- सन्धिः
- महा + ओजस् → महौजस् — वृद्धिसन्धिः (आ + ओ = औ)
- समासः
- महत् ओजः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘महौजसाम्’)
युद्धकाण्डम् — एकपञ्चाशः सर्गः
धूम्राक्षस्य निर्याणम्
वानराणां नादश्रवणम्, रामलक्ष्मणयोः मोक्षस्य वार्ता, रावणस्य चिन्ता, धूम्राक्षाय आदेशः, राक्षससेनायाः निर्गमनम्, दुर्निमित्तानि
वानराणां तुमुलं स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं श्रुत्वा रावणः सचिवान् अवदत् — ‘बद्धौ रामलक्ष्मणौ, तथापि एतेषां महती प्रीतिः; अयं नादः मम शङ्कां जनयति; ज्ञायतां हर्षकारणम्।’ प्राकारम् आरुह्य राक्षसाः सुग्रीवपालितां सेनां, शरबन्धात् मुक्तौ समुत्थितौ राघवौ च ददृशुः, विवर्णाः च रावणाय निवेदयामासुः। चिन्ताशोकसमाक्रान्तः रावणः ‘दत्तवरैः अमोघैः शरैः बद्धौ यदि मुक्तौ, तर्हि मम सर्वं बलं संशयस्थम्’ इति चिन्तयित्वा धूम्राक्षम् आदिदेश — ‘महता बलेन युक्तः रामस्य वधाय निर्याहि।’ धूम्राक्षः बलाध्यक्षेण सेनाम् उद्योजयत्; बद्धघण्टाः शूलमुद्गरगदापरिघहस्ताः राक्षसाः रथैः हयैः गजैः खरैः च निर्ययुः। वृकसिंहमुखैः खरैः युक्तं रथम् आरुह्य धूम्राक्षः हसन् पश्चिमद्वारं यत्र हनूमान्, तत्र प्रययौ। अन्तरिक्षे क्रूराः शकुनाः प्रत्यषेधयन्, रथशीर्षे गृध्रः पपात, कबन्धः भुवि पतितः, देवः रुधिरं ववर्ष, मेदिनी चचाल। व्यथितः अपि धूम्राक्षः रणोत्सुकः राघवबाहुपालितां वानरीं चमूं ददर्श।
१वानराणां नादश्रवणं, रावणस्य शङ्का च
१तेषां तु तुमुलं शब्दं वानराणां महौजसाम्।
नर्दतां राक्षसैः सार्धं तदा शुश्राव रावणः॥
२स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं श्रुत्वा तं निनदं भृशम्।
सचिवानां ततस्तेषां मध्ये वचनमब्रवीत्॥
३यथासौ सम्प्रहृष्टानां वानराणामुपस्थितः।
बहूनां सुमहान्नादो मेघानामिव गर्जताम्॥
४सुव्यक्तं महती प्रीतिरेतेषां नात्र संशयः।
तथाहि विपुलैर्नादैश्चुक्षुभे लवणार्णवः॥
५तौ तु बद्धौ शरैस्तीक्ष्णैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
अयं च सुमहान्नादः शङ्कां जनयतीव मे॥
६एवं च वचनं चोक्त्वा मन्त्रिणो राक्षसेश्वरः।
उवाच नैर्ऋतांस्तत्र समीपपरिवर्तिनः॥
७ज्ञायतां तूर्णमेतेषां सर्वेषां च वनौकसाम्।
शोककाले समुत्पन्ने हर्षकारणमुत्थितम्॥
राक्षसैः सह सचिवैः उपविष्टः रावणः महौजसां नर्दतां वानराणां तुमुलं शब्दं तदा शुश्राव। स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं तं निनदं भृशं श्रुत्वा सः सचिवानां मध्ये अब्रवीत् — ‘यथा अयं सम्प्रहृष्टानां बहूनां वानराणां सुमहान् नादः मेघानां गर्जताम् इव उपस्थितः, तथा एतेषां महती प्रीतिः सुव्यक्ता, अत्र संशयः नास्ति; तथा हि विपुलैः नादैः लवणार्णवः चुक्षुभे। तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ तु तीक्ष्णैः शरैः बद्धौ; अयं च सुमहान् नादः मे शङ्कां जनयति इव।’ एवं मन्त्रिणः उक्त्वा राक्षसेश्वरः समीपपरिवर्तिनः नैर्ऋतान् उवाच — ‘शोककाले समुत्पन्ने एतेषां सर्वेषां वनौकसां हर्षकारणं कथम् उत्थितम् इति तूर्णं ज्ञायताम्।’ पूर्वसर्गस्य अन्ते वानराणां यः नादः वर्णितः, सः एव अत्र रावणस्य श्रोत्रं प्राप्नोति — एवं सर्गयोः सन्धिः। रावणस्य तर्कः सूक्ष्मः — शोकसमये हर्षः असम्भवः, अतः किमपि परिवर्तनं जातम्। ‘स्निग्धगम्भीर’ इति विशेषणेन नादस्य स्वरूपं वर्ण्यते — न भयस्य आर्तनादः, अपितु आनन्दस्य गम्भीरः घोषः। समुद्रस्य क्षोभः अतिशयोक्त्या नादस्य महत्त्वं दर्शयति। रावणः बुद्धिमान्, सः आपत्तिं शीघ्रम् अनुमिनोति, किन्तु तस्य गर्वः तं सत्यं स्वीकर्तुं न ददाति। ‘शङ्कां जनयतीव’ इति ‘इव’ पदेन तस्य भयस्य अर्धस्वीकारः सूच्यते — सः भयं पूर्णतः न स्वीकरोति। पूर्वसर्गे सः पुत्रं परिष्वज्य ज्वरं जहौ; अद्य स एव ज्वरः पुनः आगच्छति। अस्मिन् भागे रावणस्य मन्त्रिमण्डलं पुनः दृश्यते — सः सचिवैः परिवृतः एव निर्णयान् करोति, स्वयं तु न परीक्षते। ‘ज्ञायताम्’ इति कर्मणि प्रयोगः राज्ञः आज्ञायाः शैलीं दर्शयति। वानराणां हर्षः एव शत्रोः भयम् इति युद्धस्य मनोविज्ञानम्।
Sitting with the rākṣasas, his ministers, Rāvaṇa now heard the tumultuous roaring of the mighty monkeys. Hearing that loud roar, deep and resonant as thunder, he said among his ministers: "This great noise of so many delighted monkeys, rising like the thunder of clouds, makes it plain that they are overjoyed — there is no doubt of it, for their mighty roars are churning up the salt ocean. Yet the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa are bound by sharp arrows, and this great noise seems to rouse my misgivings." Having said this to his ministers, the lord of the rākṣasas told the rākṣasas standing near him, "Find out at once why all these forest-dwellers, at a time of grief that has fallen on them, have found cause for joy." The roar described at the end of the previous sarga reaches Rāvaṇa's ears here, joining the two sargas. His reasoning is shrewd: joy is impossible in a time of grief, so something must have changed. The roar is "deep and resonant" — not a cry of fear but the rich sound of joy — and the ocean churning under it is an exaggeration that shows its power. Rāvaṇa is intelligent and quickly senses trouble, but his pride will not let him accept the truth; "seems to rouse my misgivings" is half an admission of fear, never a full one. In the previous sarga he embraced his son and cast off his fever; now that fever returns. He makes his decisions surrounded by his ministers and does not go to look for himself, and the command "let it be found out" has a king's impersonal ring. That the monkeys' joy is the enemy's fear is the psychology of war.
