च; युद्धात् पूर्वं मङ्गलकर्माणि सर्वत्र क्रियन्ते। रथस्य वर्णनं विस्तृतं — तस्य वेगः, शब्दः, तेजः, ध्वजः, रक्षावरणं, उपकरणानि, सुवर्णजालं च क्रमेण उक्तानि। ‘प्रहसन्तमिव श्रिया’ इति रमणीया कल्पना — रथः स्वशोभया अन्यान् उपहसति इव। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘उपहास-सा कर रहा था’ इति विकल्पेन व्याचष्टे। एतत् सर्वं वैभवम् अग्रिमानाम् अशुभनिमित्तानां पृष्ठभूमिः। कविः प्रथमं मङ्गलं वैभवं च वर्णयति, येन अग्रिमः पतनः अधिकं तीव्रः प्रतीयते — यत् यावत् उन्नतं, तस्य पतनं तावत् भीषणम्। रावणं प्रेक्ष्य प्रहस्तस्य परिवारणम् इति राजभक्तेः सूचकम् — सैनिकाः राज्ञः अनुमतिं दृष्ट्वा एव सेनापतिम् अनुसरन्ति। भेर्याः आघातः युद्धप्रस्थानस्य औपचारिकः आरम्भः। ‘सुरभिर्मारुतो ववौ’ इति शुभलक्षणम् अपि अत्र उक्तं, किन्तु तत् राक्षसानां स्वकृतानां कर्मणां फलम्, न दैवस्य अनुग्रहः।
Hearing his words, the mighty officers mustered the army there in Rāvaṇa's palace, and in a moment Laṅkā was thronged with rākṣasa heroes like elephants, carrying terrible weapons of every kind. Some fed the sacred fire and others bowed to brāhmaṇas; the rākṣasas, too, kept the auspicious rites before battle. A fragrant breeze blew, carrying the scent of ghee — a fair sign, but the fruit of their own rites, not a blessing from heaven. They put on garlands of many kinds consecrated with mantras, and, ready for war and full of joy, they dressed for battle. Armed with bows and clad in armour, the rākṣasas leapt forward, looked to King Rāvaṇa, and seeing his assent gathered round Prahasta. Then Prahasta took leave of the king, had a fearful kettle-drum struck to mark the start of the march, and, armed, mounted his chariot, made ready for war. The poet describes it piece by piece: yoked to horses of great speed, well driven and well controlled by its charioteer, roaring like a great cloud, bright as the moon and sun themselves, unassailable under its serpent banner, with a fine protective frame and fine equipment, fitted with a net of gold, it seemed to laugh with its own splendour, as if mocking all others. All this splendour sets the stage for the ill omens that follow; the poet first paints the glory and the auspicious rites, so that the fall will be felt the more — the higher a thing rises, the more terrible its fall.
२८लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महता वृतः।
ततो दुन्दुभिनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः।
वादित्राणां च निनदः पूरयन्निव मेदिनीम्॥
२९शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च प्रयाते वाहिनीपतौ।
निनदन्तः स्वरान्घोरान्राक्षसा जग्मुरग्रतः॥
३०भीमरूपा महाकायाः प्रहस्तस्य पुरःसराः।
नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः।
प्रहस्तसचिवा ह्येते निर्ययुः परिवार्य तम्॥
३१व्यूढेनैव सुघोरेण पूर्वद्वारात्स निर्ययौ।
गजयूथनिकाशेन बलेन महता वृतः॥
३२सागरप्रतिमौघेन वृतस्तेन बलेन सः।
प्रहस्तो निर्ययौ क्रुद्धः कालान्तकयमोपमः॥
३३तस्य निर्याणघोषेण राक्षसानां च नर्दताम्।
लङ्कायां सर्वभूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः॥
३४व्यभ्रमाकाशमाविश्य मांसशोणितभोजनाः।
मण्डलान्यपसव्यानि खगाश्चक्रू रथं प्रति॥
३५वमन्त्यः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे।
