युद्धकाण्डम् — त्रिपञ्चाशः सर्गः
धूम्राक्षवधश्रवणं, रावणस्य वज्रदंष्ट्राय आदेशः, सेनासहितस्य वज्रदंष्ट्रस्य दक्षिणद्वारेण निर्गमनम्, दुर्निमित्तानि, कपिराक्षसानां युद्धम्, अङ्गदेन राक्षसानां संहारः
धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा क्रोधाविष्टः रावणः वज्रदंष्ट्रं महाबलम् आदिदेश — ‘राक्षसैः परिवृतः निर्याहि, दाशरथिं रामं सुग्रीवं वानरैः सह जहि।’ मायावी वज्रदंष्ट्रः नागाश्वखरोष्ट्रैः पताकाध्वजैः च अलंकृतं बलं गृहीत्वा, विचित्रकेयूरमुकुटः तनुत्रं धारयन्, तप्तकाञ्चनभूषितं रथं प्रदक्षिणीकृत्य आरुरोह; ऋष्टितोमरमुसलभिन्दिपालखड्गचक्रगदापरश्वधहस्ताः पदातयः, गजाः, अश्वाः च तम् अनुययुः। दक्षिणद्वारात्, यत्र अङ्गदः यूथपः, सः निर्गतः। तदा उल्काः पेतुः, शिवाः ववाशिरे, मृगाः रक्षसां निधनं व्याहरन्, योधाः प्रास्खलन्; तथापि धैर्यम् आलम्ब्य सः रणोत्सुकः निर्जगाम। वानराः जितकाशिनः प्रणेदुः; ततः हरीणां राक्षसैः सह तुमुलं युद्धं प्रवृत्तम् — शस्त्राणि, द्रुमाः, शिलाः, बाहुयुद्धं च। वज्रदंष्ट्रः पाशहस्तः अन्तकः इव बाणैः हरीन् वित्रासयन् चचार; वालिसुतः अङ्गदः क्रोधेन द्विगुणाविष्टः संवर्तकानलः इव वृक्षम् उद्यम्य राक्षसगणान् जघान। रथध्वजाश्वशरीरैः रुधिरौघेण च संछन्ना भूमिः शारदीनिशा इव भाति स्म; अङ्गदस्य वेगेन राक्षसबलं पवनेन अम्बुदः इव प्राकम्पत।
१धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः।
क्रोधेन महताऽऽविष्टो निःश्वसन्नुरगो यथा॥
२दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य क्रोधेन कलुषीकृतः।
अब्रवीद्राक्षसं क्रूरं वज्रदंष्ट्रं महाबलम्॥
३गच्छ त्वं वीर निर्याहि राक्षसैः परिवारितः।
जहि दाशरथिं रामं सुग्रीवं वानरैः सह॥
४तथेत्युक्त्वा द्रुततरं मायावी राक्षसेश्वरः।
निर्जगाम बलैः सार्धं बहुभिः परिवारितः॥
धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा राक्षसेश्वरः रावणः महता क्रोधेन आविष्टः उरगः इव निःश्वसन् आसीत्। क्रोधेन कलुषीकृतः सः दीर्घम् उष्णं च विनिःश्वस्य क्रूरं महाबलं वज्रदंष्ट्रं राक्षसम् अब्रवीत् — ‘वीर, गच्छ, राक्षसैः परिवारितः त्वं निर्याहि; दाशरथिं रामं वानरैः सह सुग्रीवं च जहि।’ मायावी राक्षसेश्वरः वज्रदंष्ट्रः ‘तथा’ इति उक्त्वा बहुभिः बलैः परिवारितः द्रुततरं निर्जगाम। अयं सर्गः समीक्षितसंस्करणे नास्ति — तत्र धूम्राक्षवधानन्तरं साक्षात् अकम्पनः प्रेष्यते; प्रथमः अर्धश्लोकः ‘धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः’ समीक्षितस्य ६.०४३.००१a इत्यनेन अक्षरशः समानः, अतः वुल्गेटे वज्रदंष्ट्रप्रसङ्गः तस्य एव अर्धश्लोकस्य अनन्तरं प्रक्षिप्तः इति भाति। रावणस्य क्रोधः ‘उरगः इव निःश्वसन्’ इति उपमया पूर्वसर्गेषु अपि वर्णितः; अत्र ‘दीर्घम् उष्णं’ इति विशेषणाभ्यां तस्य सन्तापः अधिकः। ‘क्रूरम्’ इति वज्रदंष्ट्रस्य विशेषणं — रावणः क्रूरतमं योद्धारं चिनोति। ‘मायावी’ इति पदेन वज्रदंष्ट्रः अपि इन्द्रजित् इव मायाविद्यायुक्तः इति सूच्यते।
When Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, heard that Dhūmrākṣa had been killed, he was seized by a great rage and hissed like a serpent. The poet has used that image for his anger before; here he adds that the sigh Rāvaṇa heaved was long and hot, to show how much deeper the torment now went. His mind clouded with fury, he turned to Vajradaṃṣṭra, a cruel and mighty rākṣasa — Rāvaṇa was choosing the most ruthless fighter he had — and said: "Go, hero. Set out with rākṣasas around you, and kill Rāma son of Daśaratha, and Sugrīva with his monkeys." Vajradaṃṣṭra answered, "So be it," and went out at once, surrounded by a great host. He is called a master of illusion, a hint that he, like Indrajit, knew the arts of sorcery.
५नागैरश्वैः खरैरुष्ट्रैः संयुक्तः सुसमाहितः।
पताकाध्वजचित्रैश्च बहुभिः समलंकृतः॥
६ततो विचित्रकेयूरमुकुटेन विभूषितः।
तनुत्रं स समावृत्य सधनुर्निर्ययौ द्रुतम्॥
७पताकालंकृतं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषितम्।
रथं प्रदक्षिणं कृत्वा समारोहच्चमूपतिः॥
८ऋष्टिभिस्तोमरैश्चित्रैः श्लक्ष्णैश्च मुसलैरपि।
भिन्दिपालैश्च चापैश्च शक्तिभिः पट्टिशैरपि॥
९खड्गैश्चक्रैर्गदाभिश्च निशितैश्च परश्वधैः।
पदातयश्च निर्यान्ति विविधाः शस्त्रपाणयः॥
१०विचित्रवाससः सर्वे दीप्ता राक्षसपुङ्गवाः।
गजा महोत्कटाः शूराश्चलन्त इव पर्वताः॥
११ते युद्धकुशला रूढास्तोमराङ्कुशपाणिभिः।
अन्ये लक्षणसंयुक्ताः शूरारूढा महाबलाः॥
१२तद्राक्षसबलं सर्वं विप्रस्थितमशोभत।
प्रावृट्काले यथा मेघा नर्दमानाः सविद्युतः॥
१३निःसृता दक्षिणद्वारादङ्गदो यत्र यूथपः।
तेषां निष्क्रममाणानामशुभं समजायत॥
सः नागैः अश्वैः खरैः उष्ट्रैः च संयुक्तः सुसमाहितः, बहुभिः पताकाध्वजचित्रैः समलंकृतः आसीत्। ततः विचित्रकेयूरमुकुटेन विभूषितः सः तनुत्रं समावृत्य सधनुः द्रुतं निर्ययौ। पताकालंकृतं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषितं रथं प्रदक्षिणीकृत्य सः चमूपतिः समारोहत्। ऋष्टिभिः, चित्रैः तोमरैः, श्लक्ष्णैः मुसलैः, भिन्दिपालैः, चापैः, शक्तिभिः, पट्टिशैः, खड्गैः, चक्रैः, गदाभिः, निशितैः परश्वधैः च सज्जाः विविधाः शस्त्रपाणयः पदातयः निर्यान्ति स्म। विचित्रवाससः सर्वे दीप्ताः राक्षसपुङ्गवाः, चलन्तः पर्वताः इव महोत्कटाः शूराः गजाः च निर्ययुः। तोमराङ्कुशपाणिभिः युद्धकुशलैः आरूढाः गजाः, लक्षणसंयुक्ताः शूरारूढाः महाबलाः अन्ये अश्वाः च आसन्। विप्रस्थितं तत् सर्वं राक्षसबलं प्रावृट्काले नर्दमानाः सविद्युतः मेघाः इव अशोभत। यत्र यूथपः अङ्गदः, तस्मात् दक्षिणद्वारात् ते निःसृताः। तेषां निष्क्रममाणानाम् अशुभं समजायत। सेनायाः एषा समृद्धिः धूम्राक्षस्य सेनायाः वर्णनात् अपि विस्तृता — रावणः प्रत्येकेन पराजयेन अधिकं बलं प्रेषयति। चतुरङ्गबलम् अत्र पूर्णम् — पदातयः, गजाः, अश्वाः, रथाः च। वज्रदंष्ट्रस्य रथप्रदक्षिणा