वज्रदंष्ट्रवधः

स्वबलस्य घातेन अङ्गदस्य बलेन च महाबलः राक्षसः वज्रदंष्ट्रः क्रोधम् आविष्टः। शक्राशनिसमप्रभं घोरं धनुः विस्फार्य सः वानराणाम् अनीकानि शरवृष्टिभिः प्राकिरत्। मुख्याः राक्षसाः अपि रथेषु समवस्थिताः नानाप्रहरणाः शूराः तदा रणे प्रायुध्यन्त। वानराणां शूराः सर्वे प्लवगर्षभाः अपि शिलाहस्ताः समवेताः समन्ततः अयुध्यन्त। तस्मिन् आयोधने राक्षसाः कपिमुख्येषु आयुधसहस्राणि भृशं पातयांचक्रिरे। मत्तवारणसंनिभाः प्रवीराः वानराः अपि रक्षःसु गिरीन् वृक्षान् महाशिलाः च पातयामासुः। समरेषु अनिवर्तिनां युध्यमानानां शूराणां तेषां राक्षसगणानां च सुयुद्धं समवर्तत। अयं सर्गः पूर्वसर्गस्य अनुवृत्तिः, सः अपि समीक्षितसंस्करणे नास्ति। पूर्वसर्गस्य अन्ते राक्षससेना अङ्गदस्य वेगेन कम्पिता; अत्र वज्रदंष्ट्रः स्वयं प्रत्याक्रमणं करोति। ‘शक्राशनिसमप्रभम्’ इति धनुषः विशेषणं — इन्द्रस्य वज्रेण तुल्यं तेजः, येन तस्य भीषणता सूच्यते। युद्धस्य वर्णने उभयोः पक्षयोः शौर्यं समानं वर्ण्यते — राक्षसाः रथस्थाः शस्त्रैः, वानराः भूमिस्थाः शिलाभिः। ‘मत्तवारणसंनिभाः’ इति वानराणाम् उपमा तेषां बलं, युद्धोन्मादं च दर्शयति। ‘सुयुद्धम्’ इति पदेन उभयोः सेनयोः समानबलं, युद्धस्य दीर्घता च सूच्यते। युद्धस्य एषः पुनरारम्भः वज्रदंष्ट्रस्य नेतृत्वस्य परिचायकः — सः धूम्राक्षवत् सेनां त्यक्त्वा न पलायते। ‘स्वबलस्य घातेन’ इति हेतुः प्रथमः, ‘अङ्गदस्य बलेन’ इति द्वितीयः — स्वसेनायाः नाशः शत्रोः बलं च उभयम् अपि तं क्रोधयति। रथस्थाः राक्षसाः भूमिस्थाः वानराः च — एषः विरोधः युद्धस्य असमतां दर्शयति, तथापि वानराः न पराजिताः। ‘समवेताः समन्ततः’ इति पदाभ्यां वानराणां संहतिः सूच्यते — ते एकीभूय युध्यन्ते। ‘पातयांचक्रिरे’ इति आम्-प्रत्ययान्तं रूपं प्राचीनं, युद्धवर्णनेषु सामान्यम्।

केचित् प्रभिन्नशिरसः, केचित् छिन्नैः पादैः बाहुभिः च, शस्त्रैः अर्दितदेहाः रुधिरेण समुक्षिताः अभवन्। हरयः राक्षसाः च गां समाश्रिताः शेरते स्म; सा भूमिः कङ्कगृध्रबलाढ्या गोमायुकुलसंकुला च अभवत्। भीरूणां भीषणानि कबन्धानि समुत्पेतुः; भुजपाणिशिरश्छिन्नाः छिन्नकायाः च भूतले पतिताः। वानराः राक्षसाः च तत्र भूतले निपेतुः। ततः वानरसैन्येन हन्यमानं निशाचरं सर्वं बलं वज्रदंष्ट्रस्य पश्यतः प्राभज्यत। अस्मिन् भागे युद्धस्य परिणामः वर्ण्यते — उभौ पक्षौ हताहतौ, किन्तु अन्ते राक्षसाः एव