अन्तरिक्षात्पपातोल्का वायुश्च परुषं ववौ॥
महता बलेन वृतः प्रहस्तः लङ्कायाः तूर्णं निर्ययौ। तदा पर्जन्यस्य निनदसदृशः दुन्दुभीनां निर्घोषः, वादित्राणां च निनदः मेदिनीं पूरयन् इव उदभूत्। वाहिनीपतौ प्रयाते शङ्खानां शब्दः अपि अश्रूयत; घोरान् स्वरान् निनदन्तः भीमरूपाः महाकायाः राक्षसाः प्रहस्तस्य पुरःसराः अग्रतः जग्मुः। नरान्तकः, कुम्भहनुः, महानादः, समुन्नतः च इति चत्वारः प्रहस्तस्य सचिवाः तं परिवार्य निर्ययुः। सुघोरेण व्यूढेन गजयूथसदृशेन महता बलेन वृतः सः पूर्वद्वारात् निर्ययौ। सागरसदृशेन तेन बलेन वृतः क्रुद्धः प्रहस्तः कालान्तकयमः इव निर्ययौ। तस्य निर्याणघोषेण नर्दतां राक्षसानां च शब्देन लङ्कायां सर्वाणि भूतानि विकृतैः स्वरैः विनेदुः। मांसशोणितभोजनाः खगाः निर्मेघम् आकाशम् आविश्य रथं प्रति अपसव्यानि मण्डलानि चक्रुः। पावकज्वालाः वमन्त्यः घोराः शिवाः ववाशिरे, अन्तरिक्षात् उल्का पपात, वायुः परुषं ववौ। अत्र शुभम् अशुभं च मिश्रितम् — वादित्राणां मङ्गलशब्दः, ततः प्राणिनां विकृतस्वराः, खगानाम् अपसव्यं भ्रमणं, शिवानां ज्वालावमनं च। सव्यम् अपसव्यं वा प्रदक्षिणम् अप्रदक्षिणं च निमित्तशास्त्रे महत्त्वपूर्णे; अपसव्यं मण्डलं मृत्युं सूचयति। ‘कालान्तकयमोपमः’ इति त्रिपदा उपमा प्रहस्तस्य भीषणतां दर्शयति, किन्तु तस्य एव मृत्युः समीपः। तृतीये त्रिंशे च श्लोके षट्पादौ; ‘वादित्राणां च निनदः’ इति ‘प्रहस्तसचिवा ह्येते’ इति च अर्धे समीक्षिते न स्तः, ‘नरान्तकः कुम्भहनुः’ इति अर्धं तु समीक्षिते अग्रिमसर्गे (६.०४६.०१५a) एव अस्ति। पूर्वद्वारात् निर्गमनं रणनीत्या अपि सूचितम् — तत्र नीलः वानरसेनापतिः रक्षति, अतः अग्रिमः सङ्घर्षः तेन सह। सेनायाः वर्णने त्रयः उपमानाः — गजयूथः, सागरः, कालः — क्रमेण तस्याः घनता विस्तारः घोरता च उक्ताः। लङ्कायां सर्वभूतानां विकृतस्वराः इति नगरवासिनाम् अपि भयं सूचयति, यतः ते अपि युद्धस्य परिणामं शङ्कन्ते।
Mounted on that chariot and charged with Rāvaṇa's command, Prahasta went swiftly out of Laṅkā at the head of a great army. The thunder of kettle-drums rose like the roar of rain-clouds, and the music of instruments seemed to fill the earth; conches blared as the commander set out. Before Prahasta marched rākṣasas terrible in form and huge in body, roaring fearful cries, and round him went his four ministers, Narāntaka, Kumbhahanu, Mahānāda and Samunnata. He went out by the eastern gate, where Nīla, the monkey general, kept guard — so Nīla would be his opponent — in a dreadful battle array, surrounded by an army like a herd of elephants. Dense as a herd of elephants, vast as the ocean, dreadful as Death: in the midst of that army Prahasta went out in fury like Kāla, the Ender, Yama himself — and yet it was his own death that was near. At the noise of his sally and the roaring of the rākṣasas, all creatures in Laṅkā cried out in unnatural voices, as if the city's own people dreaded how the battle would end. Birds that feed on flesh and blood rose into the cloudless sky and wheeled round the chariot from right to left, the wrong way round, which foretells death. Fearsome jackals howled, vomiting flames; a meteor fell from the sky, and the wind blew harsh. The good and the ill were mingled: first the auspicious music, then the creatures' unnatural cries, the birds' leftward circling and the jackals' flames.
