॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ५०

युद्धकाण्डम् — पञ्चाशः सर्गः

गरुडागमनं रामलक्ष्मणयोः मोक्षश्च

वानरसेनायाः पलायनं पुनःस्थापनं च, विभीषणस्य विलापः, सुग्रीवस्य आश्वासनम्, सुषेणस्य औषधिविषये वचनम्, गरुडस्य आगमनम्, नागपाशात् मोक्षः, गरुडस्य उपदेशः प्रस्थानं च, वानराणां सिंहनादः

व्यथितां सेनां दृष्ट्वा सुग्रीवः कारणम् अपृच्छत्; अङ्गदः शरतल्पगतौ रामलक्ष्मणौ निर्दिदेश। गदापाणिं विभीषणम् इन्द्रजितं मत्वा पलायमानान् वानरान् जाम्बवान् सुग्रीवाज्ञया संन्यवर्तयत्। विभीषणः भ्रात्रोः नेत्रे जलेन विमृज्य विललाप — ‘भ्रातृपुत्रेण दुरात्मना वञ्चितौ ऋजुविक्रमौ इमौ; अहं जीवन्नेव विपन्नः।’ सुग्रीवः तं परिष्वज्य ‘राज्यं प्राप्स्यसि’ इति आश्वास्य, सुषेणं ‘लब्धसंज्ञौ भ्रातरौ किष्किन्धां नय, अहं रावणं हत्वा मैथिलीम् आनेष्यामि’ इति उवाच। सुषेणः देवासुरयुद्धे बृहस्पतेः चिकित्सां स्मृत्वा क्षीरोदस्थाभ्यां चन्द्रद्रोणपर्वताभ्यां संजीवकरणीं विशल्यां च औषधीम् आनेतुं हनूमन्तं प्रेषयितुम् ऐच्छत्। तदा वायुः मेघाः च प्रादुरभवन्, पक्षवातेन द्रुमाः पेतुः, महाबलः वैनतेयः गरुडः आजगाम। तं दृष्ट्वा शरभूताः नागाः विप्रदुद्रुवुः। गरुडेन स्पृष्टौ भ्रातरौ संरूढव्रणौ द्विगुणतेजसौ च अभवताम्। रामः तं पृष्टवान्; गरुडः ‘अहं ते सखा बहिश्चरः प्राणः, एते काद्रवेयाः नागाः रक्षोमायया शराः भूताः; राक्षसाः कूटयोधिनः, तेषु न विश्वसितव्यम्’ इति उपदिश्य प्रदक्षिणं कृत्वा आकाशम् आविशत्। नीरुजौ राघवौ दृष्ट्वा वानराः सिंहनादं कृत्वा भेरीः आहत्य लङ्काद्वाराणि युद्धकामाः उपाजग्मुः।

१वानरसेनायाः पलायनं, विभीषणागमनं, सेनायाः पुनःस्थापनं च

१अथोवाच महातेजा हरिराजो महाबलः।
किमियं व्यथिता सेना मूढवातेव नौर्जले॥

२सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा वालिपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत्।
न त्वं पश्यसि रामं च लक्ष्मणं च महारथम्॥

३शरजालाचितौ वीरावुभौ दशरथात्मजौ।
शरतल्पे महात्मानौ शयानौ रुधिरोक्षितौ॥

४अथाब्रवीद्वानरेन्द्रः सुग्रीवः पुत्रमङ्गदम्।
नानिमित्तमिदं मन्ये भवितव्यं भयेन तु॥

५विषण्णवदना ह्येते त्यक्तप्रहरणा दिशः।
पलायन्तेऽत्र हरयस्त्रासादुत्फुल्ललोचनाः॥

६अन्योन्यस्य न लज्जन्ते न निरीक्षन्ति पृष्ठतः।
विप्रकर्षन्ति चान्योन्यं पतितं लङ्घयन्ति च॥

७एतस्मिन्नन्तरे वीरो गदापाणिर्विभीषणः।
सुग्रीवं वर्धयामास राघवं च जयाशिषा॥

८विभीषणं च सुग्रीवो दृष्ट्वा वानरभीषणम्।
ऋक्षराजं महात्मानं समीपस्थमुवाच ह॥

९विभीषणोऽयं सम्प्राप्तो यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः।
द्रवन्त्यायतसंत्रासा रावणात्मजशङ्कया॥

१०शीघ्रमेतान्सुसंत्रस्तान्बहुधा विप्रधावितान्।
पर्यवस्थापयाख्याहि विभीषणमुपस्थितम्॥

११सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु जाम्बवानृक्षपार्थिवः।
वानरान्सान्त्वयामास संनिवर्त्य प्रधावतः॥

१२ते निवृत्ताः पुनः सर्वे वानरास्त्यक्तसाध्वसाः।
ऋक्षराजवचः श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा विभीषणम्॥

महातेजाः महाबलः हरिराजः सुग्रीवः उवाच — ‘इयं सेना कस्मात् व्यथिता, मूढवाता नौः इव जले?’ सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा वालिपुत्रः अङ्गदः अब्रवीत् — ‘किं त्वं रामं महारथं लक्ष्मणं च न पश्यसि? शरजालाचितौ वीरौ उभौ दशरथात्मजौ महात्मानौ रुधिरोक्षितौ शरतल्पे शयानौ।’ अथ वानरेन्द्रः सुग्रीवः पुत्रम् अङ्गदम् अब्रवीत् — ‘न इदं निमित्तं विना इति मन्ये, भयेन भवितव्यम्। एते हरयः विषण्णवदनाः त्यक्तप्रहरणाः त्रासात् उत्फुल्ललोचनाः दिशः पलायन्ते। अन्योन्यस्य न लज्जन्ते, पृष्ठतः न निरीक्षन्ते, अन्योन्यं विप्रकर्षन्ति, पतितं च लङ्घयन्ति।’ एतस्मिन् अन्तरे गदापाणिः वीरः विभीषणः आगत्य सुग्रीवं राघवं च जयाशिषा वर्धयामास। वानरभीषणं विभीषणं दृष्ट्वा सुग्रीवः समीपस्थं महात्मानम् ऋक्षराजम् उवाच — ‘अयं विभीषणः सम्प्राप्तः, यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः रावणात्मजशङ्कया आयतसंत्रासाः द्रवन्ति। बहुधा विप्रधावितान् सुसंत्रस्तान् एतान् शीघ्रं पर्यवस्थापय, विभीषणम् उपस्थितम् आख्याहि।’ एवम् उक्तः ऋक्षपार्थिवः जाम्बवान् प्रधावतः वानरान् संनिवर्त्य सान्त्वयामास। ऋक्षराजस्य वचः श्रुत्वा विभीषणं च दृष्ट्वा ते सर्वे वानराः त्यक्तसाध्वसाः पुनः निवृत्ताः। अस्मिन् भागे सेनायाः मनोविज्ञानं सूक्ष्मतया चित्रितम् — भयग्रस्ताः सैनिकाः लज्जां त्यजन्ति, पतितं सहचरम् अपि लङ्घयन्ति, पृष्ठतः न पश्यन्ति। ‘मूढवाता नौः’ इति उपमा — यस्याः वायुः दिशं त्यक्तवान्, सा नौः इतस्ततः भ्रमति। सुग्रीवः अनुभवी नायकः, सः सेनायाः लक्षणेभ्यः एव भयस्य कारणम् अनुमिनोति। जाम्बवतः नियोजनं बुद्धिमत्, यतः सः वृद्धः सर्वेषां मान्यः, तस्य वचनं वानराः विश्वसन्ति। विभीषणस्य ‘जयाशिषा’ वर्धनं सङ्कटे अपि तस्य आशावादं दर्शयति। ‘वानरभीषणम्’ इति पदे श्लेषः — विभीषणः इति नाम, वानराणां भीषणः इति च रूपम्। यः स्वयं रामस्य भक्तः, सः एव वानरान् भीषयति — एषा विडम्बना कविना सूक्ष्मतया निर्दिष्टा। पूर्वसर्गस्य अन्ते वानराः पलायिताः, अस्य आरम्भे सुग्रीवः तत् पश्यति — एवं सर्गयोः सन्धिः सुसङ्गता। अङ्गदस्य उत्तरं संक्षिप्तं किन्तु तीक्ष्णम् — सः सुग्रीवस्य प्रश्नम् एव प्रश्नेन प्रतिवदति, ‘किं त्वं न पश्यसि?’ इति। युवराजस्य एषः स्वरः शोकस्य आवेगं सूचयति। सुग्रीवः तु पुत्रस्य उत्तरं श्रुत्वा अपि शान्तः, सः कारणम् अन्विष्यति — भ्रात्रोः पतनं पूर्वम् एव ज्ञातम्, अतः अधुना नूतनं भयं किमपि आगतम् इति सः अनुमिनोति। तस्य अनुमानं सत्यम् — विभीषणस्य आगमनम् एव नूतनस्य भयस्य कारणम्। अत्र नेतृत्वस्य गुणः दृश्यते: सः न केवलं भयं पश्यति, तस्य मूलं च अन्विष्य उपायं करोति। वानराणां भयं अन्धम्, नायकस्य दृष्टिः तु विवेकयुक्ता। जाम्बवान् ऋक्षराजः इति विशेषतः उक्तः, यतः ऋक्षाः वानराः च उभये अपि तस्य वचनं मन्यन्ते। अन्ते ‘त्यक्तसाध्वसाः’ इति पदेन सेनायाः पुनः स्थैर्यं सिद्धम्, येन गरुडागमनाय भूमिः सज्जीकृता। सेनायाः एषा दशा दर्शयति यत् नायकस्य पतनं सेनायाः मनोबलं कथं नाशयति।

