हनूमता अकम्पनवधः

वानरसत्तमैः कुमुदनलादिभिः कृतं तत् सुमहत् कर्म — राक्षससेनायाः कदनं — दृष्ट्वा अकम्पनः युद्धे तीव्रं क्रोधम् आहारयामास। क्रोधेन मूर्च्छितरूपः सः परमं कार्मुकं धुन्वन्, शत्रूणां कर्म दृष्ट्वा, सारथिं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘सारथे, तत्र एव शीघ्रं रथं प्रापय, यत्र एते बलिनः वानराः रणे सुबहून् राक्षसान् घ्नन्ति। एते बलवन्तः भीमकोपाः च वानराः द्रुमैः शैलैः च प्रहरन्तः मम प्रमुखे तिष्ठन्ति। समरं श्लाघमानान् एतान् अहं निहन्तुम् इच्छामि, यतः एतैः सर्वं राक्षसबलं प्रमथितं दृश्यते।’ ततः रथिनां वरः अकम्पनः प्रचलिताश्वेन रथेन दूरात् एव शरजालैः हरीन् अभ्यपतत्। अत्र अकम्पनस्य क्रोधः न अहङ्कारमात्रं, अपितु स्वसेनायाः विनाशं दृष्ट्वा जातं दुःखम् अपि — ‘एतैः प्रमथितं सर्वं रक्षसां दृश्यते बलम्’ इति वचने तस्य व्यथा दृश्यते। सारथिं प्रति वचनं रणनीतेः सूचकम् — सः सामान्यान् सैनिकान् त्यक्त्वा येषु वीरेषु राक्षससेना नष्टा तान् एव लक्ष्यं करोति। ‘समरश्लाघिनः’ इति पदेन सः वानरान् अपि वीरान् इति स्वीकरोति, तेषां युद्धप्रीतिं च मानयति — शत्रोः गुणानां स्वीकारः वीरस्य लक्षणम्। समीक्षितसंस्करणे ‘एतेऽत्र बहवः’ इति पाठः, अत्र ‘एते च बलिनः’; तत्र ‘भीमकायाः’, अत्र ‘भीमकोपाः’ इति भेदाः। रथस्य वेगः ‘प्रचलिताश्वेन’ इति पदेन उक्तः — समीक्षिते ‘प्रजविताश्वेन’। दूरात् शरवर्षणं रथिनः लाभः, यतः वानराः समीपम् आगन्तुं न शक्नुवन्ति।

अकम्पनस्य शरैः भग्नाः वानराः रणे स्थातुम् अपि न शेकुः, योद्धुं पुनः किम् उत — ते सर्वे एव अभिदुद्रुवुः, पलायिताः। अकम्पनस्य शरान् अनुगतान् मृत्युवशम् आपन्नान् ज्ञातीन् समीक्ष्य महाबलः हनूमान् तत्र उपतस्थे। तं महाप्लवगं दृष्ट्वा सर्वे प्लवगर्षभाः वीराः समरे समेत्य संहृष्टाः तं पर्यवारयन्। व्यवस्थितं हनूमन्तं दृष्ट्वा ते प्लवगर्षभाः बलवन्तम् उपाश्रिताः स्वयम् अपि बलवन्तः बभूवुः। शैलाभं अवस्थितं हनूमन्तं प्रति अकम्पनः, यथा महेन्द्रः धाराभिः वर्षति, तथा शरैः अभिववर्ष। शरीरे पातितान् बाणौघान् अचिन्तयित्वा महाबलः कपिः अकम्पनस्य वधाय मनः दध्रे। ततः महातेजाः मारुतात्मजः हनूमान् प्रहस्य मेदिनीं कम्पयन् इव तद् रक्षः अभिदुद्राव। अत्र कविः एकं मनोवैज्ञानिकं सत्यं दर्शयति — एकस्य दृढस्य वीरस्य उपस्थित्या एव भग्नाः सैनिकाः पुनः