अकम्पनस्य निर्गमनं घोरयुद्धं च

वालिपुत्रेण अङ्गदेन वज्रदंष्ट्रः हतः इति श्रुत्वा रावणः हस्तौ बद्ध्वा उपस्थितं बलाध्यक्षम् इदम् अवदत्। ‘भीमविक्रमाः दुर्धर्षाः राक्षसाः शीघ्रं निर्यान्तु, सर्वेषां शस्त्राणाम् अस्त्राणां च कोविदम् अकम्पनं पुरस्कृत्य।’ ततः सः अकम्पनस्य गुणान् गणयति — ‘एषः शास्ता, गोप्ता, नेता च, युद्धे सत्तमः। एषः नित्यं मम भूतिं कामयते, समरं च नित्यं प्रियं मन्यते। एषः काकुत्स्थौ रामलक्ष्मणौ, महाबलं सुग्रीवम्, अन्यान् घोरान् वानरान् अपि जेष्यति हनिष्यति च, अत्र संशयः नास्ति।’ ‘नित्यं नित्यम्’ इति पुनरुक्त्या रावणस्य विश्वासः दृढः दर्शितः। पूर्वं धूम्राक्षः, ततः वज्रदंष्ट्रः हतौ; तथापि रावणः स्वस्य सेनापतिषु आशां न त्यजति। महाबलः लघुपराक्रमः बलाध्यक्षः रावणस्य ताम् आज्ञां परिगृह्य तदा एव सेनां सम्प्रेरयामास। हिन्दीभाष्यम् अत्र बलाध्यक्षं प्रहस्तम् इति व्याचष्टे। अस्य सर्गस्य प्रथमाः पञ्च श्लोकाः — विशेषतः तृतीयः, चतुर्थः, पञ्चमः च — समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; तत्र ‘धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा’ इति आरम्भः, अत्र तु ‘वज्रदंष्ट्रं हतं श्रुत्वा’ इति। रावणस्य वचनेषु त्रयः गुणाः विशेषतः उक्ताः — शास्ता इति स्वसैनिकान् नियच्छति, गोप्ता इति तान् रक्षति, नेता इति रणे सेनां चालयति। एते सेनापतेः आवश्यकाः गुणाः इति रावणः जानाति।

सेनापतिना प्रचोदिताः भीमाक्षाः भीमदर्शनाः मुख्याः राक्षसाः नानाप्रहरणानि गृहीत्वा नगरात् निष्पेतुः। मेघसदृशः मेघवर्णः मेघस्य स्वनम् इव महास्वनं कुर्वन् अकम्पनः अपि तप्तकाञ्चनेन भूषितं विपुलं रथम् आस्थाय घोरैः राक्षसैः संवृतः निर्ययौ। महायुद्धे देवाः अपि तं कम्पयितुं न शक्ताः आसन्, अतः सः ‘अकम्पनः’ इति ख्यातः; तेजसा च सः राक्षसेषु आदित्यः इव आसीत्। किन्तु युद्धेच्छया संरब्धस्य धावतः तस्य रथे युक्तानां हयानाम् अकस्मात् दैन्यम् आगतम्। युद्धाभिनन्दिनः तस्य सव्यं नयनं व्यस्फुरत्, मुखवर्णः विवर्णः अभवत्, स्वरः च गद्गदः। सुदिने अपि काले रूक्षमारुतेन युक्तं दुर्दिनम् अभवत्; सर्वे खगाः मृगाः च क्रूराः भयावहाः वाचः ऊचुः। एतानि सर्वाणि अशुभनिमित्तानि — वामनेत्रस्फुरणं पुरुषस्य अनिष्टं सूचयति, वाहनानां दैन्यं पराजयं च। तथापि सिंहसदृशपुष्टस्कन्धः शार्दूलसमविक्रमः सः तान् उत्पातान् अचिन्तयित्वा एव रणाजिरं प्रति निर्जगाम। अत्र कविः पूर्वसर्गेषु धूम्राक्षवज्रदंष्ट्रयोः निर्गमने यथा अशुभानि वर्णितानि तथा एव पुनः वर्णयति — राक्षसानां विनाशः निमित्तैः पूर्वम् एव सूचितः। ‘अचिन्त्य’ इति पदेन तस्य दर्पः अविवेकः च