पराजिताः। कबन्धानाम् उत्पतनं — शिरोहीनानि शरीराणि क्षणं उत्थाय पतन्ति — एतत् युद्धस्य भीषणतायाः पराकाष्ठा, ‘भीरूणां भीषणानि’ इति कविः स्वयं वदति। कङ्काः गृध्राः गोमायवः च शवभक्षकाः रणभूमिं परिवृण्वन्ति — मृत्योः सहचराः। ‘वज्रदंष्ट्रस्य पश्यतः’ इति अनादरे षष्ठी — सेनापतेः पश्यतः एव सेना नष्टा, एतत् तस्य अपमानम्। एकादशः द्वादशः च श्लोकौ अर्धश्लोकविचलनेन सम्बद्धौ — ‘ततो वानरसैन्येन हन्यमानं निशाचरम्। प्राभज्यत बलं सर्वम्’ इति वाक्यं श्लोकसीमाम् अतिक्रामति। ‘गां समाश्रिताः’ इति पदं ‘भूमिं गताः’ इत्यस्य काव्यात्मकं रूपम्। सेनायाः भङ्गः वज्रदंष्ट्रस्य क्रोधं वर्धयति, येन सः स्वयं वानरसेनां प्रविशति। एवं सेनायाः भङ्गः वज्रदंष्ट्रं स्वयं युद्धे प्रवर्तयति।

भयवित्रस्तान् प्लवंगमैः हन्यमानान् राक्षसान् दृष्ट्वा रोषताम्राक्षः प्रतापवान् वज्रदंष्ट्रः धनुष्पाणिः हरिवाहिनीं त्रासयन् प्रविवेश। कङ्कपत्रैः अजिह्मगैः शरैः सः विदारयामास — तत्र एकैकेन प्रहारेण सप्त अष्टौ नव पञ्च च वानरान् बिभेद। परमक्रुद्धः प्रतापवान् वज्रदंष्ट्रः अविध्यत्; शरैः संकृत्तदेहिनः सर्वे हरिगणाः त्रस्ताः प्रजाः प्रजापतिम् इव अङ्गदं सम्प्रधावन्ति स्म। ततः भग्नान् हरिगणान् दृष्ट्वा वालिसुतः तदा उदीक्षमाणं वज्रदंष्ट्रं क्रोधेन उदैक्षत। वज्रदंष्ट्रस्य पराक्रमः अत्र प्रथमं पूर्णतया दृश्यते — एकेन शरेण अनेकान् वानरान् भिनत्ति। ‘सप्ताष्टौ नव पञ्च च’ इति सङ्ख्याः शराणां शक्तिं दर्शयन्ति। ‘प्रजाः प्रजापतिम् इव’ इति उपमा अङ्गदस्य स्थानं दर्शयति — सः वानराणां रक्षकः, पितृतुल्यः आश्रयः। पञ्चदशः श्लोकः षट्पादः। अङ्गदवज्रदंष्ट्रयोः दृष्टिमिलनं — ‘उदीक्षन्तम् उदैक्षत’ — द्वन्द्वयुद्धस्य आह्वानम्। अत्र ‘सप्ताष्टौ’ इत्यत्र ‘प्त’ विभेदनसीमायाम्। वानराणाम् अङ्गदं प्रति धावनं तस्य नेतृत्वे विश्वासं दर्शयति।

वज्रदंष्ट्रः अङ्गदः च उभौ परमक्रुद्धौ हरिमत्तगजौ इव परस्परं योयुध्येते, चेरतुः च। ततः वज्रदंष्ट्रः महाबलं हरिपुत्रम् अग्निशिखोपमैः शरैः शतसहस्रेण मर्मदेशेषु जघान। रुधिरोक्षितसर्वाङ्गः महाबलः भीमपराक्रमः वालिसूनुः वज्रदंष्ट्राय वृक्षं चिक्षेप। पतन्तं तं वृक्षं दृष्ट्वा असम्भ्रान्तः राक्षसः तं बहुधा चिच्छेद; सः अपि मथितः भुवि प्रापतत्। वज्रदंष्ट्रस्य तं विक्रमं दृष्ट्वा प्लवगर्षभः विपुलं शैलं प्रगृह्य चिक्षेप, ननाद च। तम् आपतन्तं दृष्ट्वा वीर्यवान् सः रथात् आप्लुत्य