२रामलक्ष्मणयोः मोक्षस्य वार्ता, रावणस्य चिन्ता च
८तथोक्तास्ते सुसम्भ्रान्ताः प्राकारमधिरुह्य च।
ददृशुः पालितां सेनां सुग्रीवेण महात्मना॥
९तौ च मुक्तौ सुघोरेण शरबन्धेन राघवौ।
समुत्थितौ महाभागौ विषेदुः सर्वराक्षसाः॥
१०संत्रस्तहृदयाः सर्वे प्राकारादवरुह्य ते।
विवर्णा राक्षसा घोरा राक्षसेन्द्रमुपस्थिताः॥
११तदप्रियं दीनमुखा रावणस्य च राक्षसाः।
कृत्स्नं निवेदयामासुर्यथावद्वाक्यकोविदाः॥
१२यौ ताविन्द्रजिता युद्धे भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
निबद्धौ शरबन्धेन निष्प्रकम्पभुजौ कृतौ॥
१३विमुक्तौ शरबन्धेन दृश्येते तौ रणाजिरे।
पाशानिव गजौ छित्त्वा गजेन्द्रसमविक्रमौ॥
१४तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां राक्षसेन्द्रो महाबलः।
चिन्ताशोकसमाक्रान्तो विवर्णवदनोऽभवत्॥
१५घोरैर्दत्तवरैर्बद्धौ शरैराशीविषोपमैः।
अमोघैः सूर्यसंकाशैः प्रमथ्येन्द्रजिता युधि॥
१६तदस्त्रबन्धमासाद्य यदि मुक्तौ रिपू मम।
संशयस्थमिदं सर्वमनुपश्याम्यहं बलम्॥
१७निष्फलाः खलु संवृत्ताः शराः पावकतेजसः।
आदत्तं यैस्तु संग्रामे रिपूणां जीवितं मम॥
तथा उक्ताः ते सुसम्भ्रान्ताः राक्षसाः प्राकारम् अधिरुह्य महात्मना सुग्रीवेण पालितां सेनां ददृशुः। सुघोरेण शरबन्धेन मुक्तौ समुत्थितौ महाभागौ राघवौ च दृष्ट्वा सर्वे राक्षसाः विषेदुः। संत्रस्तहृदयाः ते सर्वे घोराः राक्षसाः विवर्णाः प्राकारात् अवरुह्य राक्षसेन्द्रम् उपस्थिताः। दीनमुखाः वाक्यकोविदाः ते तत् अप्रियं कृत्स्नं यथावत् रावणाय निवेदयामासुः — ‘यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ इन्द्रजिता युद्धे शरबन्धेन निबद्धौ निष्प्रकम्पभुजौ कृतौ, तौ गजेन्द्रसमविक्रमौ पाशान् छित्त्वा गजौ इव शरबन्धेन विमुक्तौ रणाजिरे दृश्येते।’ तेषां तत् वचनं श्रुत्वा महाबलः राक्षसेन्द्रः चिन्ताशोकसमाक्रान्तः विवर्णवदनः अभवत्। सः अचिन्तयत् — ‘आशीविषोपमैः सूर्यसंकाशैः अमोघैः दत्तवरैः घोरैः शरैः इन्द्रजिता युधि प्रमथ्य बद्धौ मम रिपू यदि तम् अस्त्रबन्धम् आसाद्य मुक्तौ, तर्हि इदं सर्वं मम बलं संशयस्थम् अनुपश्यामि। येः संग्रामे मम रिपूणां जीवितम् आदत्तं, ते पावकतेजसः शराः निष्फलाः संवृत्ताः खलु।’ ‘पाशान् छित्त्वा गजौ इव’ इति उपमा — बद्धः गजः यथा बलेन पाशं भिनत्ति, तथा इमौ। राक्षसानां ‘वाक्यकोविदाः’ इति विशेषणं — ते अप्रियम् अपि यथावत् कथयन्ति, राजानं न वञ्चयन्ति। रावणस्य चिन्ता विशेषतः गम्भीरा, यतः इन्द्रजितः शराः वरदानलब्धाः, अमोघाः इति प्रसिद्धाः। तेषां वैफल्यं दैवस्य प्रतिकूलतां सूचयति। ‘संशयस्थम् इदं सर्वं बलम्’ इति वचने रावणः प्रथमं स्वस्य सम्पूर्णस्य सेनायाः भविष्यं संशये पश्यति। तथापि सः युद्धं न त्यजति; चिन्ता तं क्रोधे परिणमयति। अत्र ‘आशीविषोपमैः’ इति पदं नागपाशस्य स्वरूपं स्मारयति — ते शराः वस्तुतः सर्पाः आसन्। प्राकारम् आरुह्य दर्शनं राक्षसानां गूढचर्यायाः उदाहरणम् — लङ्कायाः उच्चप्राकारात् समग्रा वानरसेना दृश्यते। तेषां ‘विवर्णाः’ इति वर्णनं भयस्य शारीरिकं लक्षणम्। ‘सुग्रीवेण पालिताम्’ इति पदेन वानरसेनायाः पुनः सुव्यवस्था सूच्यते — पूर्वं पलायिता सा अद्य दृढा। राक्षसानाम् अप्रियनिवेदनं धैर्यस्य कार्यं, यतः रावणस्य क्रोधः प्रसिद्धः। रावणः स्वयं ‘मम रिपू’ इति वदति, न ‘इन्द्रजितः’ — पुत्रस्य विजयं सः स्वकीयं मन्यते स्म, अतः पराजयम् अपि। शराणां निष्फलता तस्य कृते इन्द्रजितः अमोघत्वस्य पराभवः, यः तस्य मुख्यः आश्रयः आसीत्। अन्ततः रावणस्य मुखं विवर्णं, यथा पूर्वं तस्य दूतानाम्।