धैर्यं लभन्ते। ‘बलवन्तमुपाश्रिताः’ इति वचनं सर्वेषां नेतॄणां कृते उपदेशः। ‘प्रहस्य’ इति पदं हनूमतः निर्भयतां सूचयति — शरवृष्टौ अपि सः हसति। ‘ज्ञातीन्’ इति पदेन हनूमतः करुणा अपि दृश्यते — सः स्वबन्धून् मृत्युमुखे पतितान् दृष्ट्वा एव युद्धे प्रविशति, न कीर्तिलोभेन। तस्य आगमनेन युद्धस्य दिशा परिवर्तिता — पलायमानाः वानराः पुनः संहताः। अकम्पनस्य शरवृष्टिः इन्द्रस्य धाराभिः उपमिता, हनूमान् च शैलेन — यथा पर्वतः वर्षाधाराः सहते, तथा हनूमान् बाणान् सहते। एषा उपमा हनूमतः स्थैर्यं दर्शयति। समीक्षितसंस्करणे ‘प्लवगयूथपाः’, ‘हरियूथपाः’ इति पाठौ, अत्र द्विवारं ‘प्लवगर्षभाः’ इति; अर्थः तु समानः। ‘मेदिनीं कम्पयन्निव’ इति पदेन तस्य वेगः गौरवं च उक्तम् — यः अकम्पनः, तस्य पुरतः पृथिवी एव कम्पते।

नर्दमानस्य तेजसा दीप्यमानस्य हनूमतः रूपं दीप्तस्य अग्नेः इव दुर्धर्षं बभूव। आत्मानम् अप्रहरणं ज्ञात्वा क्रोधसमन्वितः हरिपुङ्गवः वेगेन शैलम् उत्पाटयामास। एकेन पाणिना तं सुमहान्तं शैलं गृहीत्वा वीर्यवान् मारुतिः महानादं विनद्य तं भ्रामयामास। ततः सः राक्षसेन्द्रम् अकम्पनम् अभिदुद्राव, यथा पुरा पुरंदरः संख्ये वज्रेण नमुचिम् अभिदुद्राव। अकम्पनः तु समुद्यतं तद् गिरिशृङ्गं दृष्ट्वा दूरात् एव अर्धचन्द्रैः महाबाणैः व्यदारयत्। आकाशे एव रक्षोबाणैः विदारितं विकीर्णं पतितं च तत् पर्वताग्रं दृष्ट्वा हनूमान् क्रोधमूर्च्छितः अभवत्। रोषदर्पान्वितः सः हरिः अश्वकर्णं नाम वृक्षं समासाद्य महागिरिम् इव उच्छ्रितं तं तूर्णम् उत्पाटयामास। महास्कन्धं तम् अश्वकर्णं गृहीत्वा महाद्युतिः परया प्रीत्या युद्धे भ्रामयामास। अत्र ‘परया प्रीत्या’ इति पदं रोचकम् — क्रोधे अपि हनूमतः युद्धस्य उत्साहः आनन्दः च न नश्यति। नमुचिवधस्य उपमा हनूमन्तम् इन्द्रेण, अकम्पनं दैत्येन तुल्यं करोति, भाविनं च वधं सूचयति। अश्वकर्णः सालवृक्षविशेषः इति प्रसिद्धः। ‘अप्रहरणम्’ इति पदं हनूमतः स्वभावं दर्शयति — सः आयुधानि न धारयति, यत् समीपे लभ्यते तत् एव तस्य आयुधम्। प्रथमः प्रहारः विफलः अभवत्, किन्तु तेन हनूमतः क्रोधः द्विगुणः जातः। पर्वतात् वृक्षं प्रति परिवर्तनं युद्धनीतिः अपि — शैलः दूरात् क्षिप्तः बाणैः भिद्यते, वृक्षः तु हस्ते धृतः समीपयुद्धे उपयुज्यते। हनूमतः रूपं ‘दीप्तस्येव विभावसोः’ इति अग्निना उपमितम् — सः अग्नेः पुत्रस्य नीलस्य