गदापाणिः असम्भ्रान्तः पृथिव्यां समतिष्ठत। अङ्गदेन क्षिप्ता सा शिला रणमूर्धनि गत्वा सचक्रकूबरं साश्वं तस्य रथं तदा प्रममाथ। ततः द्रुमभूषितम् अन्यत् विपुलं शिखरं गृह्य वानरः वज्रदंष्ट्रस्य शिरसि पातयामास। ‘हरिमत्तगजौ इव’ — सिंहः मत्तगजः च इव, अथवा उभौ मत्तगजौ इव इति भावः; उभौ समबलौ। युद्धस्य क्रमः सुविन्यस्तः — प्रथमं शराः, ततः वृक्षः, ततः शैलः, ततः शिखरम्। वज्रदंष्ट्रस्य ‘असम्भ्रान्तः’ इति विशेषणं द्विवारम् — सः धैर्यवान् योद्धा। रथात् आप्लवनं पूर्वसर्गे धूम्राक्षस्य प्रसङ्गेन सदृशम्; रथभङ्गः द्वयोः अपि सेनापत्योः पराजयस्य पूर्वसूचना। अङ्गदस्य ‘ननाद च’ इति सिंहनादः तस्य उत्साहस्य चिह्नम्। अस्य द्वन्द्वयुद्धस्य वर्णनं विस्तृतं, यतः एतत् अस्य प्रसङ्गस्य केन्द्रम्। वज्रदंष्ट्रः प्रथमं दूरात् शरैः युध्यते, अङ्गदः समीपं गत्वा वृक्षैः शिलाभिः च — एषः धनुर्धरस्य मल्लस्य च सङ्घर्षः। ‘शतसहस्रेण’ इति अतिशयोक्तिः शराणाम् असङ्ख्यतां सूचयति। अङ्गदस्य शरीरं रुधिरोक्षितम् अपि सः न विरमति — वीरस्य धैर्यम्। वज्रदंष्ट्रः वृक्षं बहुधा छिनत्ति, किन्तु शैलं छेत्तुं न शक्नोति, अतः रथात् कूर्दति। शिखरप्रहारेण सः शिरसि आहतः, येन द्वन्द्वस्य प्रथमः भागः अङ्गदस्य अनुकूलः। उभयोः वीरयोः युद्धं समं, किन्तु अङ्गदस्य प्रहाराः अधिकं निर्णायकाः। रथभङ्गेन वज्रदंष्ट्रः भूमौ योद्धुं बाध्यः।

शोणितोद्गारी सुमूर्च्छितः वज्रदंष्ट्रः गदाम् आलिङ्ग्य निःश्वसन् मुहूर्तं मूढः अभवत्। लब्धसंज्ञः सः निशाचरः परमक्रुद्धः अवस्थितं वालिपुत्रं गदया वक्षोदेशे जघान। ततः गदां त्यक्त्वा सः तत्र मुष्टियुद्धम् अकुर्वत; उभौ हरिराक्षसौ अन्योन्यं जघ्नतुः। रुधिरोद्गारिणौ प्रहारैः जनितश्रमौ सुविक्रान्तौ तौ अङ्गारकबुधौ इव बभूवतुः। ततः परमतेजस्वी प्लवगर्षभः अङ्गदः वृक्षम् उत्पाट्य पुष्पफलैः युतः स्थितवान् आसीत्। वज्रदंष्ट्रः आर्षभं चर्म, किङ्किणीजालसंछन्नं चर्मणा परिष्कृतं विपुलं शुभं खड्गं च जग्राह। कपिराक्षसौ चित्रान् रुचिरान् मार्गान् चेरतुः; जयकांक्षिणौ नर्दन्तौ तदा अन्योन्यं जघ्नतुः। सास्रैः व्रणैः पुष्पितौ किंशुकौ इव अशोभेताम्; युध्यमानौ परिश्रान्तौ जानुभ्याम् अवनीं गतौ। निमेषान्तरमात्रेण कपिकुञ्जरः अङ्गदः दण्डाहतः उरगः इव दीप्ताक्षः उदतिष्ठत। ‘अङ्गारकबुधौ इव’ इति ग्रहयुद्धस्य उपमा — मङ्गलः रक्तवर्णः, बुधः हरितवर्णः; रक्तसिक्तौ तौ ग्रहौ इव। ‘पुष्पफलैः युतः’ इति