स्पष्टौ। तस्य निर्गमनकाले राक्षसैः सह महान् नादः सागरं क्षोभयन् इव उदभूत्। रथस्य वर्णनं, तस्य स्वरूपस्य वर्णनं, तस्य नाम्नः अर्थः च इति त्रयम् अत्र क्रमेण उक्तम् — मेघः इति तस्य आकारः वर्णः स्वरः च, आदित्यः इति तस्य तेजः। एवं कविः प्रथमं तस्य महत्त्वं स्थापयति, ततः तस्य भाग्यस्य पतनं निमित्तैः सूचयति। यः देवैः अपि न कम्पितः, तस्य एव हयाः दीनाः, नेत्रं कम्पते, स्वरः स्खलति — एषः विरोधः सर्गस्य मुख्यः भावः। पाठकः जानाति यत् अयं वीरः न पुनः आगमिष्यति। समीक्षितसंस्करणे अपि एते निमित्तश्लोकाः सन्ति, केवलं ‘मेघाभो मेघवर्णश्च’ इति अर्धं वुल्गेटमात्रम्। निमित्तानां वर्णनं रामायणे बहुत्र दृश्यते, यत्र प्रकृतिः एव भाविनम् अनर्थं पूर्वं कथयति।

तेन महता शब्देन वानराणां महती चमूः वित्रस्ता अभवत्। किन्तु द्रुमैः शैलैः च प्रहर्तुं युद्धाय उपस्थितानां कपीनां राक्षसानां च महारौद्रं युद्धं संजज्ञे। रामस्य रावणस्य च अर्थे ते सर्वे स्वदेहान् त्यक्तुम् उद्यताः, सर्वे अतिबलाः शूराः पर्वतसंनिभाः च आसन्। हरयः राक्षसाः च परस्परं हन्तुम् इच्छन्तः संयुगे विनदन्ति स्म; अतिवेगवतां क्रोधात् अन्योन्यम् अभिगर्जतां तेषां सुमहान् शब्दः दूरात् अपि अश्रूयत। हरिभिः राक्षसैः च उद्धृतम् अरुणवर्णं सुभीमं रजः दश दिशः संरुरोध। कौशेयवस्त्रम् इव पाण्डुरेण तेन रजसा सर्वाणि भूतानि संवृतानि, अतः रणाजिरे योधाः परस्परं न ददृशुः। न ध्वजः, न पताका, न चर्म, न तुरगः, न आयुधं, न स्यन्दनः — किञ्चित् अपि तेन रेणुना आवृतं न दृश्यते स्म। अत्र कविः दृष्टेः लोपं क्रमशः वर्णयति — प्रथमं दिशः, ततः भूतानि, ततः ध्वजपताकादयः सूक्ष्माः वस्तुविशेषाः। एषः अन्धकारः अग्रिमस्य विपर्ययस्य कारणं भवति। ‘रामरावणयोरर्थे समभित्यक्तदेहिनः’ इति वचनेन उभयोः पक्षयोः योधानां निष्ठा समाना इति कविः दर्शयति — राक्षसाः अपि स्वामिनः कृते प्राणान् त्यजन्ति। ‘कौशेयोद्धतपाण्डुना’ इति उपमया रजसः वर्णः सूक्ष्मतया च दर्शितः। युद्धस्य आरम्भे एव दृष्टिः नष्टा, केवलं शब्दः अवशिष्टः — अग्रिमे खण्डे एषः विषयः विस्तार्यते। शब्दस्य वर्णनम् अपि क्रमेण वर्धते — प्रथमं निर्गच्छतः अकम्पनस्य नादः सागरं क्षोभयति, ततः वानराणां चमूः वित्रस्ता, ततः उभयोः सेनयोः विनर्दः दूरात् श्रूयते। भयं यत् आरम्भे वानराणाम् आसीत्, तत् युद्धे प्रवृत्ते लुप्तं, ते वृक्षशैलैः प्रहरन्तः अग्रे आगताः। रजसः ‘अरुणवर्णाभम्’ इति विशेषणं रक्तस्य पूर्वसूचनां करोति, यत् अग्रिमे खण्डे रुधिरौघः इति स्पष्टं भवति। एवं दृश्यस्य स्थाने श्रव्यम् एव अवशिष्टम् इति युद्धस्य भीषणता वर्धते, यतः योधाः शत्रून् न पश्यन्ति, केवलं तेषां गर्जनं शृण्वन्ति।