Then the mighty and brilliant king of the monkeys, Sugrīva, asked, "Why is this army in such distress, drifting like a ship on the water when the wind has failed?" Hearing him, Aṅgada, son of Vālin, replied, "Don't you see Rāma and the great chariot-warrior Lakṣmaṇa — the two heroic, great-souled sons of Daśaratha, studded with nets of arrows, lying drenched in blood on a bed of arrows?" But Sugrīva, lord of the monkeys, said to his son Aṅgada, "I don't think this is without some other cause; there must be a fresh fright. These monkeys, their faces downcast, their weapons thrown away, are fleeing in every direction, eyes wide with terror. They feel no shame before one another; they don't look back; they drag each other along and leap over those who have fallen." Meanwhile the hero Vibhīṣaṇa, mace in hand, came up and greeted Sugrīva and Rāghava with a blessing of victory. Seeing Vibhīṣaṇa, the monkeys' terror, Sugrīva said to the great-souled king of the bears, who stood nearby: "It is Vibhīṣaṇa who has come, and the bulls among monkeys are running away in fright at the sight of him, taking him for Rāvaṇa's son. Quickly rally these terrified monkeys scattered everywhere, and tell them that it is Vibhīṣaṇa who has come." At Sugrīva's word Jāmbavān, king of the bears, turned back the fleeing monkeys and calmed them, and hearing the bear king's words and seeing Vibhīṣaṇa, all the monkeys came back, their alarm gone. The psychology of the army is subtly drawn here: panic-stricken soldiers lose all shame, leap over a fallen comrade, never look behind them. A ship whose wind has failed drifts this way and that. Sugrīva, an experienced leader, reads the cause of fear from the army's behaviour. Aṅgada's answer is short and sharp — he answers his father's question with a question, "don't you see?", the young prince's voice charged with grief. But Sugrīva stays calm and looks for the cause: the brothers' fall was already known, so some new fright must have arisen — and he is right, for it is Vibhīṣaṇa's arrival. That is leadership: to see not only the fear but its root, and to find the remedy; the monkeys' fear is blind, the leader's sight discerning. Sending Jāmbavān is wise, for the aged king of the bears is respected by all, bears and monkeys alike, and they trust his word. Vibhīṣaṇa's blessing of victory shows his hopefulness even in the crisis. There is a pun in "the monkeys' terror" (vānara-bhīṣaṇa), echoing his name Vibhīṣaṇa, and an irony the poet quietly notes: Rāma's own devotee is the one who frightens the monkeys. The previous sarga ended with the monkeys in flight, and this one opens with Sugrīva seeing it, so the two sargas join seamlessly. At the end their alarm is gone and the army is steady again, preparing the ground for Garuḍa's coming. The whole scene shows how a leader's fall destroys an army's spirit.

२विभीषणस्य विलापः

१३विभीषणस्तु रामस्य दृष्ट्वा गात्रं शरैश्चितम्।
लक्ष्मणस्य तु धर्मात्मा बभूव व्यथितस्तदा॥

१४जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोर्नेत्रे विमृज्य च।
शोकसम्पीडितमना रुरोद विललाप च॥

१५इमौ तौ सत्त्वसम्पन्नौ विक्रान्तौ प्रियसंयुगौ।
इमामवस्थां गमितौ राक्षसैः कूटयोधिभिः॥

१६भ्रातृपुत्रेण चैतेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना।
राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या वञ्चितावृजुविक्रमौ॥

१७शरैरिमावलं विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ।
वसुधायामिमौ सुप्तौ दृश्येते शल्यकाविव॥

१८ययोर्वीर्यमुपाश्रित्य प्रतिष्ठा काङ्क्षिता मया।
ताविमौ देहनाशाय प्रसुप्तौ पुरुषर्षभौ॥

१९जीवन्नद्य विपन्नोऽस्मि नष्टराज्यमनोरथः।
प्राप्तप्रतिज्ञश्च रिपुः सकामो रावणः कृतः॥

