- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- युद्धं काङ्क्षन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (प्रातिपदिकं ‘युद्धकाङ्क्षिन्’)
युद्धकाण्डम् — द्विपञ्चाशः सर्गः
धूम्राक्षवधः
कपिराक्षसानां तुमुलं युद्धम्, उभयपक्षयोः संहारः, धूम्राक्षस्य पराक्रमः, हनूमता रथभङ्गः, गिरिशृङ्गेण धूम्राक्षस्य वधः
भीमविक्रमं धूम्राक्षं निर्यान्तं दृष्ट्वा युद्धकाङ्क्षिणः वानराः विनेदुः; ततः कपिरक्षसां सुतुमुलं युद्धं संजज्ञे। राक्षसाः शरैः गदापट्टिशपरिघत्रिशूलैः च वानरान् व्यदारयन्; वानराः अपि द्रुमैः शिलाभिः करजैः दन्तैः च राक्षसान् ममन्थुः, रथान् ध्वजान् गजान् च अभञ्जन्। स्वसैन्यं विद्रुतं दृष्ट्वा धूम्राक्षः प्रासमुद्गरपरिघपट्टिशत्रिशूलैः वानराणां कदनं चकार, धनुष्पाणिः हसन् शरवृष्टिभिः तान् दिशः व्यद्रावयत्। तत् युद्धं धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं युद्धगान्धर्वम् इव आबभौ। व्यथितां सेनां दृष्ट्वा मारुतिः क्रोधात् द्विगुणताम्राक्षः विपुलां शिलां धूम्राक्षस्य रथे पातयामास; धूम्राक्षः गदाम् आदाय रथात् आप्लुत्य भूमौ स्थितः, शिला सचक्रकूबरं साश्वं रथं प्रममाथ। हनूमान् सस्कन्धविटपैः द्रुमैः राक्षसान् निहत्य गिरिशिखरम् आदाय धूम्राक्षम् अभिदुद्राव। धूम्राक्षः बहुकण्टकां गदां तस्य मस्तके पातयामास; तं प्रहारम् अचिन्तयन् मारुतबलः कपिः धूम्राक्षस्य शिरोमध्ये गिरिशृङ्गम् अपातयत्, सः विकीर्णः पर्वतः इव पपात। हतशेषाः निशाचराः लङ्कां प्रविविशुः; हनूमान् कपिभिः सुपूज्यमानः मुदम् अगमत्।
१कपिराक्षसानां युद्धस्य आरम्भः
१धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमविक्रमम्।
विनेदुर्वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः॥
२तेषां सुतुमुलं युद्धं संजज्ञे कपिरक्षसाम्।
अन्योन्यं पादपैर्घोरैर्निघ्नतां शूलमुद्गरैः॥
३राक्षसैर्वानरा घोरा विनिकृत्ताः समन्ततः।
वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमिसमीकृताः॥
४राक्षसास्त्वभिसंक्रुद्धा वानरान्निशितैः शरैः।
विव्यधुर्घोरसंकाशैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः॥
५ते गदाभिश्च भीमाभिः पट्टिशैः कूटमुद्गरैः।
घोरैश्च परिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापि संश्रितैः॥
६विदार्यमाणा रक्षोभिर्वानरास्ते महाबलाः।
अमर्षजनितोद्धर्षाश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत्॥
७शरनिर्भिन्नगात्रास्ते शूलनिर्भिन्नदेहिनः।
जगृहुस्ते द्रुमांस्तत्र शिलाश्च हरियूथपाः॥
८ते भीमवेगा हरयो नर्दमानास्ततस्ततः।
ममन्थू राक्षसान्वीरान्नामानि च बभाषिरे॥
भीमविक्रमं राक्षसं धूम्राक्षं निर्यान्तं प्रेक्ष्य युद्धकाङ्क्षिणः प्रहृष्टाः सर्वे वानराः विनेदुः। तेषां कपिरक्षसां सुतुमुलं युद्धं संजज्ञे — ते घोरैः पादपैः शूलमुद्गरैः च अन्योन्यं निघ्नन्ति स्म। राक्षसैः घोराः वानराः समन्ततः विनिकृत्ताः; वानरैः अपि राक्षसाः द्रुमैः भूमिसमीकृताः। अभिसंक्रुद्धाः राक्षसाः घोरसंकाशैः कङ्कपत्रैः अजिह्मगैः निशितैः शरैः वानरान् विव्यधुः। ते भीमाभिः गदाभिः, पट्टिशैः, कूटमुद्गरैः, घोरैः चित्रैः परिघैः, संश्रितैः त्रिशूलैः च वानरान् व्यदारयन्। रक्षोभिः विदार्यमाणाः ते महाबलाः वानराः अमर्षजनितोद्धर्षाः अभीतवत् कर्माणि चक्रुः। शरनिर्भिन्नगात्राः शूलनिर्भिन्नदेहिनः ते हरियूथपाः तत्र द्रुमान् शिलाः च जगृहुः। भीमवेगाः ते हरयः ततस्ततः नर्दमानाः वीरान् राक्षसान् ममन्थुः, स्वानि नामानि च बभाषिरे। युद्धस्य वर्णनम् उभयपक्षसमम् — कविः राक्षसानाम् अपि पराक्रमं