So ordered, the rākṣasas climbed the rampart in great agitation and saw the army guarded by the great-souled Sugrīva, and the two illustrious Rāghavas freed from that most terrible bond of arrows and on their feet again — and all the rākṣasas were dismayed. Their hearts struck with terror, those fearsome rākṣasas came down from the rampart, pale, and went before the lord of the rākṣasas. With downcast faces, speaking skilfully, they told Rāvaṇa the unwelcome news in full, exactly as it was: "The two brothers Rāma and Lakṣmaṇa, whom Indrajit bound in battle with the bond of arrows so that they could not stir their arms, are to be seen on the battlefield freed from that bond, like two elephants that have broken their fetters, with the strength of lordly elephants." Hearing their words, the mighty lord of the rākṣasas was overcome with anxiety and grief, and his face lost its colour. "My enemies were crushed in battle by Indrajit and bound with terrible arrows given by a boon, arrows like venomous serpents, unfailing, bright as the sun. If they have been caught in that bond of weapons and still gone free, then I see all this army of mine in peril. Those arrows bright as fire, which took my enemies' lives in battle, have come to nothing." As a bound elephant breaks its fetters by sheer strength, so did the two brothers. The rākṣasas, skilled in speech, report even unwelcome news exactly and do not deceive the king — a brave thing to do, since Rāvaṇa's anger was well known. From the high ramparts of Laṅkā the whole monkey army could be seen, and the spies turn pale, the bodily mark of fear; the army "guarded by Sugrīva" is well ordered again — it had fled before, but now stands firm. Rāvaṇa's anxiety is deep because Indrajit's arrows came from a boon and were famed as unfailing; their failure shows that fate has turned against him. For the first time he sees the future of his whole army in doubt. He says "my enemies," not "Indrajit's," for he had counted his son's victory as his own, and so the defeat is his too; the failure of those arrows is the failure of Indrajit's invincibility, his chief support. "Like venomous serpents" recalls the nature of the serpent-noose — the arrows really were serpents. And now Rāvaṇa's own face loses its colour, as his messengers' had done. Yet he does not give up the war; his anxiety turns into anger.
३धूम्राक्षाय आदेशः, सेनायाः उद्योजनं च
१८एवमुक्त्वा तु संक्रुद्धो निःश्वसन्नुरगो यथा।
अब्रवीद्रक्षसां मध्ये धूम्राक्षं नाम राक्षसम्॥
१९बलेन महता युक्तो रक्षसां भीमविक्रम।
त्वं वधायाशु निर्याहि रामस्य सह वानरैः॥
२०एवमुक्तस्तु धूम्राक्षो राक्षसेन्द्रेण धीमता।
परिक्रम्य ततः शीघ्रं निर्जगाम नृपालयात्॥
२१अभिनिष्क्रम्य तद्द्वारं बलाध्यक्षमुवाच ह।
त्वरयस्व बलं शीघ्रं किं चिरेण युयुत्सतः॥