धर्मात्मा विभीषणः रामस्य लक्ष्मणस्य च शरैः चितं गात्रं दृष्ट्वा व्यथितः अभवत्। जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोः नेत्रे विमृज्य शोकसम्पीडितमनाः सः रुरोद, विललाप च — ‘इमौ तौ सत्त्वसम्पन्नौ विक्रान्तौ प्रियसंयुगौ, कूटयोधिभिः राक्षसैः इमाम् अवस्थां गमितौ। भ्रातृपुत्रेण एतेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या ऋजुविक्रमौ इमौ वञ्चितौ। शरैः अलं विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ इमौ वसुधायां सुप्तौ शल्यकौ इव दृश्येते। ययोः वीर्यम् उपाश्रित्य मया प्रतिष्ठा काङ्क्षिता, तौ इमौ पुरुषर्षभौ देहनाशाय प्रसुप्तौ। अद्य नष्टराज्यमनोरथः अहं जीवन् एव विपन्नः अस्मि; प्राप्तप्रतिज्ञः रिपुः रावणः सकामः कृतः।’ विभीषणस्य विलापे आत्मनिन्दा अपि अन्तर्निहिता — इन्द्रजित् तस्य भ्रातृपुत्रः, अतः सः तं ‘दुष्पुत्रः’ इति निन्दति। ‘जिह्मया बुद्ध्या’ इति कूटनीतेः, ‘ऋजुविक्रमौ’ इति च धर्मयुद्धस्य विरोधः — रामः सम्मुखं युध्यते, इन्द्रजित् अदृश्यः वञ्चयति। ‘शल्यकौ इव’ इति उपमा — शल्यकः (साही) कण्टकैः आवृतः, तथा इमौ बाणैः। ‘जीवन्नद्य विपन्नोऽस्मि’ इति वचनं विभीषणस्य दशां सम्यक् वर्णयति — सः भ्रातरं त्यक्त्वा आगतः, अद्य आश्रयः अपि नष्टः; तस्य गतिः न लङ्कायां, न वानरेषु। पूर्वसर्गे सः सुग्रीवम् आश्वासयत्, अस्मिन् सर्गे सः एव आश्वासनीयः — एवं कविः मित्राणां परस्परावलम्बनं दर्शयति। जलेन नेत्रमार्जनं पूर्वसर्गे सुग्रीवाय कृतम्, अद्य रामलक्ष्मणाभ्याम् — विभीषणस्य एषः व्यवहारः सेवायाः सूचकः। ‘प्रतिष्ठा काङ्क्षिता’ इति पदेन तस्य राजनैतिकी आशा अपि निःसङ्कोचं स्वीक्रियते; सः न गोपयति यत् राज्यम् अपि तस्य लक्ष्यम्। विभीषणस्य शोकः केवलं स्वार्थेन न, यतः सः प्रथमं भ्रात्रोः गुणान् स्मरति — ‘सत्त्वसम्पन्नौ विक्रान्तौ’ इति — ततः एव स्वस्य हानिम्।

But the righteous Vibhīṣaṇa, seeing the bodies of Rāma and Lakṣmaṇa heaped with arrows, was deeply distressed. He wiped their eyes with a hand wet with water, and his mind overwhelmed with grief, he wept and lamented: "These two, so full of strength, so valiant, who delighted in battle, have been brought to this by rākṣasas who fight by deceit. These two, whose valour is straightforward, have been tricked by the crooked rākṣasa cunning of this wicked son, my brother's son. Pierced right through with arrows and bathed in blood, they lie on the ground looking like two porcupines. These bulls among men, on whose valour I relied for my future, lie asleep in the sleep that destroys the body. Alive, I am undone today, my hope of the kingdom lost; the enemy Rāvaṇa has fulfilled his vow and got what he wanted." Self-reproach lies hidden in his lament: Indrajit is his own nephew, and he condemns him as a wicked son. "Crooked cunning" and "straightforward valour" set trickery against righteous war — Rāma fights face to face, Indrajit deceives while unseen. The porcupine, covered in quills, is the image for the two brothers bristling with arrows. "Alive, I am undone" describes his state exactly: he left his brother to come here, and now his support is gone — he has no place in Laṅkā, nor among the monkeys. In the previous sarga he comforted Sugrīva; in this one he is the one who needs comfort, and so the poet shows friends leaning on one another. Wiping their eyes with water, as he had done for Sugrīva, is an act of service. He admits openly that he hoped for his own establishment, not hiding that the kingdom was among his aims; yet his grief is not merely selfish, for he first remembers the brothers' virtues — their strength and valour — and only then his own loss.

३सुग्रीवेण विभीषणस्य आश्वासनं, सुषेणाय आदेशः च

२०एवं विलपमानं तं परिष्वज्य विभीषणम्।
सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नो हरिराजोऽब्रवीदिदम्॥

२१राज्यं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ लङ्कायां नेह संशयः।
रावणः सह पुत्रेण स्वकामं नेह लप्स्यते॥

२२गरुडाधिष्ठितावेतावुभौ राघवलक्ष्मणौ।
त्यक्त्वा मोहं वधिष्येते सगणं रावणं रणे॥

२३तमेवं सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य तु राक्षसम्।
सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे सुग्रीवस्तमुवाच ह॥

२४सह शूरैर्हरिगणैर्लब्धसंज्ञावरिंदमौ।
गच्छ त्वं भ्रातरौ गृह्य किष्किन्धां रामलक्ष्मणौ॥

२५अहं तु रावणं हत्वा सपुत्रं सहबान्धवम्।
मैथिलीमानयिष्यामि शक्रो नष्टामिव श्रियम्॥

एवं विलपमानं विभीषणं परिष्वज्य सत्त्वसम्पन्नः हरिराजः सुग्रीवः इदम् अब्रवीत् — ‘धर्मज्ञ, लङ्कायां राज्यं प्राप्स्यसि, अत्र संशयः नास्ति; पुत्रेण सह रावणः स्वकामं न लप्स्यते। गरुडाधिष्ठितौ एतौ उभौ राघवलक्ष्मणौ मोहं त्यक्त्वा सगणं रावणं रणे वधिष्येते।’ एवं राक्षसं सान्त्वयित्वा समाश्वास्य च सुग्रीवः पार्श्वे स्थितं श्वशुरं सुषेणम् उवाच — ‘लब्धसंज्ञौ अरिंदमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ शूरैः हरिगणैः सह गृहीत्वा त्वं किष्किन्धां गच्छ। अहं तु रावणं सपुत्रं सहबान्धवं हत्वा, शक्रः नष्टां श्रियम् इव, मैथिलीम् आनयिष्यामि।’ सुग्रीवस्य अत्र परिवर्तनं द्रष्टव्यम् — पूर्वसर्गे सः भयेन अश्रूणि मुमोच, अद्य सः एव अन्यान् आश्वासयति, स्वयं युद्धं कर्तुं च प्रतिजानीते। ‘गरुडाधिष्ठितौ’ इति वचनं भविष्यस्य सूचना — मुद्रिते पाठे सुग्रीवः गरुडस्य आगमनं पूर्वम् एव सूचयति, समीक्षिते तु ‘शरसम्पीडितौ’ इति पाठः। सुषेणः तारायाः पिता, सुग्रीवस्य श्वशुरः, वैद्यविद्यायाः ज्ञाता च; अतः तस्मै एव भ्रात्रोः रक्षणं न्यस्तम्। ‘शक्रः नष्टां श्रियम् इव’ इति उपमा — इन्द्रः असुरैः हृतां लक्ष्मीं यथा पुनः प्राप्तवान्, तथा सुग्रीवः सीताम्। मित्रस्य कार्यं स्वयं पूरयिष्यामि इति सुग्रीवस्य प्रतिज्ञा तस्य मैत्र्याः दृढतां दर्शयति। सुग्रीवः विभीषणं ‘धर्मज्ञ’ इति सम्बोधयति, येन तस्य भ्रातृत्यागस्य धर्ममूलता स्वीक्रियते। एषः सम्बोधनः एव विभीषणस्य लज्जां शमयति। अत्र सुग्रीवस्य आत्मविश्वासः पूर्वसर्गस्य निराशायाः विपरीतः — मित्रस्य शोकं दृष्ट्वा सः स्वयं दृढः अभवत्।