वर्णयति, वानराणाम् अपि। राक्षसानाम् आयुधानि शस्त्राणि — शराः, गदाः, पट्टिशाः, परिघाः, त्रिशूलाः; वानराणां तु प्राकृतानि — द्रुमाः, शिलाः। एषः विरोधः सभ्यतायाः प्रकृतेः च युद्धम् इव। ‘अमर्षजनितोद्धर्षाः’ इति पदं सूक्ष्मं — पीडया क्रोधः, क्रोधेन च उत्साहः जायते। वानराणां नामघोषणं प्राचीनस्य युद्धधर्मस्य अङ्गम् — योद्धा स्वनाम उच्चैः वदन् शत्रुम् आह्वयति, स्वकुलस्य गौरवं च स्थापयति। शरनिर्भिन्नाः अपि वानराः न पलायन्ते, अपितु द्रुमान् गृह्णन्ति — एतत् तेषां धैर्यस्य प्रमाणम्। अस्य सर्गस्य आरम्भः पूर्वसर्गस्य अन्त्यात् अनुवर्तते — धूम्राक्षः वानरसेनां ददर्श, अत्र वानराः तं पश्यन्ति। ‘प्रहृष्टाः’ इति पदं सूचयति यत् वानराः भयेन न, हर्षेण युद्धम् आरभन्ते, यतः रामलक्ष्मणौ मुक्तौ। राक्षसानां शराः ‘कङ्कपत्राः’ — कङ्कपक्षिणः पक्षैः युक्ताः, येन ते ऋजु गच्छन्ति। ‘भूमिसमीकृताः’ इति पदं राक्षसानां सर्वथा पातनं दर्शयति — ते भूम्या सह समतां गताः। वानराः राक्षसाः च परस्परं समबलाः इति कविः प्रथमं दर्शयति, येन अग्रे हनूमतः हस्तक्षेपस्य महत्त्वं स्पष्टं भवति। एवं युद्धस्य आरम्भः उभयोः पक्षयोः समानोत्साहेन भवति।
Seeing the rākṣasa Dhūmrākṣa of terrible valour coming out, all the monkeys roared with delight, eager for battle. A tumultuous fight broke out between monkeys and rākṣasas, striking at one another with terrible trees, spears and hammers. On every side the fierce monkeys were cut down by the rākṣasas, and the rākṣasas in turn were levelled with the ground by the monkeys' trees. The rākṣasas, in a great rage, pierced the monkeys with sharp, straight-flying arrows fletched with heron feathers, terrible to see; with dreadful maces, pattiśas and treacherous hammers, with fearsome iron bars and the tridents they gripped, they tore at the mighty monkeys. But the monkeys, their fury roused by pain and anger, fought as if they knew no fear. Their bodies pierced by arrows and split by spears, the monkey leaders seized trees and rocks, and, swift and terrible, roaring here and there, they crushed the heroic rākṣasas and shouted out their own names. The fight is described evenly on both sides; the poet gives the rākṣasas their valour as well as the monkeys. The rākṣasas' weapons are forged — arrows, maces, pattiśas, bars, tridents — while the monkeys' are nature's own, trees and rocks, as if civilisation and nature were at war. "Their fury roused by anger" is subtle: pain breeds anger, and anger breeds zeal. Calling out one's own name was part of the ancient code of war: the warrior challenged his foe aloud and upheld the honour of his clan. Pierced by arrows, the monkeys do not flee but seize trees — proof of their courage. The sarga continues from the end of the last: there Dhūmrākṣa saw the monkey army, here the monkeys see him. They begin the fight not in fear but with delight, because Rāma and Lakṣmaṇa are free. The heron feathers make the rākṣasas' arrows fly straight, and "levelled with the ground" shows them utterly felled. At first the poet shows the two sides evenly matched, so that the importance of Hanumān's intervention will stand out later.