शुभाचारः, किन्तु तस्य फलं न लभ्यते, यतः अधर्मपक्षे शुभाचारः अपि निष्फलः। ‘प्रावृट्काले मेघाः इव’ इति उपमा सेनायाः कृष्णवर्णं, आयुधानां दीप्तिं विद्युत् इव, नादं च गर्जनम् इव सूचयति। दक्षिणद्वारे अङ्गदस्य नियोजनं पूर्वम् एव कृतम् आसीत्; अतः वज्रदंष्ट्रस्य प्रतिद्वन्द्वी अङ्गदः एव। अस्य भागस्य केचन श्लोकाः अर्धश्लोकविचलनेन निबद्धाः — त्रयोदशे श्लोके प्रथमार्धं सेनायाः निर्गमनस्थानं, द्वितीयार्धं दुर्निमित्तानाम् आरम्भं वदति। ‘गजाः चलन्तः पर्वताः इव’ इति उपमा गजानां विशालतां गतिं च दर्शयति। ‘लक्षणसंयुक्ताः’ अश्वाः शुभलक्षणैः युक्ताः, श्रेष्ठजातीयाः इति भावः। ‘विचित्रवाससः’ इति वर्णनेन राक्षसानां वैभवं, युद्धे अपि अलङ्कारप्रियता च सूच्यते। वज्रदंष्ट्रस्य ‘तनुत्रं स समावृत्य’ इति कवचधारणं सः धूम्राक्षात् अधिकं सावधानः इति दर्शयति — पूर्वस्य सेनापतेः मृत्युः तं शिक्षितवान्। एवं कविः शत्रोः सेनायाः वैभवं विस्तरेण वर्णयति, येन अग्रे अङ्गदस्य विजयस्य महत्त्वं वर्धते।
His army was a full one, with elephants, horses, asses and camels, alert and ready, and bright with banners and flags. Adorned with brilliant armlets and a diadem, Vajradaṃṣṭra put on his armour, took up his bow and went out quickly; that he took care to arm himself shows he was more cautious than Dhūmrākṣa, for his predecessor's death had taught him something. He walked around his blazing chariot, decked with banners and refined gold, keeping it on his right, and then mounted it. It was an auspicious rite, but it would bear no fruit, for good observances do nothing for the side of wrong. Foot-soldiers went out with spears and bright lances, polished pestles and bhindipālas, bows, javelins, pattiśas, swords, discuses, maces and sharp axes. The foremost rākṣasas went in dazzling garments, for even in war they loved their finery. Great elephants in rut moved like walking mountains, ridden by men skilled in war with goads and lances in their hands, and beside them went strong horses bearing every good mark of breeding, ridden by heroes. All four arms of an army were there — infantry, elephants, horses and chariots — and the force was larger than Dhūmrākṣa's, for with each defeat Rāvaṇa sent out more. As it marched, the whole rākṣasa host looked like thunderclouds in the rains, dark as the clouds, its weapons flashing like lightning, its din like thunder. They came out by the southern gate, where Aṅgada, the troop-leader, had long ago been posted, so it was Aṅgada who would meet Vajradaṃṣṭra. And as they came out, ill omens began. By describing the enemy's splendour at such length the poet makes Aṅgada's coming victory all the greater.