२२धूम्राक्षवचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो बलानुगः।
बलमुद्योजयामास रावणस्याज्ञया भृशम्॥
२३ते बद्धघण्टा बलिनो घोररूपा निशाचराः।
विनद्यमानाः संहृष्टा धूम्राक्षं पर्यवारयन्॥
एवम् उक्त्वा संक्रुद्धः उरगः इव निःश्वसन् रावणः रक्षसां मध्ये धूम्राक्षं नाम राक्षसम् अब्रवीत् — ‘भीमविक्रम, रक्षसां महता बलेन युक्तः त्वं वानरैः सह रामस्य वधाय आशु निर्याहि।’ धीमता राक्षसेन्द्रेण एवम् उक्तः धूम्राक्षः परिक्रम्य ततः शीघ्रं नृपालयात् निर्जगाम। तत् द्वारम् अभिनिष्क्रम्य सः बलाध्यक्षम् उवाच — ‘बलं शीघ्रं त्वरयस्व; युयुत्सतः चिरेण किम्?’ धूम्राक्षस्य वचनं श्रुत्वा बलानुगः बलाध्यक्षः रावणस्य आज्ञया भृशं बलम् उद्योजयामास। बद्धघण्टाः बलिनः घोररूपाः निशाचराः संहृष्टाः विनद्यमानाः धूम्राक्षं पर्यवारयन्। रावणस्य क्रोधः ‘उरगः इव निःश्वसन्’ इति उपमया वर्ण्यते — सर्पस्य फूत्कारः इव तस्य निःश्वासः। अस्य उपमायाः अत्र विशेषः औचित्यं, यतः सर्पाः एव तस्य आशां विफलां कृतवन्तः। धूम्राक्षः राजानं परिक्रम्य निर्गच्छति — एषः आदरस्य चिह्नम्। ‘किं चिरेण युयुत्सतः’ इति तस्य वचनं उत्साहं दर्शयति — योद्धुकामस्य विलम्बः न शोभते। बद्धघण्टाः राक्षसाः — तेषाम् आयुधेषु घण्टाः बद्धाः इति हिन्दीभाष्यम्, येन युद्धे भीषणः शब्दः जायते। राक्षससेनायाः हर्षः अद्यापि अविच्छिन्नः, यतः ते वानराणां बलं न जानन्ति। धूम्राक्षः अत्र प्रथमं नायकत्वेन प्रेष्यते — इन्द्रजितः अनन्तरं रावणः क्रमेण सेनापतीन् प्रेषयति: धूम्राक्षः, वज्रदंष्ट्रः, अकम्पनः, प्रहस्तः इति। एषः क्रमः युद्धकाण्डस्य संरचनायाः मूलम्। रावणः स्वयं न निर्गच्छति, सेनापतिं प्रेषयति — एषा तस्य नीतिः, किन्तु अनेन तस्य वीराः एकैकशः नश्यन्ति।
With these words Rāvaṇa, enraged and hissing like a serpent, spoke in the midst of the rākṣasas to a rākṣasa named Dhūmrākṣa: "You of terrible valour, go out at once with a great army of rākṣasas and kill Rāma and the monkeys." So commanded by the wise lord of the rākṣasas, Dhūmrākṣa walked around him in reverence and quickly left the royal palace. Coming out through the gate, he said to the commander of the forces, "Hurry the army along; what use is delay to a man who longs to fight?" Hearing Dhūmrākṣa's words, the commander, at Rāvaṇa's order, swiftly made the army ready, and mighty night-rangers of fearsome form, hung with bells, roaring and exultant, gathered round Dhūmrākṣa. Rāvaṇa's anger is pictured as a serpent's hiss — especially apt, since it was serpents that had just failed his hopes. Dhūmrākṣa's walking around the king is a mark of respect, and "what use is delay?" shows his eagerness, for delay does not become a man eager for battle. The bells tied on the rākṣasas made a terrifying noise in battle, and their army is still full of joy, for they do not know the monkeys' strength. After Indrajit, Rāvaṇa sends out his commanders one by one — Dhūmrākṣa, then Vajradaṃṣṭra, Akampana and Prahasta — and this order is the backbone of the Yuddha Kāṇḍa. Rāvaṇa does not go out himself but sends his commanders; that is his policy, but by it his heroes are destroyed one at a time.