२सङ्कुलयुद्धे उभयपक्षयोः संहारः
९तद्बभूवाद्भुतं घोरं युद्धं वानररक्षसाम्।
शिलाभिर्विविधाभिश्च बहुशाखैश्च पादपैः॥
१०राक्षसा मथिताः केचिद्वानरैर्जितकाशिभिः।
प्रवेमू रुधिरं केचिन्मुखै रुधिरभोजनाः॥
११पार्श्वेषु दारिताः केचित्केचिद्राशीकृता द्रुमैः।
शिलाभिश्चूर्णिताः केचित्केचिद्दन्तैर्विदारिताः॥
१२ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैः खड्गैश्च विनिपातितैः।
रथैर्विध्वंसितैः केचिद्व्यथिता रजनीचराः॥
१३गजेन्द्रैः पर्वताकारैः पर्वताग्रैर्वनौकसाम्।
मथितैर्वाजिभिः कीर्णं सारोहैर्वसुधातलम्॥
१४वानरैर्भीमविक्रान्तैराप्लुत्योत्प्लुत्य वेगितैः।
राक्षसाः करजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषु विनिदारिताः॥
१५विषण्णवदना भूयो विप्रकीर्णशिरोरुहाः।
मूढाः शोणितगन्धेन निपेतुर्धरणीतले॥
१६अन्ये तु परमक्रुद्धा राक्षसा भीमविक्रमाः।
तलैरेवाभिधावन्ति वज्रस्पर्शसमैर्हरीन्॥
१७वानरैः पातयन्तस्ते वेगिता वेगवत्तरैः।
मुष्टिभिश्चरणैर्दन्तैः पादपैश्चावपोथिताः॥
शिलाभिः विविधाभिः बहुशाखैः पादपैः च वानररक्षसाम् अद्भुतं घोरं युद्धं बभूव। जितकाशिभिः वानरैः केचित् राक्षसाः मथिताः; केचित् रुधिरभोजनाः मुखैः रुधिरं प्रवेमुः। केचित् पार्श्वेषु दारिताः, केचित् द्रुमैः राशीकृताः, केचित् शिलाभिः चूर्णिताः, केचित् दन्तैः विदारिताः। ध्वजैः विमथितैः, खड्गैः भग्नैः विनिपातितैः, रथैः विध्वंसितैः च केचित् रजनीचराः व्यथिताः। वनौकसां पर्वताग्रैः मथितैः पर्वताकारैः गजेन्द्रैः, सारोहैः वाजिभिः च वसुधातलं कीर्णम् अभवत्। भीमविक्रान्तैः वेगितैः वानरैः आप्लुत्य उत्प्लुत्य तीक्ष्णैः करजैः राक्षसाः मुखेषु विनिदारिताः। विषण्णवदनाः विप्रकीर्णशिरोरुहाः ते शोणितगन्धेन मूढाः भूयः धरणीतले निपेतुः। अन्ये तु परमक्रुद्धाः भीमविक्रमाः राक्षसाः वज्रस्पर्शसमैः तलैः एव हरीन् अभिधावन्ति स्म। वेगवत्तरैः वानरैः पातयन्तः ते वेगिताः मुष्टिभिः चरणैः दन्तैः पादपैः च अवपोथिताः। अस्मिन् भागे युद्धस्य भीषणता पूर्णतया चित्रिता — रक्तवमनम्, पार्श्वविदारणम्, शिलाचूर्णनम्, दन्तैः विदारणम्। ‘रुधिरभोजनाः’ इति विशेषणं विडम्बनया प्रयुक्तं — ये परेषां रुधिरं पिबन्ति स्म, ते अद्य स्वमुखैः रुधिरं वमन्ति। त्रयोदशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः, यत्र गजानां वाजिनां च पतनं वर्ण्यते। ‘शोणितगन्धेन मूढाः’ इति वर्णनं मनोवैज्ञानिकं — रक्तस्य गन्धः एव भयं जनयति। वानराणां ‘आप्लुत्य उत्प्लुत्य’ इति गतिः तेषां प्लवगस्वभावं स्मारयति — ते कूर्दित्वा प्रहरन्ति। राक्षसाः अपि निःशस्त्राः तलैः एव प्रहरन्ति — युद्धं शस्त्रयुद्धात् बाहुयुद्धं जातम्। ‘केचित्… केचित्…’ इति आवृत्या कविः युद्धस्य बहुविधतां दर्शयति — प्रत्येकः राक्षसः भिन्नेन प्रकारेण पतति। एषा शैली महाकाव्यस्य युद्धवर्णनेषु सामान्या। रथानां ध्वजानां खड्गानां च विनाशः राक्षसानां वैभवस्य विनाशं सूचयति। पर्वताकाराः गजाः पर्वताग्रैः एव मथिताः — ‘पर्वत’ इति पदस्य आवृत्तिः चमत्कारं जनयति। वानराणां करजाः नखाः एव तेषां शस्त्राणि; ते राक्षसानां मुखानि विदारयन्ति। अन्ते युद्धं शस्त्रहीनं जातम्, यत्र मुष्टयः चरणाः दन्ताः च आयुधानि। एवं युद्धस्य प्रथमः भागः वानराणाम् अनुकूलः, येन धूम्राक्षस्य क्रोधः उत्पद्यते।