१४आकाशाद्विघनात्तीव्रा उल्काश्चाभ्यपतंस्तदा।
वमन्तः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे॥
१५व्याहरन्त मृगा घोरा रक्षसां निधनं तदा।
समापतन्तो योधास्तु प्रास्खलंस्तत्र दारुणम्॥
१६एतानौत्पातिकान्दृष्ट्वा वज्रदंष्ट्रो महाबलः।
धैर्यमालम्ब्य तेजस्वी निर्जगाम रणोत्सुकः॥
विघनात् आकाशात् तीव्राः उल्काः तदा अभ्यपतन्; पावकज्वालाः वमन्तः घोराः शिवाः ववाशिरे। घोराः मृगाः रक्षसां निधनं व्याहरन्त; समापतन्तः योधाः तत्र दारुणं प्रास्खलन्। एतान् औत्पातिकान् दृष्ट्वा अपि महाबलः तेजस्वी वज्रदंष्ट्रः धैर्यम् आलम्ब्य रणोत्सुकः निर्जगाम। पूर्वसर्गेषु धूम्राक्षस्य निर्गमने इव अत्र अपि प्रकृतिः विरोधं दर्शयति। मेघरहितात् आकाशात् उल्कापातः विशेषतः अशुभः। शिवाः अग्निं वमन्त्यः इति वर्णनं भयङ्करम्। योधानां स्खलनं — गमनसमये पादस्खलनम् अशुभं शकुनं मन्यते। तथापि वज्रदंष्ट्रः धूम्राक्षात् भिन्नः, सः व्यथितः न, ‘धैर्यम् आलम्ब्य’ निर्गच्छति — अतः सः दृढतरः योद्धा। चतुर्दशे श्लोके ‘वमन्तः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे’ इति अर्धः समीक्षितस्य ६.०४५.०३४a इत्यनेन प्रायः समानः (०.९७) — एषः सामान्यः दुर्निमित्तवाक्यबन्धः, अकम्पनस्य प्रहस्तस्य वा प्रसङ्गे समीक्षिते अपि दृश्यते।
Fierce meteors fell from a cloudless sky, the worst of signs, and dreadful jackals howled, vomiting flames. Terrible beasts cried out, foretelling the destruction of the rākṣasas, and the warriors stumbled badly as they came on, for to stumble as one sets out is an evil omen. As when Dhūmrākṣa marched out, nature itself showed that it was against them. But Vajradaṃṣṭra was not Dhūmrākṣa. Mighty and brilliant, he saw the portents, was not shaken, took courage and went out eager for battle — a sterner warrior than the one before him.