As Vibhīṣaṇa lamented like this, Sugrīva, king of the monkeys, full of courage, embraced him and said, "You will have the kingdom of Laṅkā, you who know dharma; there is no doubt of it. Rāvaṇa and his son will not get what they want here. Under Garuḍa's care, Rāghava and Lakṣmaṇa will shake off their swoon and kill Rāvaṇa and his hosts in battle." When he had consoled and comforted the rākṣasa, Sugrīva said to his father-in-law Suṣeṇa, who stood beside him: "When the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa, subduers of foes, have come to, take them with the valiant monkey troops and go to Kiṣkindhā. As for me, I will kill Rāvaṇa with his sons and kinsmen and bring back Maithilī, as Indra won back his lost Fortune." See how Sugrīva has changed: in the previous sarga he wept in fear, and now he comforts others and vows to fight himself; seeing his friend's grief, he has grown firm. In his words "under Garuḍa's care" he foreshadows Garuḍa's coming. Suṣeṇa, Tārā's father and Sugrīva's father-in-law, is skilled in medicine, so the brothers are entrusted to him. As Indra won back the Fortune the asuras had stolen, so Sugrīva will win back Sītā; his vow to finish his friend's work himself shows how firm his friendship is. And by calling Vibhīṣaṇa "you who know dharma," he acknowledges that his leaving his brother was rooted in dharma, and that alone eases Vibhīṣaṇa's shame.

४सुषेणस्य औषधिविषये वचनम्

२६श्रुत्वैतद्वानरेन्द्रस्य सुषेणो वाक्यमब्रवीत्।
देवासुरं महायुद्धमनुभूतं पुरातनम्॥

२७तदा स्म दानवा देवाञ्शरसंस्पर्शकोविदान्।
निजघ्नुः शस्त्रविदुषश्छादयन्तो मुहुर्मुहुः॥

२८तानार्तान्नष्टसंज्ञांश्च गतासूंश्च बृहस्पतिः।
विद्याभिर्मन्त्रयुक्ताभिरोषधीभिश्चिकित्सति॥

२९तान्यौषधान्यानयितुं क्षीरोदं यान्तु सागरम्।
जवेन वानराः शीघ्रं सम्पातिपनसादयः॥

३०हरयस्तु विजानन्ति पार्वती ते महौषधी।
संजीवकरणीं दिव्यां विशल्यां देवनिर्मिताम्॥

३१चन्द्रश्च नाम द्रोणश्च क्षीरोदे सागरोत्तमे।
अमृतं यत्र मथितं तत्र ते परमौषधी॥

३२तौ तत्र विहितौ देवैः पर्वतौ तौ महोदधौ।
अयं वायुसुतो राजन्हनूमांस्तत्र गच्छतु॥

वानरेन्द्रस्य एतत् वचनं श्रुत्वा सुषेणः अब्रवीत् — ‘पुरातनं देवासुरं महायुद्धम् अनुभूतम्। तदा शरसंस्पर्शकोविदाः दानवाः शस्त्रविदुषः देवान् मुहुः मुहुः छादयन्तः निजघ्नुः। तान् आर्तान् नष्टसंज्ञान् गतासून् च बृहस्पतिः मन्त्रयुक्ताभिः विद्याभिः ओषधीभिः च चिकित्सति स्म। तानि औषधानि आनयितुं सम्पातिपनसादयः वानराः जवेन शीघ्रं क्षीरोदं सागरं यान्तु। हरयः तु ते पार्वत्यौ महौषधी विजानन्ति — संजीवकरणीं दिव्यां विशल्यां च देवनिर्मिताम्। क्षीरोदे सागरोत्तमे चन्द्रः द्रोणः च नाम पर्वतौ स्तः, यत्र अमृतं मथितम्; तत्र ते परमौषधी। देवैः तत्र महोदधौ तौ पर्वतौ विहितौ। राजन्, अयं वायुसुतः हनूमान् तत्र गच्छतु।’ सुषेणस्य वचने त्रयः अंशाः — इतिहासस्य प्रमाणं (बृहस्पतेः चिकित्सा), औषधीनां परिचयः, स्थानस्य निर्देशः च। ‘संजीवकरणी’ मृतम् अपि जीवयति, ‘विशल्या’ शरीरात् शल्यान् निष्कासयति — उभे अपि अत्र आवश्यके। चन्द्रद्रोणपर्वतयोः क्षीरोदे स्थितिः अमृतमन्थनस्य स्मृतिं जनयति। हनूमतः नाम अत्र प्रथमं श्रूयते; अग्रे लक्ष्मणस्य शक्तिप्रहारे सः वस्तुतः ओषधिपर्वतम् आनेष्यति। सुषेणः वैद्यः अपि निराशः न, उपायम् अन्विष्यति — एषः तस्य कर्तव्यनिष्ठायाः परिचयः। किन्तु अस्य उपायस्य आवश्यकता न भविष्यति, यतः अस्मिन् एव क्षणे गरुडः आगच्छति। ‘देवासुरं महायुद्धम् अनुभूतम्’ इति वचनेन सुषेणः स्वानुभवं प्रमाणीकरोति, न केवलं श्रुतम्। ‘सम्पातिपनसादयः’ इति निर्देशेन वेगवन्तः वानराः चीयन्ते। अत्र वैद्यशास्त्रस्य प्राचीनं रूपं दृश्यते — मन्त्रयुक्ताः विद्याः ओषधयः च मिलित्वा चिकित्सा। ‘पार्वती’ इति पदं पर्वतजाताम् ओषधिं सूचयति। सुषेणस्य प्रस्तावः अन्ते निष्फलः न, यतः अग्रे एषा एव विद्या उपयुज्यते।

Hearing this from the lord of the monkeys, Suṣeṇa said: "I have seen the great war of the gods and asuras of old. Then the dānavas, skilled in the use of arrows, struck down the gods, learned in weapons though they were, covering them again and again with arrows. And Bṛhaspati used to treat them, stricken, senseless and lifeless as they were, with lore joined to spells and with healing herbs. Let monkeys such as Sampāti and Panasa go swiftly to the Ocean of Milk to fetch those herbs. The monkeys know the two great mountain herbs, the divine Sañjīvakaraṇī and Viśalyā, fashioned by the gods. In the Ocean of Milk, best of seas, where the nectar was churned, stand two mountains called Candra and Droṇa, and those supreme herbs grow there; the gods placed those two mountains there in the great ocean. Let Hanumān, son of the Wind, go there, my king." Suṣeṇa's speech has three parts: a precedent from the past, Bṛhaspati's healing of the gods; the herbs themselves; and the place to find them. Sañjīvakaraṇī restores even the dead to life, and Viśalyā draws arrows out of the body — both were needed here. The two mountains in the Ocean of Milk recall the churning for the nectar. "I have seen it" — Suṣeṇa vouches from his own experience, not hearsay, and he names Sampāti, Panasa and the others because they are swift. Here we glimpse the ancient art of healing, where lore joined to spells and herbs work together. Hanumān's name is mentioned here for the first time in this connection; later, when Lakṣmaṇa is struck by the spear, he really will bring the mountain of herbs, so Suṣeṇa's proposal is not wasted. The physician does not despair but looks for a remedy, as his duty demands — though this time the remedy will not be needed, for at that very moment Garuḍa comes.