With rocks of every kind and many-branched trees, a wonderful and terrible battle raged between monkeys and rākṣasas. Some rākṣasas were crushed by the triumphant monkeys, and some of those blood-drinkers vomited blood from their own mouths. Some had their sides torn open, some were heaped up under trees, some were ground to powder by rocks, some were torn apart by teeth. Some night-rangers were in distress, their banners crushed and broken, their swords knocked from their hands, their chariots shattered. The ground was strewn with lordly elephants huge as mountains, crushed by the forest-dwellers' mountain peaks, and with horses and their riders. The swift monkeys of terrible valour leapt up and leapt again and tore the rākṣasas' faces with their sharp claws, and the rākṣasas, their faces downcast and their hair dishevelled, dazed by the smell of blood, fell again and again to the ground. But other rākṣasas, furious and of terrible valour, rushed at the monkeys with slaps of their palms that struck like thunderbolts; swift as they were at striking others down, they were beaten down by the still swifter monkeys with fists, feet, teeth and trees. Here the horror of the battle is shown in full — the vomiting of blood, the sides torn open, bodies ground by rocks, flesh torn by teeth. "Blood-drinkers" is used with irony: those who drank others' blood now vomit their own. "Dazed by the smell of blood" is keen psychology, for the very smell of blood breeds fear. The monkeys "leaping up and leaping again" recall their nature as leapers, striking as they spring. The rākṣasas too fight bare-handed, and the battle turns from a fight with weapons into a fight hand to hand, until fists, feet and teeth are the only arms. The repeated "some... some..." shows how varied the fighting was, each rākṣasa falling in a different way, a common device in epic battle scenes. The destruction of their chariots, banners and swords signals the ruin of the rākṣasas' splendour, and there is a play in elephants "like mountains" crushed by "mountain peaks." The monkeys' claws are their weapons, tearing at the rākṣasas' faces. So the first part of the fight goes the monkeys' way, and that rouses Dhūmrākṣa's anger.
३धूम्राक्षेण वानराणां कदनम्
१८सैन्यं तु विद्रुतं दृष्ट्वा धूम्राक्षो राक्षसर्षभः।
रोषेण कदनं चक्रे वानराणां युयुत्सताम्॥
१९प्रासैः प्रमथिताः केचिद्वानराः शोणितस्रवाः।
मुद्गरैराहताः केचित्पतिता धरणीतले॥
२०परिघैर्मथिताः केचिद्भिन्दिपालैश्च दारिताः।
पट्टिशैर्मथिताः केचिद्विह्वलन्तो गतासवः॥
२१केचिद्विनिहता भूमौ रुधिरार्द्रा वनौकसः।
केचिद्विद्राविता नष्टाः संक्रुद्धै राक्षसैर्युधि॥
२२विभिन्नहृदयाः केचिदेकपार्श्वेन शायिताः।
विदारितास्त्रिशूलैश्च केचिदान्त्रैर्विनिःसृताः॥
२३तत्सुभीमं महद्युद्धं हरिराक्षससंकुलम्।
प्रबभौ शस्त्रबहुलं शिलापादपसंकुलम्॥
२४धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं हिक्कातालसमन्वितम्।
मन्दस्तनितगीतं तद्युद्धगान्धर्वमाबभौ॥
२५धूम्राक्षस्तु धनुष्पाणिर्वानरान्रणमूर्धनि।
हसन्विद्रावयामास दिशस्ताञ्छरवृष्टिभिः॥
सैन्यं विद्रुतं दृष्ट्वा राक्षसर्षभः धूम्राक्षः रोषेण युयुत्सतां वानराणां कदनं चक्रे। केचित् वानराः प्रासैः प्रमथिताः शोणितस्रवाः अभवन्; केचित् मुद्गरैः आहताः धरणीतले पतिताः। केचित् परिघैः मथिताः, केचित् भिन्दिपालैः दारिताः, केचित् पट्टिशैः मथिताः विह्वलन्तः गतासवः अभवन्। केचित् वनौकसः रुधिरार्द्राः भूमौ विनिहताः; केचित् संक्रुद्धैः राक्षसैः युधि विद्राविताः नष्टाः। केचित् विभिन्नहृदयाः एकपार्श्वेन शायिताः; केचित् त्रिशूलैः विदारिताः आन्त्रैः विनिःसृताः। हरिराक्षससंकुलं शस्त्रबहुलं शिलापादपसंकुलं तत् सुभीमं महत् युद्धं प्रबभौ। धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं हिक्कातालसमन्वितं मन्दस्तनितगीतं तत् युद्धगान्धर्वम् आबभौ। धनुष्पाणिः धूम्राक्षः तु रणमूर्धनि हसन् शरवृष्टिभिः तान् वानरान् दिशः विद्रावयामास। अस्मिन् भागे धूम्राक्षस्य पराक्रमः प्रदर्श्यते — सः केवलं गर्वितः न, वीरः अपि। चतुर्विंशः श्लोकः काव्यदृष्ट्या अस्य सर्गस्य रत्नम् — युद्धं सङ्गीतोत्सवेन उपमीयते। धनुषः ज्या वीणायाः तन्त्री इव मधुरं नादति; आहतानां हिक्काः तालः इव; मन्दं स्तनितं गीतम् इव। एतत् रूपकं युद्धस्य भीषणताम् अपि सौन्दर्येण आवृणोति — कविः करुणं रौद्रं च रसं मिश्रयति। धूम्राक्षः ‘हसन्’ पुनः — पूर्वसर्गे निर्गमने अपि सः हसन् आसीत्; अयं हासः तस्य अन्तिमः। आन्त्रनिःसरणम् इत्यादयः भीषणाः विवरणाः युद्धस्य यथार्थतां दर्शयन्ति; वाल्मीकिः युद्धस्य दुःखं न गोपयति। ‘रोषेण’ इति पदेन धूम्राक्षस्य प्रतिक्रिया स्वसैन्यस्य पराजयस्य फलम् इति ज्ञायते। तस्य आयुधानि बहुविधानि — प्रासः, मुद्गरः, परिघः, भिन्दिपालः, पट्टिशः, त्रिशूलः, धनुः च — अतः सः सर्वशस्त्रकुशलः। वानराणां मृत्योः वर्णनम् अपि राक्षसानां मृत्योः वर्णनवत् विस्तृतम्; कविः निष्पक्षः। ‘विद्राविताः नष्टाः’ इति पदाभ्यां पलायनम् अपि पराजयस्य रूपम् इति सूच्यते। धूम्राक्षस्य शरवृष्टिः वानरान् दिशः विद्रावयति — पूर्वसर्गेषु इन्द्रजितः इव सः अपि धनुषा एव सेनां भीषयति, किन्तु तस्य सम्मुखं हनूमान् अस्ति। युद्धस्य सङ्गीतरूपकम् एव अस्य भागस्य केन्द्रम्।
Seeing his army routed, Dhūmrākṣa, bull among rākṣasas, furious, began to slaughter the monkeys who were so eager to fight. Some monkeys, crushed by lances, streamed with blood; some, struck by hammers, fell to the ground. Some were crushed by iron bars, some torn by bhindipālas, some, crushed by pattiśas, reeled and lost their lives. Some forest-dwellers lay struck down on the ground, drenched in blood; some were routed and destroyed by the enraged rākṣasas. Some lay on their sides with their hearts split open; some were ripped by tridents, their entrails spilling out. That great and terrible battle, thronged with monkeys and rākṣasas, full of weapons and crowded with rocks and trees, was a splendid sight. With the sweet music of bowstrings for its lute-strings, gasps for its beat of time and low moans for its song, the battle seemed a concert of the gandharvas. And Dhūmrākṣa, bow in hand at the forefront of the battle, laughing, drove the monkeys off in every direction with showers of arrows. Here Dhūmrākṣa's prowess is shown: he is not merely proud but a real warrior, skilled with every weapon — lance, hammer, bar, bhindipāla, pattiśa, trident and bow. His fury is the answer to his army's defeat. The verse likening the battle to music is the jewel of the sarga: the bowstring sings sweetly like the string of a lute, the gasps of the wounded keep time, and the low moans are the song. The image cloaks even the horror of war in beauty, blending pity and terror. Dhūmrākṣa is laughing again, as he laughed when he set out in the previous sarga; this laugh is his last. Details such as the spilling entrails show war as it is — Vālmīki does not hide its suffering — and the monkeys' deaths are told as fully as the rākṣasas', for the poet is impartial; to be routed, too, is a form of defeat. Dhūmrākṣa's showers of arrows scatter the monkeys as Indrajit's had done in the earlier sargas — but facing him is Hanumān.