सखा, वायुपुत्रः च; वायुना सह अग्निः अधिकं दीप्यते इति कविः सूचयति इव। अकम्पनस्य धनुःकौशलम् अपि अत्र स्वीकृतम् — महान्तं शैलम् आकाशे एव बाणैः भेत्तुं सामान्यः योधः न शक्नोति। अतः युद्धं समानयोः वीरयोः इति दर्शितम्, येन हनूमतः विजयः अधिकं गौरवं लभते। शैलस्य विदारणं दृष्ट्वा हनूमान् न निरुत्साहः, अपितु क्रोधमूर्च्छितः — विघ्नः वीरस्य उत्साहं वर्धयति।

उरुवेगेन प्रधावन् परमक्रुद्धः हनूमान् तरसा द्रुमान् बभञ्ज, चरणैः महीं दारयन् इव। धीमान् हनुमान् गजान् सगजारोहान्, रथान् सरथिनः, पदातिगान् राक्षसान् च जघान। अन्तकम् इव क्रुद्धं, सद्रुमं, प्राणहारिणं हनूमन्तं प्रेक्ष्य राक्षसाः विप्रदुद्रुवुः। राक्षसानां भयावहं संक्रुद्धं तम् आपतन्तं दृष्ट्वा वीरः अकम्पनः चुक्षोभ ननाद च। सः देहदारणैः निशितैः चतुर्दशभिः बाणैः महावीर्यं हनूमन्तं निर्बिभेद। एवं नाराचैः तीक्ष्णशक्तिभिः च विप्रकीर्णः वीरः हनूमान् वृक्षैः प्ररूढः सानुमान् पर्वतः इव ददृशे। रक्तेन रञ्जितः महावीर्यः महाकायः महाबलः सः पुष्पितः अशोकः इव, विधूमः पावकः इव च विरराज। ततः अन्यं वृक्षम् उत्पाट्य अनुत्तमं वेगं कृत्वा सः राक्षसेन्द्रस्य अकम्पनस्य शिरसि आशु अभिजघान। क्रुद्धेन महात्मना वानरेन्द्रेण तेन वृक्षेण हतः सः राक्षसः पपात ममार च। ‘पपात च ममार च’ इति द्वाभ्यां क्रियाभ्यां वधस्य आकस्मिकता सूच्यते। शरविद्धस्य हनूमतः उपमाः सुन्दराः — शराः वृक्षाः इव, रक्तं च अशोकपुष्पाणि इव। ‘विरराज महावीर्यः’ इति श्लोकः समीक्षिते नास्ति। यः अकम्पनः देवैः अपि कम्पयितुम् अशक्यः आसीत्, सः एकेन वृक्षप्रहारेण पतितः — नाम्नः अर्थः व्यर्थः अभवत्। चतुर्दश बाणाः अपि हनूमन्तं न निवारयन्ति; सः शरविद्धः एव अग्रे गच्छति। हनूमतः पराक्रमस्य वर्णने चत्वारः सेनाङ्गाः उक्ताः — गजाः, रथाः, पदातयः, तेषां आरोहाः च — येन ज्ञायते यत् सः एकः एव सम्पूर्णां चतुरङ्गिणीं सेनां नाशयति। ‘अन्तकमिव’ इति उपमा राक्षसानां दृष्ट्या उक्ता — तेषां कृते सः साक्षात् मृत्युः। अकम्पनस्य ‘चुक्षोभ’ इति क्रिया सूचयति यत् प्रथमवारं सः अपि क्षुब्धः अभवत् — तस्य नाम्नः अर्थः अत्र एव भग्नः। समीक्षिते ‘चुक्रोध’ इति पाठः, अत्र तु ‘चुक्षोभ’ मुद्रणे स्पष्टम्। वधस्य क्षणे कविः संक्षिप्तः — एकः श्लोकः प्रहारस्य, एकः पतनस्य; दीर्घं वर्णनं नास्ति, यतः वीरस्य कर्म शीघ्रं सम्पन्नम्। शरैः विद्धः अपि हनूमान् न क्लान्तः, अपितु अधिकं शोभते — एषः विशेषः अग्रे रावणेन सह युद्धे अपि दृश्यते।