५गरुडस्य आगमनं, नागपाशात् मोक्षः च

३३एतस्मिन्नन्तरे वायुर्मेघाश्चापि सविद्युतः।
पर्यस्य सागरे तोयं कम्पयन्निव पर्वतान्॥

३४महता पक्षवातेन सर्वद्वीपमहाद्रुमाः।
निपेतुर्भग्नविटपाः सलिले लवणाम्भसि॥

३५अभवन्पन्नगास्त्रस्ता भोगिनस्तत्रवासिनः।
शीघ्रं सर्वाणि यादांसि जग्मुश्च लवणार्णवम्॥

३६ततो मुहूर्ताद्गरुडं वैनतेयं महाबलम्।
वानरा ददृशुः सर्वे ज्वलन्तमिव पावकम्॥

३७तमागतमभिप्रेक्ष्य नागास्ते विप्रदुद्रुवुः।
यैस्तु तौ पुरुषौ बद्धौ शरभूतैर्महाबलैः॥

३८ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ स्पृष्ट्वा प्रत्यभिनन्द्य च।
विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चन्द्रसमप्रभे॥

३९वैनतेयेन संस्पृष्टास्तयोः संरुरुहुर्व्रणाः।
सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोराशु बभूवतुः॥

४०तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश्च महागुणाः।
प्रदर्शनं च बुद्धिश्च स्मृतिश्च द्विगुणा तयोः॥

४१तावुत्थाप्य महातेजा गरुडो वासवोपमौ।
उभौ च सस्वजे हृष्टो रामश्चैनमुवाच ह॥

एतस्मिन् अन्तरे वायुः सविद्युतः मेघाः च प्रादुरभवन्; वायुः सागरे तोयं पर्यस्य पर्वतान् कम्पयन् इव ववौ। महता पक्षवातेन सर्वद्वीपमहाद्रुमाः भग्नविटपाः लवणाम्भसि सलिले निपेतुः। तत्रवासिनः भोगिनः पन्नगाः त्रस्ताः अभवन्, सर्वाणि यादांसि च शीघ्रं लवणार्णवं जग्मुः। ततः मुहूर्तात् सर्वे वानराः महाबलं वैनतेयं गरुडं ज्वलन्तं पावकम् इव ददृशुः। तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य, यैः शरभूतैः महाबलैः नागैः तौ पुरुषौ बद्धौ, ते नागाः विप्रदुद्रुवुः। ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ स्पृष्ट्वा प्रत्यभिनन्द्य च पाणिभ्यां चन्द्रसमप्रभे तयोः मुखे विममर्श। वैनतेयेन संस्पृष्टाः तयोः व्रणाः संरुरुहुः, तनू च सुवर्णे स्निग्धे आशु बभूवतुः। तयोः तेजः वीर्यं बलम् ओजः उत्साहः महागुणाः प्रदर्शनं बुद्धिः स्मृतिः च द्विगुणाः अभवन्। महातेजाः गरुडः वासवोपमौ तौ उत्थाप्य उभौ हृष्टः सस्वजे; रामः च एनम् उवाच। गरुडस्य आगमनस्य वर्णनं प्रकृतेः क्षोभेण आरभ्यते — वायुः, मेघाः, विद्युत्, समुद्रस्य तरङ्गाः, द्रुमाणां पतनम्। एतत् सर्वं तस्य पक्षवातस्य फलम्, येन तस्य महिमा पूर्वम् एव सूच्यते। नागाः गरुडस्य स्वाभाविकाः शत्रवः, अतः तं दृष्ट्वा एव ते पलायिताः — अनेन नागपाशस्य रहस्यम् उद्घाटितम्: शराः वस्तुतः नागाः आसन्। गरुडस्य स्पर्शः औषधिः इव कार्यं करोति — व्रणाः सद्यः रूढाः, गुणाः च द्विगुणाः। अनेन ज्ञायते यत् एषा विपत्तिः अन्ते लाभाय एव जाता। ‘ज्वलन्तं पावकम् इव’ इति उपमा गरुडस्य सुवर्णवर्णं तेजः च दर्शयति। तस्य स्पर्शः केवलं व्रणान् न रोपयति, गुणान् अपि द्विगुणान् करोति — ‘प्रदर्शनं बुद्धिः स्मृतिः’ इति मानसिकाः गुणाः अपि वर्धिताः। अनेन सूच्यते यत् दिव्यः अनुग्रहः शरीरं मनः च उभयम् अपि पुष्णाति। ‘सुवर्णे स्निग्धे तनू’ इति वर्णनं रोगमुक्तस्य कान्तिं दर्शयति। गरुडः उभौ भ्रातरौ सस्वजे — एषः आलिङ्गनः सख्यस्य प्रथमं चिह्नम्। समुद्रस्य जीवाः अपि भयेन गभीरं जलं प्रविष्टाः — गरुडः सर्पाणां, समुद्रजीवानां च भयहेतुः। कविः गरुडस्य आगमनं पूर्वं ध्वनिना, ततः दृश्येन वर्णयति, येन पाठकस्य प्रतीक्षा वर्धते।

Meanwhile a wind arose, with clouds and lightning; it tossed the waters of the ocean and seemed to shake the mountains. With the great wind of his wings, the great trees of all the islands fell into the salt sea, their branches broken. The serpents living there were terrified, and all the sea-creatures quickly dived deep into the salt ocean. Then, in a moment, all the monkeys saw Garuḍa, the mighty son of Vinatā, blazing like fire. Seeing him come, the serpents that had bound the two men in the form of mighty arrows fled away. Then Suparṇa touched the two Kākutsthas, greeted them, and stroked their moon-bright faces with his hands. At the touch of Vinatā's son their wounds closed up, and at once their bodies became golden and glossy. Their splendour, valour, strength, vigour and energy, their great virtues, their perception, understanding and memory were doubled. Raising up the two brothers, who were equal to Indra, the brilliant Garuḍa joyfully embraced them both, and Rāma spoke to him. Garuḍa's arrival begins with an upheaval of nature — wind, clouds, lightning, the sea's waves, the falling trees — all the work of the wind of his wings, which announces his greatness before he appears. The poet describes his coming first by sound, then by sight, heightening the reader's suspense. Serpents and sea-creatures alike take fright, for Garuḍa is their terror; the nāgas are his natural enemies, and they flee the moment they see him — and so the secret of the serpent-noose is revealed: the arrows really were serpents. His touch works like medicine: the wounds heal at once and every virtue is doubled — not only the body's but the mind's too, perception, understanding and memory — so that divine grace nourishes body and mind alike, and the disaster turns out in the end to their gain. "Blazing like fire" shows his golden radiance, and the "golden and glossy" bodies show the glow of those restored to health. Garuḍa's embrace is the first sign of friendship.