१७तांस्तु विद्रवतो दृष्ट्वा वानरा जितकाशिनः।
प्रणेदुः सुमहानादान्दिशः शब्देन पूरयन्॥
१८ततः प्रवृत्तं तुमुलं हरीणां राक्षसैः सह।
घोराणां भीमरूपाणामन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम्॥
१९निष्पतन्तो महोत्साहा भिन्नदेहशिरोधराः।
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गा न्यपतन्धरणीतले॥
२०केचिदन्योन्यमासाद्य शूराः परिघबाहवः।
चिक्षिपुर्विविधाञ्शस्त्रान्समरेष्वनिवर्तिनः॥
२१द्रुमाणां च शिलानां च शस्त्राणां चापि निःस्वनः।
श्रूयते सुमहांस्तत्र घोरो हृदयभेदनः॥
२२रथनेमिस्वनस्तत्र धनुषश्चापि घोरवत्।
शङ्खभेरीमृदङ्गानां बभूव तुमुलः स्वनः॥
२३केचिदस्त्राणि संत्यज्य बाहुयुद्धमकुर्वत॥
२४तलैश्च चरणैश्चापि मुष्टिभिश्च द्रुमैरपि।
जानुभिश्च हताः केचिद्भग्नदेहाश्च राक्षसाः।
शिलाभिश्चूर्णिताः केचिद्वानरैर्युद्धदुर्मदैः॥
विद्रवतः तान् राक्षसान् दृष्ट्वा जितकाशिनः वानराः सुमहानादान् प्रणेदुः, शब्देन दिशः पूरयन्। ततः घोराणां भीमरूपाणाम् अन्योन्यवधकाङ्क्षिणां हरीणां राक्षसैः सह तुमुलं युद्धं प्रवृत्तम्। महोत्साहाः निष्पतन्तः भिन्नदेहशिरोधराः रुधिरोक्षितसर्वाङ्गाः योधाः धरणीतले न्यपतन्। परिघबाहवः समरेषु अनिवर्तिनः केचित् शूराः अन्योन्यम् आसाद्य विविधान् शस्त्रान् चिक्षिपुः। द्रुमाणां शिलानां शस्त्राणां च घोरः हृदयभेदनः सुमहान् निःस्वनः तत्र श्रूयते स्म। रथनेमिस्वनः, धनुषः घोरवत् स्वनः, शङ्खभेरीमृदङ्गानां च तुमुलः स्वनः बभूव। केचित् अस्त्राणि संत्यज्य बाहुयुद्धम् अकुर्वत। तलैः चरणैः मुष्टिभिः द्रुमैः जानुभिः च हताः केचित् राक्षसाः भग्नदेहाः अभवन्; युद्धदुर्मदैः वानरैः केचित् शिलाभिः चूर्णिताः। युद्धस्य वर्णनं पूर्वसर्गस्य वर्णनेन सदृशम्, किन्तु अत्र ध्वनेः विशेषं वर्णनं — द्रुमाणां पतनं, शिलानां घातः, रथनेमीनां घोषः, धनुषां टङ्कारः, वाद्यानां नादः च। एतत् सर्वं मिलित्वा ‘हृदयभेदनः’ शब्दः जायते। त्रयोविंशः श्लोकः एकार्धः — ‘केचिदस्त्राणि संत्यज्य बाहुयुद्धमकुर्वत॥ २३॥’; चतुर्विंशः च षट्पादः। बाहुयुद्धम् अत्र पुनः — शस्त्राणि त्यक्त्वा योधाः शरीरेण एव युध्यन्ते, येन युद्धस्य आवेगः सूच्यते। अस्य भागस्य श्लोकाः प्रायः सामान्यवर्णनात्मकाः — कस्यचित् विशिष्टस्य योद्धुः नाम न गृह्यते। ‘अन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम्’ इति पदेन उभयोः पक्षयोः समानः वैरभावः सूच्यते। ‘समरेष्वनिवर्तिनः’ इति विशेषणं वीराणां प्रशंसा — ये युद्धात् न निवर्तन्ते। शङ्खभेरीमृदङ्गाः युद्धवाद्यानि, येषां नादः योधान् उत्साहयति। ‘भग्नदेहाः’ इति पदेन वानराणां शारीरिकं बलं दर्शितम् — ते राक्षसानां शरीराणि केवलं जानुभिः अपि भञ्जन्ति। अत्र युद्धस्य दृश्यं श्रव्यं च उभयम् अपि चित्रितम्, येन पाठकः रणभूमौ स्थितः इव अनुभवति। युद्धस्य आरम्भे वानराणां नादः एव राक्षसानां भयस्य प्रथमं कारणम्। केचित् योद्धारः शस्त्राणि त्यक्त्वा मल्लयुद्धम् अकुर्वन्, इति युद्धस्य आवेगः।