४राक्षससेनायाः निर्गमनं, धूम्राक्षस्य रथारोहणं च
२४विविधायुधहस्ताश्च शूलमुद्गरपाणयः।
गदाभिः पट्टिशैर्दण्डैरायसैर्मुसलैरपि॥
२५परिघैर्भिन्दिपालैश्च भल्लैः पाशैः परश्वधैः।
निर्ययू राक्षसा घोरा नर्दन्तो जलदा यथा॥
२६रथैः कवचिनस्त्वन्ये ध्वजैश्च समलंकृतैः।
सुवर्णजालविहितैः खरैश्च विविधाननैः॥
२७हयैः परमशीघ्रैश्च गजैश्चैव मदोत्कटैः।
निर्ययुर्नैर्ऋतव्याघ्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः॥
२८वृकसिंहमुखैर्युक्तं खरैः कनकभूषितैः।
आरुरोह रथं दिव्यं धूम्राक्षः खरनिःस्वनः॥
२९स निर्यातो महावीर्यो धूम्राक्षो राक्षसैर्वृतः।
हसन्वै पश्चिमद्वाराद्धनूमान्यत्र तिष्ठति॥
३०रथप्रवरमास्थाय खरयुक्तं खरस्वनम्।
प्रयान्तं तु महाघोरं राक्षसं भीमदर्शनम्॥
विविधायुधहस्ताः शूलमुद्गरपाणयः राक्षसाः गदाभिः पट्टिशैः दण्डैः आयसैः मुसलैः अपि, परिघैः भिन्दिपालैः भल्लैः पाशैः परश्वधैः च सज्जाः जलदाः इव नर्दन्तः घोराः निर्ययुः। अन्ये कवचिनः ध्वजैः समलंकृतैः सुवर्णजालविहितैः रथैः, विविधाननैः खरैः, परमशीघ्रैः हयैः, मदोत्कटैः गजैः च नैर्ऋतव्याघ्राः दुरासदाः व्याघ्राः इव निर्ययुः। खरनिःस्वनः धूम्राक्षः वृकसिंहमुखैः कनकभूषितैः खरैः युक्तं दिव्यं रथम् आरुरोह। महावीर्यः सः राक्षसैः वृतः हसन् पश्चिमद्वारात् यत्र हनूमान् तिष्ठति तत्र निर्यातः। खरयुक्तं खरस्वनं रथप्रवरम् आस्थाय प्रयान्तं महाघोरं भीमदर्शनं तं राक्षसम् — इति वाक्यं अग्रिमश्लोके पूर्यते। आयुधानां दीर्घा सूची राक्षससेनायाः सज्जतां दर्शयति — प्रत्येकः योद्धा भिन्नेन शस्त्रेण युक्तः। वाहनानां वैविध्यम् अपि उल्लेख्यम् — रथाः, हयाः, गजाः, खराः च; खराः राक्षसानां विशिष्टं वाहनम्, अशुभस्य सूचकम् अपि। धूम्राक्षस्य ‘खरनिःस्वनः’ इति विशेषणं तस्य कर्कशं स्वरं सूचयति। वृकसिंहमुखाः खराः — एषा मायिकी सृष्टिः, राक्षसानां भयङ्करत्वस्य प्रतीकम्। सः ‘हसन्’ निर्याति — एषः गर्वः तस्य अन्तं पूर्वम् एव सूचयति, यथा इन्द्रजितः अपि प्रजहास। पश्चिमद्वारे हनूमतः स्थितिः पूर्वम् एव नियोजिता; धूम्राक्षः तत्र एव गच्छति, हनुमता सह तस्य युद्धं च अग्रिमसर्गे। त्रिंशस्य श्लोकस्य प्रथमार्धं ‘रथप्रवरमास्थाय…’ वुल्गेटमात्रम्, वाक्यं च अग्रिमश्लोके प्रसरति। ‘नर्दन्तो जलदा यथा’ इति उपमा पूर्वसर्गस्य वानरनादस्य उपमया सह तुल्यते — उभे अपि सेने मेघवत् गर्जतः, किन्तु एकस्याः गर्जनं हर्षस्य, अन्यस्याः दर्पस्य। ‘व्याघ्रा इव दुरासदाः’ इति राक्षसानां वन्यक्रौर्यं सूचयति। एषा सेना बहुविधा, किन्तु तस्याः नायकः एकः एव, सः च गर्वितः।
They went out, those terrible rākṣasas, roaring like thunderclouds, with weapons of every kind in their hands — spears and hammers, maces, pattiśas, iron clubs and pestles, iron bars, bhindipālas, lances, nooses and axes. Others, in armour, went out in chariots adorned with banners and covered with networks of gold, drawn by asses with faces of many kinds, or on very swift horses and on elephants in rut — tigers among the rākṣasas, as unassailable as tigers. Dhūmrākṣa, whose voice was like an ass's bray, mounted a heavenly chariot yoked with asses adorned with gold, with the faces of wolves and lions, and surrounded by rākṣasas the mighty warrior went out laughing through the western gate, where Hanumān was stationed. And as that very terrible rākṣasa, dreadful to see, set out in that fine chariot drawn by asses and braying like an ass... The long list of weapons shows how well armed the rākṣasa army was, each warrior with a different weapon, and the variety of mounts too — chariots, horses, elephants and asses; asses were the rākṣasas' special mount, and an ill omen as well. Dhūmrākṣa's braying voice suggests his harshness, and asses with the faces of wolves and lions are a creation of magic, a symbol of the rākṣasas' terror. He goes out laughing, and that pride foretells his end, as Indrajit too had laughed. Hanumān had long been posted at the western gate, so Dhūmrākṣa goes straight to him, and their fight comes in the next sarga. The rākṣasas roar like thunderclouds, as the monkeys did in the previous sarga — both armies thunder, but one with joy and the other with arrogance — and "unassailable as tigers" speaks of their wild ferocity. It is a varied army, but it has a single leader, and he is full of pride.