६रामगरुडसंवादः, गरुडस्य उपदेशः

४२भवत्प्रसादाद्व्यसनं रावणिप्रभवं महत्।
उपायेन व्यतिक्रान्तौ शीघ्रं च बलिनौ कृतौ॥

४३यथा तातं दशरथं यथाजं च पितामहम्।
तथा भवन्तमासाद्य हृदयं मे प्रसीदति॥

४४को भवान्रूपसम्पन्नो दिव्यस्रगनुलेपनः।
वसानो विरजे वस्त्रे दिव्याभरणभूषितः॥

४५तमुवाच महातेजा वैनतेयो महाबलः।
पतत्रिराजः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणम्॥

४६अहं सखा ते काकुत्स्थ प्रियः प्राणो बहिश्चरः।
गरुत्मानिह सम्प्राप्तो युवयोः साह्यकारणात्॥

४७असुरा वा महावीर्या दानवा वा महाबलाः।
सुराश्चापि सगन्धर्वाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम्॥

४८नेमं मोक्षयितुं शक्ताः शरबन्धं सुदारुणम्।
मायाबलादिन्द्रजिता निर्मितं क्रूरकर्मणा॥

४९एते नागाः काद्रवेयास्तीक्ष्णदंष्ट्रा विषोल्बणाः।
रक्षोमायाप्रभावेण शरभूतास्त्वदाश्रयाः॥

५०सभाग्यश्चासि धर्मज्ञ राम सत्यपराक्रम।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा समरे रिपुघातिना॥

५१इमं श्रुत्वा तु वृत्तान्तं त्वरमाणोऽहमागतः।
सहसैवावयोः स्नेहात्सखित्वमनुपालयन्॥

५२मोक्षितौ च महाघोरादस्मात्सायकबन्धनात्।
अप्रमादश्च कर्तव्यो युवाभ्यां नित्यमेव हि॥

५३प्रकृत्या राक्षसाः सर्वे संग्रामे कूटयोधिनः।
शूराणां शुद्धभावानां भवतामार्जवं बलम्॥

५४तन्न विश्वसनीयं वो राक्षसानां रणाजिरे।
एतेनैवोपमानेन नित्यं जिह्मा हि राक्षसाः॥

रामः अवदत् — ‘भवतः प्रसादात् रावणिप्रभवं महत् व्यसनम् उपायेन व्यतिक्रान्तौ, शीघ्रं च बलिनौ कृतौ। यथा तातं दशरथं यथा च पितामहम् अजं, तथा भवन्तम् आसाद्य मे हृदयं प्रसीदति। रूपसम्पन्नः दिव्यस्रगनुलेपनः विरजे वस्त्रे वसानः दिव्याभरणभूषितः भवान् कः?’ महातेजाः महाबलः पतत्रिराजः वैनतेयः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणं तम् उवाच — ‘काकुत्स्थ, अहं ते सखा, प्रियः बहिश्चरः प्राणः; गरुत्मान् युवयोः साह्यकारणात् इह सम्प्राप्तः। महावीर्याः असुराः, महाबलाः दानवाः, शतक्रतुं पुरस्कृत्य सगन्धर्वाः सुराः अपि मायाबलात् क्रूरकर्मणा इन्द्रजिता निर्मितम् इमं सुदारुणं शरबन्धं मोक्षयितुं न शक्ताः। एते तीक्ष्णदंष्ट्राः विषोल्बणाः काद्रवेयाः नागाः रक्षोमायाप्रभावेण शरभूताः त्वाम् आश्रिताः। धर्मज्ञ सत्यपराक्रम राम, रिपुघातिना भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह त्वं सभाग्यः असि। इमं वृत्तान्तं श्रुत्वा सखित्वम् अनुपालयन् आवयोः स्नेहात् सहसा एव त्वरमाणः अहम् आगतः। अस्मात् महाघोरात् सायकबन्धनात् युवां मोक्षितौ; युवाभ्यां नित्यम् एव अप्रमादः कर्तव्यः। प्रकृत्या सर्वे राक्षसाः संग्रामे कूटयोधिनः; शूराणां शुद्धभावानां भवतां तु आर्जवं बलम्। तत् रणाजिरे राक्षसानां न विश्वसनीयं वः; एतेन एव उपमानेन राक्षसाः नित्यं जिह्माः इति जानीत।’ रामस्य कृतज्ञता ‘पितृवत् प्रसीदति मे हृदयम्’ इति वचने प्रकटा। गरुडस्य आत्मपरिचयः रहस्यमयः — ‘बहिश्चरः प्राणः’ इति वदन् सः रामस्य दिव्यस्वरूपं (विष्णोः वाहनत्वेन) सूक्ष्मतया संकेतयति, किन्तु स्पष्टं न कथयति। काद्रवेयाः कद्रूपुत्राः नागाः, गरुडस्य मातुः विनतायाः सपत्न्याः पुत्राः; अतः तेषां गरुडेन सह वैरं पुराणप्रसिद्धम्। गरुडस्य उपदेशः युद्धनीतेः सारः — धर्मयोद्धारः ऋजवः, अतः कपटयोधिभिः सह सावधानाः भवेयुः। ‘आर्जवं बलम्’ इति वचनं रामस्य गुणं प्रशंसति, तथापि तस्य दुर्बलताम् अपि सूचयति — ऋजुः शीघ्रं वञ्च्यते। रामस्य प्रश्नः ‘को भवान्’ इति स्वाभाविकः, यतः सः गरुडं न जानाति — एषः मानुषलीलायाः निर्वाहः। गरुडस्य उत्तरम् अपि गूढम् — ‘सखा ते’, ‘प्राणो बहिश्चरः’ इति वदन् सः स्वस्य रामेण सह नित्यसम्बन्धं सूचयति, यतः विष्णोः वाहनः गरुडः। किन्तु ‘सखित्वं प्रति कौतूहलं न कार्यम्’ इति अग्रे वक्ष्यति, अतः रहस्यं रक्षितम्। अस्मिन् संवादे त्रयः विषयाः — मोक्षस्य कारणम्, नागानां परिचयः, भविष्याय उपदेशः च। ‘सुराः अपि मोक्षयितुं न शक्ताः’ इति वचनेन इन्द्रजितः मायायाः महत्त्वं, गरुडस्य च अद्वितीयं सामर्थ्यं दर्शितम्। ‘अप्रमादः कर्तव्यः’ इति उपदेशः सर्वेषां योद्धॄणां कृते सामान्यः नियमः। ‘एतेन एव उपमानेन’ इति गरुडः नागपाशस्य घटनाम् एव दृष्टान्तं करोति — अनुभवात् शिक्षा ग्राह्या। रामः अपि तस्य वचनं स्वीकरोति, अग्रिमयुद्धेषु च सावधानः भवति। दशरथस्य अजस्य च स्मरणं रामस्य कुलगौरवं, गरुडं प्रति पितृतुल्यं आदरं च दर्शयति। ‘हर्षपर्याकुलेक्षणम्’ इति रामस्य विशेषणं — आनन्देन तस्य नेत्रे अश्रुपूर्णे। गरुडस्य वचनेषु वात्सल्यं शिक्षा च मिश्रिते — सखा इव सः स्निह्यति, गुरुः इव उपदिशति। ‘शुद्धभावानाम्’ इति पदेन रामलक्ष्मणयोः निर्मलता, राक्षसानां च कौटिल्यं परस्परं तुल्यते।