The victorious monkeys saw the rākṣasas rushing at them and let out tremendous roars that filled every quarter; that roar was the first thing that frightened the rākṣasas. Then a tumultuous battle began between monkeys and rākṣasas, both terrible to look on and each side as eager as the other to kill. Warriors rushed out in their zeal and fell to the ground, bodies and necks split open, every limb bathed in blood. Heroes with arms like iron bars, men who never turned back from a fight, closed with one another and hurled weapons of every kind. This time the poet fills the scene with sound: the crash of trees and rocks and weapons, loud, terrible and heart-rending, the rumble of chariot wheels, the fearful twang of bows, and the uproar of conches, kettledrums and tabors, the war-music that spurs fighters on. No single warrior is named; this is the battle as a whole, seen and heard as if the reader stood on the field. Some threw their weapons away and fought hand to hand, so fierce was the fighting. Some rākṣasas were beaten with palms and feet, fists and trees, even with knees, until their bodies were broken, and others were crushed with rocks by monkeys wild for battle — such was the monkeys' sheer bodily strength.
२५वज्रदंष्ट्रो भृशं बाणै रणे वित्रासयन्हरीन्।
चचार लोकसंहारे पाशहस्त इवान्तकः॥
२६बलवन्तोऽस्त्रविदुषो नानाप्रहरणा रणे।
जघ्नुर्वानरसैन्यानि राक्षसाः क्रोधमूर्च्छिताः॥
२७जघ्ने तान्राक्षसान्सर्वान्धृष्टो वालिसुतो रणे।
क्रोधेन द्विगुणाविष्टः संवर्तक इवानलः॥
२८तान्राक्षसगणान्सर्वान्वृक्षमुद्यम्य वीर्यवान्।
अङ्गदः क्रोधताम्राक्षः सिंहः क्षुद्रमृगानिव॥
२९चकार कदनं घोरं शक्रतुल्यपराक्रमः।
अङ्गदाभिहतास्तत्र राक्षसा भीमविक्रमाः॥
३०विभिन्नशिरसः पेतुर्निकृत्ता इव पादपाः।
रथैश्चित्रैर्ध्वजैरश्वैः शरीरैर्हरिरक्षसाम्॥
३१रुधिरौघेण संछन्ना भूमिर्भयकरी तदा।
हारकेयूरवस्त्रैश्च शस्त्रैश्च समलंकृता॥
३२भूमिर्भाति रणे तत्र शारदीव यथा निशा।
अङ्गदस्य च वेगेन तद्राक्षसबलं महत्।
प्राकम्पत तदा तत्र पवनेनाम्बुदो यथा॥
वज्रदंष्ट्रः रणे भृशं बाणैः हरीन् वित्रासयन् लोकसंहारे पाशहस्तः अन्तकः इव चचार। बलवन्तः अस्त्रविदुषः नानाप्रहरणाः क्रोधमूर्च्छिताः राक्षसाः रणे वानरसैन्यानि जघ्नुः। धृष्टः वालिसुतः अङ्गदः तु क्रोधेन द्विगुणाविष्टः संवर्तकानलः इव तान् सर्वान् राक्षसान् रणे जघ्ने। वीर्यवान् क्रोधताम्राक्षः शक्रतुल्यपराक्रमः अङ्गदः वृक्षम् उद्यम्य, सिंहः क्षुद्रमृगान् इव, तान् सर्वान् राक्षसगणान् घोरं कदनं चकार। अङ्गदाभिहताः भीमविक्रमाः राक्षसाः विभिन्नशिरसः निकृत्ताः पादपाः इव तत्र पेतुः। रथैः चित्रैः ध्वजैः अश्वैः हरिरक्षसां शरीरैः रुधिरौघेण च संछन्ना भूमिः तदा भयकरी अभवत्। हारकेयूरवस्त्रैः शस्त्रैः च समलंकृता सा रणभूमिः शारदी निशा इव भाति स्म। अङ्गदस्य वेगेन तत् महत् राक्षसबलं