४हनूमतः आक्रमणं, धूम्राक्षस्य रथभङ्गः
२६धूम्राक्षेणार्दितं सैन्यं व्यथितं प्रेक्ष्य मारुतिः।
अभ्यवर्तत संक्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम्॥
२७क्रोधाद्द्विगुणताम्राक्षः पितुस्तुल्यपराक्रमः।
शिलां तां पातयामास धूम्राक्षस्य रथं प्रति॥
२८आपतन्तीं शिलां दृष्ट्वा गदामुद्यम्य सम्भ्रमात्।
रथादाप्लुत्य वेगेन वसुधायां व्यतिष्ठत॥
२९सा प्रमथ्य रथं तस्य निपपात शिला भुवि।
सचक्रकूबरं साश्वं सध्वजं सशरासनम्॥
३०स भङ्क्त्वा तु रथं तस्य हनूमान्मारुतात्मजः।
रक्षसां कदनं चक्रे सस्कन्धविटपैर्द्रुमैः॥
३१विभिन्नशिरसो भूत्वा राक्षसा रुधिरोक्षिताः।
द्रुमैः प्रमथिताश्चान्ये निपेतुर्धरणीतले॥
३२विद्राव्य राक्षसं सैन्यं हनूमान्मारुतात्मजः।
गिरेः शिखरमादाय धूम्राक्षमभिदुद्रुवे॥
३३तमापतन्तं धूम्राक्षो गदामुद्यम्य वीर्यवान्।
विनर्दमानः सहसा हनूमन्तमभिद्रवत्॥
धूम्राक्षेण अर्दितं व्यथितं सैन्यं प्रेक्ष्य मारुतिः संक्रुद्धः विपुलां शिलां प्रगृह्य अभ्यवर्तत। क्रोधात् द्विगुणताम्राक्षः पितुः वायोः तुल्यपराक्रमः सः तां शिलां धूम्राक्षस्य रथं प्रति पातयामास। आपतन्तीं शिलां दृष्ट्वा सम्भ्रमात् गदाम् उद्यम्य धूम्राक्षः वेगेन रथात् आप्लुत्य वसुधायां व्यतिष्ठत। सा शिला तस्य रथं सचक्रकूबरं साश्वं सध्वजं सशरासनं प्रमथ्य भुवि निपपात। मारुतात्मजः हनूमान् तस्य रथं भङ्क्त्वा सस्कन्धविटपैः द्रुमैः रक्षसां कदनं चक्रे। विभिन्नशिरसः रुधिरोक्षिताः राक्षसाः अभवन्, अन्ये द्रुमैः प्रमथिताः धरणीतले निपेतुः। राक्षसं सैन्यं विद्राव्य मारुतात्मजः हनूमान् गिरेः शिखरम् आदाय धूम्राक्षम् अभिदुद्रुवे। वीर्यवान् धूम्राक्षः तम् आपतन्तं दृष्ट्वा गदाम् उद्यम्य विनर्दमानः सहसा हनूमन्तम् अभ्यद्रवत्। पूर्वसर्गे धूम्राक्षः पश्चिमद्वारं यत्र हनूमान् तत्र गतः आसीत्; अतः तयोः सङ्घर्षः अनिवार्यः। ‘पितुस्तुल्यपराक्रमः’ इति विशेषणं हनूमतः वायुपुत्रत्वं स्मारयति — वायोः इव तस्य वेगः अप्रतिहतः। शिलायाः वर्णनं विस्तृतं — चक्रम्, कूबरम्, अश्वाः, ध्वजः, धनुः — सर्वं एकेन प्रहारेण नष्टम्। धूम्राक्षः ‘सम्भ्रमात्’ रथात् कूर्दति — प्रथमवारं तस्य हासः भये परिणतः। तथापि सः न पलायते, गदाम् उद्यम्य सम्मुखं धावति — एषः तस्य वीरत्वस्य अन्तिमः परिचयः। हनूमतः प्रवेशः निर्णायकः क्षणः — यदा सेना व्यथिता, तदा एव सः आगच्छति। तस्य प्रथमः प्रहारः योद्धारं न, रथं लक्ष्यीकरोति — रथहीनः योद्धा दुर्बलः भवति। ततः सः धूम्राक्षस्य सैन्यं नाशयति, अन्ते एव नायकम् आक्रामति — एषा युद्धनीतिः। ‘गिरेः शिखरम्’ इति तस्य आयुधं — हनूमान् पर्वतान् अपि उत्पाटयितुं समर्थः, यथा अग्रे ओषधिपर्वतम् आनेष्यति। धूम्राक्षस्य ‘विनर्दमानः’ इति विशेषणं तस्य अन्तिमं दर्पं दर्शयति — सः मृत्युं प्रति गर्जन् धावति। राक्षसानां ‘रुधिरोक्षिताः’ इति वर्णनं तेषां पराजयस्य पूर्णतां दर्शयति।
Seeing the army harried and distressed by Dhūmrākṣa, the son of the Wind, enraged, seized a huge rock and advanced. His eyes twice as red with anger, a match in valour for his father the Wind, he hurled the rock at Dhūmrākṣa's chariot. Seeing it falling on him, Dhūmrākṣa in alarm raised his mace, leapt swiftly from the chariot and stood on the ground. The rock crushed his chariot — wheels, pole, horses, banner, bow and all — and fell to the ground. Having shattered his chariot, Hanumān, son of the Wind, slaughtered the rākṣasas with trees, trunks and branches and all. Rākṣasas with their heads split open were bathed in blood, and others fell to the ground crushed by the trees. When he had routed the rākṣasa army, Hanumān took up a mountain peak and rushed at Dhūmrākṣa, and as he came on, the mighty Dhūmrākṣa raised his mace and, roaring, rushed at him. In the previous sarga Dhūmrākṣa went out to the western gate, where Hanumān stood, so their clash was inevitable. "A match for his father" recalls that Hanumān is the Wind's son, his speed as irresistible as the wind. The rock is described at length — wheels, pole, horses, banner, bow, all destroyed by a single blow. Dhūmrākṣa leaps from his chariot "in alarm": for