Rāma said, "By your grace, and by this means, we have overcome the great disaster Rāvaṇa's son brought on us, and have quickly been made strong again. Meeting you, my heart is as glad as if I had met my father Daśaratha or my grandfather Aja. Who are you, so handsome, wearing heavenly garlands and unguents, spotless clothes and heavenly ornaments?" The brilliant and mighty son of Vinatā, king of birds, glad at heart, answered Rāma, whose eyes were bright with joy: "I am your friend, Kākutstha, your dear life-breath moving outside you. I am Garuḍa, come here to help you both. Neither the mighty asuras nor the powerful dānavas, nor the gods with the gandharvas led by Indra, could have freed you from this terrible bond of arrows that the cruel Indrajit made by the power of magic. These are nāgas, sons of Kadrū, sharp-fanged and deadly with poison, who by the power of rākṣasa magic became arrows and clung to you. You are fortunate, Rāma, knower of dharma, of true valour, you and your brother Lakṣmaṇa, slayer of foes in battle. When I heard what had happened, I came at once, in haste, out of affection for you both and keeping faith with our friendship. You have been freed from this most terrible bondage of arrows; now you must both always be on your guard. By nature all rākṣasas fight by deceit in battle, while the strength of pure-hearted heroes like you is your straightforwardness. So never trust the rākṣasas on the battlefield; let this very example teach you that rākṣasas are always crooked." Rāma's gratitude shows in his words "as glad as if I had met my father," and his mention of Daśaratha and Aja reveals both his pride in his line and a son's reverence for Garuḍa. His question "who are you?" is natural, for he does not know Garuḍa; he is playing his human part. Garuḍa's answer is mysterious: "your friend," "your life-breath moving outside you" — hinting at his eternal bond with Rāma, since Garuḍa is the mount of Viṣṇu, without saying so openly; and later he will tell Rāma not to be curious about their friendship, so the secret is kept. The sons of Kadrū are the nāgas, sons of the rival co-wife of Garuḍa's mother Vinatā, and their enmity with Garuḍa is famous in the old stories. The conversation covers three things: the cause of their release, who the serpents were, and advice for the future. "Not even the gods could free you" shows both the power of Indrajit's magic and Garuḍa's unique might. His advice is the essence of the art of war — righteous warriors are straightforward, so they must beware of those who fight by trickery. "Straightforwardness is your strength" praises Rāma, yet hints at a weakness too: the straightforward are easily deceived. "Always be on your guard" is a rule for every warrior, and Garuḍa makes the serpent-noose itself the example, so that lessons are learned from experience; Rāma accepts it and is watchful in the battles to come. Garuḍa's words blend affection and teaching — he loves like a friend and advises like a teacher — and "pure-hearted" sets the brothers' innocence against the rākṣasas' crookedness.

७गरुडस्य प्रस्थानम्

५५एवमुक्त्वा तदा रामं सुपर्णः स महाबलः।
परिष्वज्य च सुस्निग्धमाप्रष्टुमुपचक्रमे॥

५६सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणामपि वत्सल।
अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि गमिष्यामि यथासुखम्॥

५७न च कौतूहलं कार्यं सखित्वं प्रति राघव।
कृतकर्मा रणे वीर सखित्वं प्रतिवेत्स्यसि॥

५८बालवृद्धावशेषां तु लङ्कां कृत्वा शरोर्मिभिः।
रावणं तु रिपुं हत्वा सीतां त्वमुपलप्स्यसे॥

५९इत्येवमुक्त्वा वचनं सुपर्णः शीघ्रविक्रमः।
रामं च नीरुजं कृत्वा मध्ये तेषां वनौकसाम्॥

६०प्रदक्षिणं ततः कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान्।
जगामाकाशमाविश्य सुपर्णः पवनो यथा॥

एवं रामम् उक्त्वा महाबलः सुपर्णः सुस्निग्धं परिष्वज्य आप्रष्टुम् उपचक्रमे — ‘सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणाम् अपि वत्सल, अभ्यनुज्ञातुम् इच्छामि, यथासुखं गमिष्यामि। राघव, सखित्वं प्रति कौतूहलं न कार्यम्; वीर, रणे कृतकर्मा त्वं सखित्वं प्रतिवेत्स्यसि। शरोर्मिभिः लङ्कां बालवृद्धावशेषां कृत्वा, रिपुं रावणं हत्वा, त्वं सीताम् उपलप्स्यसे।’ इति एवं वचनम् उक्त्वा शीघ्रविक्रमः सुपर्णः वनौकसां मध्ये रामं नीरुजं कृत्वा प्रदक्षिणं कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान् पवनः इव आकाशम् आविश्य जगाम। सप्तपञ्चाशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः — तत्र गरुडः सखित्वस्य रहस्यं कालान्तरे ज्ञास्यसि इति वदति। ‘रिपूणाम् अपि वत्सल’ इति रामस्य विशेषणं तस्य करुणायाः परिचायकम्। गरुडस्य भविष्यवाणी — लङ्का बालवृद्धावशेषा भविष्यति — युद्धस्य अन्तिमं परिणामं सूचयति। ‘पवनः इव’ इति उपमा तस्य गतेः वेगं दर्शयति। प्रदक्षिणं परिष्वङ्गः च सख्युः सम्मानस्य चिह्ने। गरुडः अनुज्ञां याचते — एषः शिष्टाचारः, यतः सः रामं स्वामिनम् इव मन्यते। ‘यथासुखम्’ इति पदेन तस्य स्वतन्त्रता अपि सूच्यते। ‘रिपूणाम् अपि वत्सल’ इति विशेषणम् अग्रे विभीषणस्य रावणस्य च प्रसङ्गेषु सिद्धं भविष्यति — रामः मृतस्य रावणस्य अपि संस्कारम् अनुमन्यते। ‘शरोर्मिभिः’ इति रूपकं — बाणाः समुद्रस्य तरङ्गाः इव लङ्कां प्लावयिष्यन्ति। गरुडस्य आगमनं यथा अकस्मात्, तथा एव प्रस्थानम् अपि — सः कार्यं कृत्वा एव गच्छति। वानराणां मध्ये एव एषः सर्वः प्रसङ्गः घटितः, अतः ते सर्वे साक्षिणः।

Having said this to Rāma, the mighty Suparṇa embraced him warmly and began to take his leave. "Rāghava, my friend, knower of dharma, kind even to your enemies, I would ask your leave; I shall go my way. Do not be curious about our friendship, Rāghava; when you have done your work in battle, my hero, you will understand it. With the waves of your arrows you will leave Laṅkā with none but its children and old people, you will kill your enemy Rāvaṇa, and you will win back Sītā." With these words the swift Suparṇa, having made Rāma whole there among the forest-dwellers, walked around him in reverence and embraced him, and then, entering the sky, the valiant bird went away like the wind. "Kind even to your enemies" speaks of Rāma's compassion, which will be proved later with Vibhīṣaṇa and with Rāvaṇa — Rāma will even permit the funeral rites of the dead Rāvaṇa. Garuḍa's prophecy, that Laṅkā will be left with only children and the old, foretells the outcome of the war, and "the waves of your arrows" pictures the arrows flooding Laṅkā like the waves of the sea. Garuḍa asks leave as a courtesy, treating Rāma as his master, yet "I shall go my way" shows his freedom. Walking around Rāma in reverence and embracing him are marks of honour for a friend. As suddenly as he came, he goes, once his work is done, and "like the wind" shows his speed. All this took place among the monkeys, so every one of them was a witness.