पवनेन अम्बुदः इव तत्र प्राकम्पत। ‘पाशहस्तः अन्तकः इव’ इति उपमा वज्रदंष्ट्रस्य भीषणतां दर्शयति — सः यमः इव वानरान् नयति। अङ्गदस्य उपमा ‘संवर्तकानलः’ — प्रलयकाले सर्वं दहन् अग्निः। ‘सिंहः क्षुद्रमृगान् इव’ इति उपमा तस्य श्रेष्ठतां दर्शयति। रणभूमेः ‘शारदी निशा इव’ इति उपमा विरोधाभासपूर्णा — रक्तेन आर्द्रा भूमिः आभरणैः शस्त्रैः च तारकाभिः इव शोभते। द्वात्रिंशः श्लोकः षट्पादः। अस्मिन् सर्गे वज्रदंष्ट्रः न हतः; तस्य अङ्गदेन सह द्वन्द्वयुद्धम् अग्रिमसर्गे। अङ्गदः युवराजः, पितुः वालिनः इव पराक्रमी — अस्मिन् प्रसङ्गे तस्य यशः स्थाप्यते। ‘धृष्टः’ इति अङ्गदस्य विशेषणं तस्य साहसं दर्शयति — सः युवा अपि निर्भयः। ‘क्रोधताम्राक्षः’ इति विशेषणं हनूमतः पूर्वसर्गवर्णनेन तुल्यं — उभौ अपि वीरौ क्रोधेन रक्तनेत्रौ। अङ्गदाभिहताः राक्षसाः ‘निकृत्ताः पादपाः इव’ पतन्ति — अङ्गदः वृक्षेण प्रहरति, राक्षसाः वृक्षाः इव पतन्ति; एषा उपमायाः सूक्ष्मता। रथाः, ध्वजाः, अश्वाः, शरीराणि च सर्वत्र विकीर्णानि, येन रणभूमिः दुर्गमा जाता। अस्य सर्गस्य अन्ते राक्षससेना कम्पते, किन्तु न पलायते — वज्रदंष्ट्रः अद्यापि जीवति, सः एव तेषाम् आशा।
Vajradaṃṣṭra moved through the fight terrifying the monkeys with his arrows, like Death with his noose in hand when the worlds are destroyed, carrying off monkeys as Yama carries off the dead. Mighty rākṣasas skilled in weapons, armed in many ways and beside themselves with rage, cut down the monkey troops. But Aṅgada, Vāli's bold son, young but fearless, was filled with twice their anger, and he slew those rākṣasas like the fire that burns up everything at the end of an age. His eyes red with anger, as Hanumān's had been in the sarga before, he raised a tree and fell on the rākṣasa hosts like a lion among small beasts, and made terrible slaughter with valour equal to Indra's. Struck down by Aṅgada, rākṣasas of terrible prowess fell with their heads split open like felled trees; he struck with a tree, and they fell like trees. The ground, strewn with chariots, bright banners and horses, with the bodies of monkeys and rākṣasas, and flooded with blood, was dreadful to see and hard to cross. Yet scattered with necklaces, armlets, garments and weapons, the battlefield shone like an autumn night, the ornaments and weapons gleaming on the blood-soaked earth like stars. Under Aṅgada's onslaught the great rākṣasa army shook like a cloud before the wind. It shook but did not flee, for Vajradaṃṣṭra was still alive and still their hope. His duel with Aṅgada comes in the next sarga; here the young heir of the monkeys, as valiant as his father Vāli, makes his name.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।