the first time his laughter has turned to fear. Yet he does not flee; he raises his mace and charges head-on, the last proof of his courage. Hanumān's entry is the decisive moment, coming just when the army is in distress. His first blow aims not at the warrior but at his chariot, for a warrior without a chariot is weakened; then he destroys Dhūmrākṣa's troops, and only at last attacks the leader himself — sound tactics. His weapon is a mountain peak, for Hanumān can tear up even mountains, as he will later carry the mountain of herbs. Dhūmrākṣa charges roaring towards his death, his last show of pride, and the blood-bathed rākṣasas show how complete their defeat was.
५धूम्राक्षस्य वधः, हनूमतः पूजनं च
३४तस्य क्रुद्धस्य रोषेण गदां तां बहुकण्टकाम्।
पातयामास धूम्राक्षो मस्तकेऽथ हनूमतः॥
३५ताडितः स तया तत्र गदया भीमवेगया।
स कपिर्मारुतबलस्तं प्रहारमचिन्तयन्॥
३६धूम्राक्षस्य शिरोमध्ये गिरिशृङ्गमपातयत्।
स विस्फारितसर्वाङ्गो गिरिशृङ्गेण ताडितः॥
३७पपात सहसा भूमौ विकीर्ण इव पर्वतः।
धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः।
त्रस्ताः प्रविविशुर्लङ्कां वध्यमानाः प्लवंगमैः॥
३८स तु पवनसुतो निहत्य शत्रून्क्षतजवहाः सरितश्च संविकीर्य।
रिपुवधजनितश्रमो महात्मा मुदमगमत्कपिभिः सुपूज्यमानः॥
क्रुद्धः धूम्राक्षः रोषेण तां बहुकण्टकां गदां हनूमतः मस्तके पातयामास। भीमवेगया तया गदया तत्र ताडितः अपि मारुतबलः सः कपिः तं प्रहारम् अचिन्तयन् धूम्राक्षस्य शिरोमध्ये गिरिशृङ्गम् अपातयत्। गिरिशृङ्गेण ताडितः विस्फारितसर्वाङ्गः सः विकीर्णः पर्वतः इव सहसा भूमौ पपात। धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषाः निशाचराः प्लवंगमैः वध्यमानाः त्रस्ताः लङ्कां प्रविविशुः। सः पवनसुतः महात्मा शत्रून् निहत्य क्षतजवहाः सरितः संविकीर्य रिपुवधजनितश्रमः अपि कपिभिः सुपूज्यमानः मुदम् अगमत्। हनूमतः शौर्यम् अत्र द्विधा प्रकाश्यते — शत्रोः प्रहारस्य उपेक्षया, स्वप्रहारस्य निर्णायकत्वेन च। ‘तं प्रहारम् अचिन्तयन्’ इति वचनं सूचयति यत् बहुकण्टका गदा अपि तस्य वज्रदेहं न व्यथयत्। ‘विकीर्णः पर्वतः इव’ इति उपमा धूम्राक्षस्य विशालं शरीरं, तस्य सर्वथा विनाशं च दर्शयति। सप्तत्रिंशः श्लोकः षट्पादः — ‘पपात सहसा भूमौ…’, ‘धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा…’, ‘त्रस्ताः प्रविविशुर्लङ्कां…’ इति त्रयः अर्धाः। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते निबद्धः। ‘क्षतजवहाः सरितः’ इति रक्तनदीनां वर्णनं युद्धस्य महत्त्वं दर्शयति। रिपुवधजनितः श्रमः अपि कपीनां पूजया शान्तः — सहचराणां प्रशंसा वीरस्य श्रेष्ठः पुरस्कारः। धूम्राक्षस्य वधेन रावणस्य प्रथमः सेनापतिः हतः; अग्रिमसर्गे वज्रदंष्ट्रः प्रेष्यते। हनूमतः यशः अत्र पुनः स्थाप्यते, यथा सुन्दरकाण्डे अक्षकुमारस्य वधे।
In his rage Dhūmrākṣa brought his mace, studded with many spikes, down on Hanumān's head. But though that mace of terrible force struck him, the monkey who had the strength of the Wind paid no heed to the blow, and brought the mountain peak down on the middle of Dhūmrākṣa's head. Struck by the peak, every limb burst apart, Dhūmrākṣa fell suddenly to the ground like a crumbling mountain. Seeing Dhūmrākṣa dead, the surviving night-rangers, terrified and struck down by the monkeys, fled into Laṅkā. Having slain his enemies and set rivers of blood flowing, the great son of the Wind, weary from the slaughter of the foe, was filled with joy as the monkeys honoured him. Hanumān's valour shows in two ways here: in ignoring his enemy's blow, and in the decisiveness of his own. "Paying no heed to the blow" means that even the spiked mace could not hurt his body, hard as a thunderbolt. "Like a crumbling mountain" conveys both the size of Dhūmrākṣa's body and its utter destruction. The rivers of blood show how great the battle was, and the honour paid him by his comrades soothes his weariness — the praise of one's companions is a hero's best reward. With Dhūmrākṣa's death, the first of Rāvaṇa's commanders has fallen; in the next sarga Vajradaṃṣṭra will be sent out. And Hanumān's glory is established once more, as when he killed Prince Akṣa in the Sundara Kāṇḍa.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कपयः च रक्षांसि च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भूम्या समीकृताः — तृतीयातत्पुरुषः (च्विप्रत्ययान्तम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘कङ्कपत्रैः + अजिह्मगैः’ → ‘कङ्कपत्रैरजिह्मगैः’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य रेफः