५दुर्निमित्तानि, धूम्राक्षस्य रणभूमिप्रवेशः च
३१अन्तरिक्षगताः क्रूराः शकुनाः प्रत्यषेधयन्।
रथशीर्षे महाभीमो गृध्रश्च निपपात ह॥
३२ध्वजाग्रे ग्रथिताश्चैव निपेतुः कुणपाशनाः।
रुधिरार्द्रो महाञ्श्वेतः कबन्धः पतितो भुवि॥
३३विस्वरं चोत्सृजन्नादान्धूम्राक्षस्य निपातितः।
ववर्ष रुधिरं देवः संचचाल च मेदिनी॥
३४प्रतिलोमं ववौ वायुर्निर्घातसमनिःस्वनः।
तिमिरौघावृतास्तत्र दिशश्च न चकाशिरे॥
३५स तूत्पातांस्ततो दृष्ट्वा राक्षसानां भयावहान्।
प्रादुर्भूतान्सुघोरांश्च धूम्राक्षो व्यथितोऽभवत्।
मुमुहू राक्षसाः सर्वे धूम्राक्षस्य पुरःसराः॥
३६ततः सुभीमो बहुभिर्निशाचरैर्वृतोऽभिनिष्क्रम्य रणोत्सुको बली।
ददर्श तां राघवबाहुपालितां महौघकल्पां बहु वानरीं चमूम्॥
तं प्रयान्तम् अन्तरिक्षगताः क्रूराः शकुनाः प्रत्यषेधयन्। रथशीर्षे महाभीमः गृध्रः निपपात। ध्वजाग्रे कुणपाशनाः ग्रथिताः इव निपेतुः। रुधिरार्द्रः महान् श्वेतः कबन्धः विस्वरं नादान् उत्सृजन् धूम्राक्षस्य समीपे भुवि पतितः। देवः रुधिरं ववर्ष, मेदिनी च संचचाल। निर्घातसमनिःस्वनः वायुः प्रतिलोमं ववौ, तिमिरौघावृताः दिशः न चकाशिरे। राक्षसानां भयावहान् सुघोरान् प्रादुर्भूतान् उत्पातान् दृष्ट्वा धूम्राक्षः व्यथितः अभवत्, तस्य पुरःसराः सर्वे राक्षसाः च मुमुहुः। ततः बहुभिः निशाचरैः वृतः रणोत्सुकः बली सुभीमः सः अभिनिष्क्रम्य राघवबाहुपालितां महौघकल्पां बह्वीं वानरीं चमूं ददर्श। दुर्निमित्तानां वर्णनं रामायणस्य युद्धवर्णनेषु नियतं — प्रत्येकस्य राक्षसनायकस्य निर्गमने प्रकृतिः एव तस्य मरणं सूचयति। गृध्रः, कुणपाशनाः पक्षिणः, कबन्धः, रुधिरवृष्टिः, भूकम्पः, प्रतिलोमः वायुः, अन्धकारः — सर्वाणि मृत्योः चिह्नानि। धूम्राक्षः व्यथितः अपि न निवर्तते — एषा राक्षसानां वीरता, किन्तु विवेकहीना। पञ्चत्रिंशः श्लोकः षट्पादः — तत्र ‘मुमुहू राक्षसाः सर्वे’ इति तृतीयः अर्धः वुल्गेटमात्रः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः, यत्र वानरसेना ‘महौघकल्पा’ — प्रलयसमुद्रतुल्या — इति वर्ण्यते, येन धूम्राक्षस्य पराजयः पूर्वम् एव सूच्यते। रावणेन प्रेषितस्य सेनापतेः निर्गमने प्रकृतेः सर्वे अंशाः — आकाशः, भूमिः, वायुः, जलदाः, पक्षिणः — विरोधं दर्शयन्ति; एतत् अधर्मपक्षस्य पराजयस्य काव्यात्मकं प्रमाणम्। ‘प्रत्यषेधयन्’ इति क्रियापदं विशेषतः अर्थवत् — शकुनाः तं गन्तुं निवारयन्ति इव।
...cruel birds in the sky tried to hold him back, and a huge and terrible vulture swooped down on top of his chariot. Carrion birds settled in a cluster on the top of his standard. A great white headless trunk, wet with blood, fell to the ground near Dhūmrākṣa, letting out harsh cries. The rain-god rained blood and the earth shook. The wind blew against him with a noise like a thunderbolt, and the quarters, covered in masses of darkness, lost their light. Seeing these portents, so terrible and so fearful for the rākṣasas, Dhūmrākṣa was troubled, and all the rākṣasas marching before him were bewildered. Then the mighty and terrible Dhūmrākṣa, eager for battle, went out surrounded by many night-rangers and saw the vast monkey army, like a mighty flood, guarded by Rāghava's arms. Ill omens are a fixed feature of the Rāmāyaṇa's battle scenes: whenever a rākṣasa leader sets out, nature itself foretells his death. The vulture, the carrion birds, the headless trunk, the rain of blood, the earthquake, the contrary wind and the darkness are all signs of death; the birds seem to try to stop him from going. As the commander Rāvaṇa sent out marches, every part of nature — sky, earth, wind, clouds and birds — sets itself against him, a poetic proof that the side of adharma will lose. Dhūmrākṣa is troubled yet does not turn back, the courage of the rākṣasas, but without wisdom. And the monkey army, "like a mighty flood," like the ocean at the end of the world, already foretells his defeat.