भूमौ निहतं राक्षसेन्द्रम् अकम्पनं दृष्ट्वा सर्वे राक्षसाः भूकम्पे द्रुमाः इव व्यथिताः। पराजिताः ते सर्वे त्यक्तप्रहरणाः वानरैः अभिद्रुताः त्रासात् लङ्काम् अभिययुः। मुक्तकेशाः सम्भ्रान्ताः भग्नमानाः पराजिताः ते भयात् श्रमजलं स्रवद्भिः अङ्गैः विदुद्रुवुः। भयात् अन्योन्यं प्रमथ्नन्तः ते नगरं विविशुः, सम्मूढाः च मुहुः मुहुः पृष्ठतः प्रेक्षमाणाः आसन्। तेषु राक्षसेषु लङ्कां प्रविष्टेषु महाबलाः सर्वे हरयः समेत्य हनूमन्तम् अपूजयन्। सत्त्वसम्पन्नः हनूमान् अपि प्रवृद्धः सन् यथार्हम् अनुकूलतः सर्वान् तान् हरीन् सम्प्रत्यपूजयत्। जितकाशिनः हरयः यथाप्राणं विनेदुः, तत्र च सप्राणान् एव राक्षसान् चकृषुः। यथा विष्णुः महासुरं भीमम् अमित्रनाशनम् उरुबलं चमूमुखे निहत्य वीरशोभाम् अभजत्, तथा महाकपिः मारुतिः रक्षांसि समेत्य निहत्य वीरशोभाम् अभजत्। तदा देवगणाः, स्वयं रामः, अतिबलः लक्ष्मणः, सुग्रीवप्रमुखाः प्लवंगमाः, महाबलः विभीषणः च तं कपिम् अपूजयन्। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्ते (वंशस्थे) निबद्धौ, सर्गस्य समाप्तिं गौरवेण सूचयतः। पराजितानां राक्षसानां वर्णनं करुणम् — मुक्तकेशाः, स्वेदार्द्राः, पुनः पुनः पृष्ठतः पश्यन्तः। हनूमतः विनयः अपि उल्लेख्यः — सः अपि अन्यान् वानरान् यथार्हं सत्करोति, न केवलं स्वयं पूजां स्वीकरोति। ‘सप्राणानेव राक्षसान् चकृषुः’ इति — जीवन्तः अपि राक्षसाः वानरैः आकृष्टाः, युद्धस्य क्रूरता अत्र अपि दृश्यते। रामस्य लक्ष्मणस्य च पूजा हनूमतः सर्वोत्तमं पारितोषिकम्। सर्गस्य अन्ते विष्णोः उपमा हनूमतः कर्म दैवीकार्येण तुल्यं करोति। राक्षसानां पलायनं भूकम्पे द्रुमाणां कम्पनेन उपमितम् — अकम्पनस्य पतनम् एव भूकम्पः, तेन सर्वे राक्षसाः वृक्षाः इव कम्पिताः। एषा उपमा नाम्नः विरोधम् अपि सूचयति — यः अकम्पनः इति ख्यातः, तस्य पतनेन सर्वं कम्पितम्। वानराणां हर्षः ‘यथाप्राणम्’ इति पदेन उक्तः — यावत् प्राणाः अनुमन्यन्ते तावत् उच्चैः ते विनेदुः। हनूमतः सत्कारः त्रिभिः स्तरैः वर्णितः — प्रथमं सहयोद्धृभिः वानरैः, ततः देवैः, ततः स्वामिना रामेण लक्ष्मणेन सुग्रीवेण विभीषणेन च। एवं तस्य कर्मणः महत्त्वं सर्वलोकैः स्वीकृतम्, सर्गः च तस्य कीर्त्या एव समाप्यते।