- समासः
- जिह्मं न गच्छन्ति इति — नञ्-उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- जनित + उद्धर्ष → जनितोद्धर्ष — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अमर्षेण जनितः उद्धर्षः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अभीतेन तुल्यम् — तद्धितान्तम् (वति)
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शरैः निर्भिन्नानि गात्राणि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘ममन्थुः + राक्षसान्’ → ‘ममन्थू राक्षसान्’ इति रेफपरत्वात् विसर्गलोपः पूर्वदीर्घश्च
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मन्थ्’ धातोः लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जितेन काशन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (प्रातिपदिकं ‘जितकाशिन्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रुधिरं भोजनं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अराशयः राशयः कृताः — च्विप्रत्ययान्तः गतिसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — वि + नि + पत् णिच् क्त
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘विनिपातितैः’)
- सन्धिः
- आप्लुत्य + उत्प्लुत्य → आप्लुत्योत्प्लुत्य — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — आ + प्लु ल्यप्, उत् + प्लु ल्यप्
- विभक्तिः
- ल्यबन्ते अव्यये
- सन्धिः
- शिरस् + रुह → शिरोरुह — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः
- समासः
- विप्रकीर्णाः शिरोरुहाः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वज्रस्य स्पर्शेन समाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘तलैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘पादपैः + च + अवपोथिताः’ → ‘पादपैश्चावपोथिताः’ इति बाह्यसन्धौ सवर्णदीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — अव + पुथ् णिच् क्त
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- राक्षस + ऋषभ → राक्षसर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- राक्षसेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोणितं स्रवति येभ्यः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — वि + ह्वल् शतृ
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘विह्वलन्तः’)
- सन्धिः
- धनुः + ज्या → धनुर्ज्या — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- धनुर्ज्या एव तन्त्री, तया मधुरम् — रूपकगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हिक्का एव तालः, तेन समन्वितम् — रूपकगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- युद्धम् एव गान्धर्वम् — रूपककर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- धनुः + पाणि → धनुष्पाणि — विसर्गस्य षत्वम्
- समासः
- धनुः पाणौ यस्य सः — व्यधिकरणबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘क्रोधात् + द्विगुण’ → ‘क्रोधाद्द्विगुण’ इति बाह्यसन्धौ जश्त्वम्; ताम्र + अक्ष → ताम्राक्ष — सवर्णदीर्घः
- समासः
- द्विगुणं ताम्रे अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चक्रैः कूबरेण च सह — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्कन्धैः विटपैः च सह — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘द्रुमैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सर्व + अङ्ग → सर्वाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- विस्फारितानि सर्वाणि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षतजं वहन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘सरितः’ इत्यस्य विशेषणम्)