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्निग्धः गम्भीरः च निर्घोषः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘निनदम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘नादैः + चुक्षुभे’ → ‘नादैश्चुक्षुभे’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य श्चुत्वम्; शब्दान्तः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्षुभ्’ धातोः लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समीपे परिवर्तन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘समीपपरिवर्तिनः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हर्षस्य कारणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु सम्भ्रान्ताः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- संत्रस्तं हृदयं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वाक्ये कोविदाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- निः + प्रकम्प → निष्प्रकम्प — विसर्गस्य षत्वम्
- समासः
- निष्प्रकम्पौ भुजौ ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘भुजौ’ इत्यन्तम्)
- सन्धिः
- गज + इन्द्र → गजेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- गजेन्द्रेण समः विक्रमः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- शोक + समाक्रान्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चिन्तया शोकेन च समाक्रान्तः — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दत्तः वरः येभ्यः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘दत्तवरैः’)
- सन्धिः
- आशीविष + उपम → आशीविषोपम — गुणसन्धिः
- समासः
- आशीविषाणाम् उपमा येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ‘प्रमथ्य + इन्द्रजिता’ → ‘प्रमथ्येन्द्रजिता’ इति बाह्यसन्धौ गुणः
- समासः
- समासः नास्ति — प्र + मथ् ल्यप्
- विभक्तिः
- ल्यबन्तम् अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- संशये तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘संशयस्थम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पावकस्य इव तेजः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘पावकतेजसः’)
- सन्धिः
- नृप + आलय → नृपालय — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- नृपस्य आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘नृपालयात्’)
- सन्धिः
- बल + अध्यक्ष → बलाध्यक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- बलस्य अध्यक्षः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘युध्’ धातोः सन्नन्तात् शतृ
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बद्धाः घण्टाः यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- विविध + आनन → विविधानन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- विविधानि आननानि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नैर्ऋतेषु व्याघ्राः — सप्तमीतत्पुरुषः (उपमितसमासः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- खरस्य इव निःस्वनः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- कुणप + अशन → कुणपाशन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कुणपम् अश्नन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निर्घातेन समः निःस्वनः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तिमिर + ओघ → तिमिरौघ — वृद्धिसन्धिः; ओघ + आवृत → ओघावृत — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- तिमिरस्य ओघेन आवृताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुरः सरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘पुरःसराः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राघवस्य बाहुभ्यां पालिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्