३६अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे।
मेघाश्च खरनिर्घोषा रथस्योपरि रक्षसः॥
३७ववर्षू रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरःसरान्।
केतुमूर्धनि गृध्रस्तु विलीनो दक्षिणामुखः॥
३८नदन्नुभयतः पार्श्वं समग्रां श्रियमाहरत्।
सारथेर्बहुशश्चास्य संग्राममवगाहतः॥
३९प्रतोदो न्यपतद्धस्तात्सूतस्य हयसादिनः।
निर्याणश्रीश्च या च स्याद्भास्वरा च सुदुर्लभा॥
४०सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः।
प्रहस्तं तं हि निर्यान्तं प्रख्यातगुणपौरुषम्।
युधि नानाप्रहरणा कपिसेनाभ्यवर्तत॥
४१अथ घोषः सुतुमुलो हरीणां समजायत।
वृक्षानारुजतां चैव गुर्वीर्वै गृह्णतां शिलाः॥
४२नदतां राक्षसानां च वानराणां च गर्जताम्।
उभे प्रमुदिते सैन्ये रक्षोगणवनौकसाम्॥
४३वेगितानां समर्थानामन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम्।
परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान्॥
४४ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः।
विवृद्धवेगां च विवेश तां चमूं यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम्॥
परस्परम् अभिसंरब्धाः ग्रहाः न प्रकाशन्ते स्म। खरनिर्घोषाः मेघाः राक्षसस्य रथस्य उपरि रुधिरं ववर्षुः, तस्य पुरःसरान् च सिषिचुः। तस्य केतोः मूर्धनि दक्षिणामुखः गृध्रः विलीनः, उभयतः पार्श्वं नदन् तस्य समग्रां श्रियम् आहरत्। संग्रामम् अवगाहमानस्य तस्य हयसादिनः सूतस्य हस्तात् बहुशः प्रतोदः न्यपतत्। या तस्य निर्याणकाले भास्वरा सुदुर्लभा च श्रीः आसीत्, सा मुहूर्तेन ननाश; समे अपि भूमौ हयाः स्खलिताः। गुणैः पौरुषेण च प्रख्यातं तं निर्यान्तं प्रहस्तं नानाप्रहरणा कपिसेना युद्धे अभ्यवर्तत। ततः वृक्षान् आरुजतां गुर्वीः शिलाः गृह्णतां हरीणां सुतुमुलः घोषः समजायत। नदतां राक्षसानां गर्जतां वानराणां च उभे सैन्ये प्रमुदिते आस्ताम्। वेगवतां समर्थानाम् अन्योन्यवधकाङ्क्षिणां परस्परम् आह्वयतां महान् निनादः अश्रूयत। ततः दुर्मतिः प्रहस्तः विजयाय कपिराजस्य वाहिनीम् अभिप्रतस्थे, विवृद्धवेगां तां चमूं च विवेश, यथा मुमूर्षुः शलभः विभावसुं प्रविशति। केतौ गृध्रस्य उपवेशनं, दक्षिणामुखत्वं च यमस्य दिशं सूचयति; रक्तवर्षं, सारथेः हस्तात् प्रतोदस्य पतनं, समे स्थले हयानां स्खलनं च सर्वाणि पराजयस्य निमित्तानि। सर्गस्य अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः, तस्य उपमा च सर्वस्य सर्गस्य सारः — शलभः दीपं मृत्युं जानन् अपि प्रविशति, तथा प्रहस्तः अपि; ‘दुर्मतिः’ इति विशेषणं तस्य मोहं सूचयति, यद्यपि सः एव पूर्वं सीताप्रदानं श्रेयः इति उक्तवान्। अष्टत्रिंशस्य पूर्वार्धं ‘नदन्नुभयतः पार्श्वं…’ चत्वारिंशस्य द्विचत्वारिंशस्य च आरम्भौ वुल्गेटविशेषाः; चत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः। उभयोः सेनयोः ‘प्रमुदिते’ इति वर्णनं युद्धोत्साहं दर्शयति — वीराः युद्धं उत्सवम् इव मन्यन्ते। वानराः अपि निर्भयाः प्रहस्तस्य सम्मुखं गच्छन्ति, न तस्य आगमनं प्रतीक्षन्ते। अस्य सर्गस्य रचना रोचिका — आरम्भे रावणस्य दैन्यं, मध्ये प्रहस्तस्य निष्ठा वैभवं च, अन्ते निमित्तैः सूचितः विनाशः। एवं कविः अग्रिमस्य सर्गस्य प्रहस्तवधस्य भूमिकां सम्पूर्णतया रचयति। पाठकः अत्र एव जानाति यत् प्रहस्तः न प्रत्यागमिष्यति। तस्य निष्ठा तु सर्वदा स्मरणीया, यतः सः स्वामिनः कृते प्राणान् अर्पयति।
The planets clashed with one another and lost their light. Clouds rumbling harshly over the rākṣasa's chariot rained blood on it and drenched the men marching before him. A vulture settled on the top of his banner, facing south, the quarter of Yama, and, screeching to either side, carried off all his glory. As he plunged into the battle the goad fell again and again from his charioteer's hand; the bright splendour of his sally, so hard to come by, vanished in a moment, and his horses stumbled on level ground. Every one of these was a sign of defeat. As Prahasta, famed for his virtues and his manhood, came out, the monkey army, carrying weapons of many kinds, did not wait for him but advanced to meet him without fear. A tremendous clamour went up from the monkeys as they tore up trees and seized heavy rocks. With the rākṣasas shouting and the monkeys roaring, both armies were exultant, for heroes go to battle as to a festival. A great din rose from those swift and able warriors as they challenged one another, each eager to kill the other. Then Prahasta, his judgement clouded, advanced against the army of the monkey king to win victory, and plunged into that surging host as a moth bent on death flies into a flame. That image sums up the whole sarga: the moth enters the fire knowing it is death, and so did Prahasta — the same Prahasta who had said that giving back Sītā was the better course. The sarga moves from Rāvaṇa's dejection, through Prahasta's loyalty and splendour, to the ruin the portents announce, and so prepares his death in the next sarga. The reader already knows he will not return; but his loyalty, in giving his life for his master, deserves always to be remembered.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।