अङ्गदस्य वर्णनं मनोहरं — वृक्षं धारयन् सः स्वयं वृक्षः इव पुष्पफलयुक्तः। ‘चित्रान् मार्गान्’ इति खड्गयुद्धस्य मण्डलगतयः। ‘पुष्पितौ किंशुकौ इव’ इति उपमा — किंशुकपुष्पाणि रक्तवर्णानि, व्रणाः अपि रक्ताः। ‘दण्डाहतः उरगः इव’ — ताडितः सर्पः यथा क्रुद्धः फणां उन्नमयति, तथा अङ्गदः क्षणेन उत्थितः। अस्मिन् युद्धे चत्वारि आयुधानि क्रमेण प्रयुक्तानि — गदा, मुष्टिः, वृक्षः, खड्गः। वज्रदंष्ट्रस्य मूर्च्छा क्षणिकी — सः ‘गदाम् आलिङ्ग्य’ स्थितः, आयुधं न त्यजति; एतत् योद्धुः अन्तिमं बलम्। लब्धसंज्ञः सः पुनः गदया प्रहरति — अङ्गदस्य वक्षसि। ततः गदा त्यक्ता, मुष्टियुद्धम् आरब्धम्; ततः अङ्गदः वृक्षम्, वज्रदंष्ट्रः खड्गचर्मणी गृह्णाति। एषः क्रमः युद्धस्य प्रत्येकस्य स्तरस्य वर्णनं करोति। ‘जयकांक्षिणौ’ इति उभयोः समानः उत्साहः — कोऽपि पराजयं न स्वीकरोति। ‘जानुभ्याम् अवनीं गतौ’ इति क्षणः नाटकीयः — उभौ अपि पतितौ, कः प्रथमम् उत्तिष्ठति इति प्रश्नः; अङ्गदः एव उत्तिष्ठति, एषा तस्य विजयस्य कुञ्जिका। अङ्गदस्य उत्थानं ‘दीप्ताक्षः’ — क्रोधेन तस्य नेत्रे ज्वलतः। क्षणमात्रस्य एषः लाभः एव युद्धस्य परिणामं निश्चिनोति।

वालिसूनुः महाबलः निर्मलेन सुधौतेन खड्गेन वज्रदंष्ट्रस्य महत् शिरः जघान। रुधिरोक्षितगात्रस्य तस्य परीताक्षं शुभं खड्गहतं तत् शिरः द्विधा पतितं बभूव। वज्रदंष्ट्रं हतं दृष्ट्वा भयमोहिताः राक्षसाः प्लवङ्गमैः वध्यमानाः त्रस्ताः विषण्णवदनाः दीनाः ह्रिया किंचित् अवाङ्मुखाः लङ्कां अभ्यद्रवन्। तं निहत्य वज्रधरः इव प्रतापवान् महाबलः सः वालिसूनुः कपिसैन्यमध्ये महितः, त्रिदशैः आवृतः सहस्रनेत्रः इव, हर्षं जगाम। अङ्गदस्य खड्गः ‘निर्मलः सुधौतः’ इति विशेषणाभ्यां तस्य तीक्ष्णता सूच्यते; वस्तुतः सः खड्गः वज्रदंष्ट्रस्य एव आसीत् इति प्रसङ्गात् अनुमीयते। शिरसः ‘द्विधा’ पतनं प्रहारस्य बलं दर्शयति। राक्षसानां ‘ह्रिया अवाङ्मुखाः’ इति वर्णनं तेषां लज्जां सूचयति। षट्त्रिंशः श्लोकः षट्पादः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थेन्द्रवज्रयोः मिश्रे उपजातिप्रकारे दीर्घवृत्ते निबद्धः — ‘वज्रधरः सहस्रनेत्रः’ इति इन्द्रस्य द्विवारम् उपमा अङ्गदस्य विजयं देवविजयेन तुल्यति। अनेन सर्गेण वज्रदंष्ट्रप्रसङ्गः समाप्तः; अग्रिमसर्गे अकम्पनः प्रेष्यते, यत्र वुल्गेटः पुनः समीक्षितेन (६.०४३) सह मिलति। अङ्गदस्य विजयः वानरसेनायाः मनोबलं पुनः वर्धयति।