नर्दताम् अभिधावतां तेषां तुमुलः शब्दः युद्धे श्रूयते स्म, किन्तु रूपाणि न प्रकाशन्ते स्म। तस्मिन् तिमिरे सुसंरुष्टाः हरयः हरीन् एव जघ्नुः, राक्षसाः अपि राक्षसान् एव निजघ्नुः। एवं परान् स्वान् च विनिघ्नन्तः वानरराक्षसाः महीं रुधिरेण आर्द्रां पङ्कानुलेपनां च चक्रुः। ततः रुधिरौघेण सिक्तं रजः अपगतम्, वसुंधरा च शरीरैः शवैः च संकीर्णा बभूव। पुनः दृष्टौ लब्धायां द्रुमैः शक्तिभिः गदाभिः प्रासैः शिलाभिः परिघैः तोमरैः च हरयः राक्षसाः च अन्योन्यं तूर्णं जघ्नुः। परिघाकारैः बाहुभिः युध्यमानाः भीमकर्माणः हरयः पर्वतोपमान् राक्षसान् जघ्नुः। अभिसंक्रुद्धाः प्रासतोमरपाणयः राक्षसाः अपि परमदारुणैः शस्त्रैः कपीन् निजघ्निरे। राक्षसानां चमूपतिः अकम्पनः सुसंक्रुद्धः सन् भीमविक्रमान् सर्वान् राक्षसान् संहर्षयति स्म। हरयः अपि अभिक्रम्य वीर्येण राक्षसानां शस्त्राणि आच्छिद्य महाद्रुमैः महाश्मभिः च तान् विदारयन्ति स्म। एतस्मिन् अन्तरे कुमुदः नलः मैन्दः द्विविदः च इति वीराः हरयः क्रुद्धाः अनुत्तमं वेगं चक्रुः। ते महावीराः हरिपुंगवाः राक्षसचमूमुखे वृक्षैः लीलया इव सुमहत् कदनं चक्रुः, नानाप्रहरणैः च सर्वान् राक्षसान् भृशं ममन्थुः। अस्मिन् खण्डे युद्धस्य भीषणता पराकाष्ठां प्राप्ता — स्वपरविवेकः अपि नष्टः। ‘लीलया’ इति पदेन वानरवीराणां सामर्थ्यं दर्शितम् — यत् राक्षसानां कृते घोरं युद्धं, तत् तेषां क्रीडा इव। अकम्पनस्य वधः अग्रिमे सर्गे वर्णितः; अत्र केवलं तस्य क्रोधः, स्वसैनिकानां प्रोत्साहनं च उक्तम्। सर्गस्य अन्ते वानरपक्षस्य प्राबल्यं स्थापितम्, येन अग्रिमा घटना सूचिता। अन्धकारे स्वपरवधः इति विषयः करुणः अपि भीषणः अपि — न केवलं शत्रवः, स्वजनाः अपि हन्यन्ते। रुधिरेण रजसः शमनम् इति चित्रं विचित्रम् — यत् रजः दृष्टिं निरुरोध, तत् रक्तेन एव शान्तम्, ततः पुनः दृष्टिः लब्धा। तदा युद्धं पुनः सुव्यवस्थितं भवति, उभौ पक्षौ स्वशत्रून् अभिजानन्तः आयुधैः प्रहरन्ति। वानराणाम् आयुधानि प्रकृतिसिद्धानि — द्रुमाः, शिलाः, बाहवः च; राक्षसानां तु निर्मितानि — प्रासाः, तोमराः, गदाः च। किन्तु वानराः राक्षसानां शस्त्राणि अपि बलात् आच्छिद्य तैः एव तान् घ्नन्ति — एषः विशेषः तेषां धैर्यं दर्शयति। कुमुदादयः चत्वारः यूथपाः नाम्ना उक्ताः, येन ज्ञायते यत् वानरसेनायाः मुख्याः वीराः अत्र युद्धे साक्षात् प्रविष्टाः। समीक्षितसंस्करणे ‘महावेगाः’ इति पाठः, अत्र ‘महावीराः’; ‘हरियूथपाः’ इति तत्र, अत्र ‘हरिपुंगवाः’। अन्तिमः अर्धश्लोकः ‘ममन्थू राक्षसान्सर्वे’ इति वुल्गेटमात्रः, तथैव ‘अकम्पनः सुसंक्रुद्धः’ इति श्लोकः अपि।