८वानराणां हर्षः सिंहनादः च

६१नीरुजौ राघवौ दृष्ट्वा ततो वानरयूथपाः।
सिंहनादं तदा नेदुर्लाङ्गूलं दुधुवुश्च ते॥

६२ततो भेरीः समाजघ्नुर्मृदङ्गांश्चाप्यवादयन्।
दध्मुः शङ्खान्सम्प्रहृष्टाः क्ष्वेलन्त्यपि यथापुरम्॥

६३अपरे स्फोट्य विक्रान्ता वानरा नगयोधिनः।
द्रुमानुत्पाट्य विविधांस्तस्थुः शतसहस्रशः॥

६४विसृजन्तो महानादांस्त्रासयन्तो निशाचरान्।
लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुर्योद्धुकामाः प्लवंगमाः॥

६५तेषां सुभीमस्तुमुलो निनादो बभूव शाखामृगयूथपानाम्।
क्षये निदाघस्य यथा घनानां नादः सुभीमो नदतां निशीथे॥

ततः नीरुजौ राघवौ दृष्ट्वा वानरयूथपाः सिंहनादं नेदुः, लाङ्गूलानि च दुधुवुः। ततः भेरीः समाजघ्नुः, मृदङ्गान् च अवादयन्; सम्प्रहृष्टाः शङ्खान् दध्मुः, यथापुरं क्ष्वेलन्ति च। अपरे विक्रान्ताः नगयोधिनः वानराः स्फोट्य विविधान् द्रुमान् उत्पाट्य शतसहस्रशः तस्थुः। महानादान् विसृजन्तः निशाचरान् त्रासयन्तः योद्धुकामाः प्लवंगमाः लङ्काद्वाराणि उपाजग्मुः। शाखामृगयूथपानां तेषां सुभीमः तुमुलः निनादः बभूव, यथा निदाघस्य क्षये निशीथे नदतां घनानां सुभीमः नादः। अस्य भागस्य वर्णनं पूर्वभागानां शोकस्य विरोधेन उल्लासपूर्णम्। ‘यथापुरम्’ इति पदं सूचयति यत् वानराः पूर्ववत् उत्साहं प्राप्ताः। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः — ग्रीष्मान्ते वर्षर्तोः प्रथममेघानाम् उपमा नूतनस्य उत्साहस्य आरम्भं सूचयति। अग्रिमसर्गे एषः नादः रावणेन श्रूयते। भेरीमृदङ्गशङ्खानां नादः उत्सवस्य वाद्यानि, युद्धस्य आह्वानं च उभयम्। वानराः द्रुमान् उत्पाट्य स्थिताः, अर्थात् युद्धाय सज्जाः। लङ्काद्वाराणाम् उपगमनं प्रतिआक्रमणस्य आरम्भः — इतः परं वानराः आक्रामकाः भवन्ति। एषः नादः एव अग्रिमसर्गे रावणं चिन्तायां पातयति। ‘निदाघस्य क्षये’ इति कालनिर्देशः सूचयति यत् शोकस्य ग्रीष्मः समाप्तः, उत्साहस्य वर्षाः आरब्धाः। वानराणां नादः मेघगर्जनवत् गम्भीरः, राक्षसानां हृदये भयं जनयति।

Seeing the two Rāghavas free from pain, the monkey troop-leaders roared lion-roars and lashed their tails. Then they beat kettledrums and sounded tabors, and in their delight they blew conches and shouted as they had before. Other valiant monkeys who fought with trees slapped their arms, tore up trees of every kind, and stood there in their hundreds of thousands. Letting out great roars and terrifying the night-rangers, the monkeys, eager to fight, came up to the gates of Laṅkā. The roaring of those monkey troop-leaders was terrible and tumultuous, like the terrible thunder of clouds rumbling at midnight at the end of summer. This joyful scene contrasts with the grief before it; "as they had before" shows the monkeys' old zeal restored. The drums, tabors and conches are both music of celebration and a call to battle, and the monkeys standing with uprooted trees are ready to fight. Their coming up to Laṅkā's gates is the start of a counter-attack: from now on the monkeys take the offensive. The image of the first rain-clouds at the end of summer marks a new beginning: the summer of grief is over and the rains of zeal have begun, and the monkeys' thunderous roar strikes fear into the rākṣasas' hearts. In the next sarga Rāvaṇa hears this roar, and it plunges him into anxiety.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
मूढवात ५०.१ यस्याः वायुः प्रतिकूलः, दिग्भ्रान्ता
सन्धिः
‘मूढवाता + इव’ → ‘मूढवातेव’ इति बाह्यसन्धौ गुणः
समासः
मूढः वातः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
त्यक्तप्रहरण ५०.५ आयुधानि त्यक्त्वा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
त्यक्तानि प्रहरणानि यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
जयाशिषा ५०.७ विजयस्य आशीर्वादेन
सन्धिः
जय + आशिषा → जयाशिषा — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
जयस्य आशीः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (आशिस्)
वानरभीषण ५०.८ वानराणां भयजनकः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वानराणां भीषणः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
आयतसंत्रास ५०.९ महाभयग्रस्ताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘द्रवन्ति + आयत’ → ‘द्रवन्त्यायत’ इति बाह्यसन्धौ यण्
समासः
आयतः संत्रासः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
रावणात्मजशङ्कया ५०.९ इन्द्रजित् इति संशयेन
सन्धिः
रावण + आत्मज → रावणात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
रावणात्मजस्य शङ्का — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (हेतौ)
पर्यवस्थापय ५०.१० स्थिरीकुरु
सन्धिः
परि + अवस्थापय → पर्यवस्थापय — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — परि + अव + स्था णिच्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
ऋक्षपार्थिव ५०.११ भल्लूकराजः
सन्धिः
‘जाम्बवान् + ऋक्ष’ → ‘जाम्बवानृक्ष’ इति बाह्यसन्धौ हलन्तस्य संयोगः
समासः
ऋक्षाणां पार्थिवः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रियसंयुग ५०.१५ युद्धप्रियौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रियः संयुगः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
ऋजुविक्रम ५०.१६ सरलपराक्रमौ, धर्मयोद्धारौ
सन्धिः
‘वञ्चितौ + ऋजु’ → ‘वञ्चितावृजु’ इति बाह्यसन्धौ अयादिः
समासः
ऋजुः विक्रमः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
शल्यक ५०.१७ श्वाविधौ (साही-पशू)
सन्धिः
‘शल्यकौ + इव’ → ‘शल्यकाविव’ इति बाह्यसन्धौ अयादिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
नष्टराज्यमनोरथ ५०.१९ यस्य राज्याशा विनष्टा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
राज्यस्य मनोरथः नष्टः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गरुडाधिष्ठित ५०.२२ गरुडेन रक्षितौ, अनुगृहीतौ
सन्धिः
गरुड + अधिष्ठित → गरुडाधिष्ठित — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
गरुडेन अधिष्ठितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘गरुडाधिष्ठितौ’)
अरिंदम ५०.२४ शत्रुनाशकौ
सन्धिः
‘लब्धसंज्ञौ + अरिंदमौ’ → ‘लब्धसंज्ञावरिंदमौ’ इति बाह्यसन्धौ अयादिः; ‘अरिम् + दम’ इत्यत्र अलुक्
समासः
अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः (खच्)
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
शरसंस्पर्शकोविद ५०.२७ शरप्रयोगे कुशलाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शराणां संस्पर्शे कोविदाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘कोविदान्’)
विशल्या ५०.३० शल्यनिष्कासिनी ओषधिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगतं शल्यं यया सा — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘विशल्याम्’)
संजीवकरणी ५०.३० पुनर्जीवनदायिनी ओषधिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
संजीवं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः (ङीप्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सागरोत्तम ५०.३१ श्रेष्ठः समुद्रः
सन्धिः
सागर + उत्तम → सागरोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सागरेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
भग्नविटप ५०.३४ छिन्नशाखाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भग्नाः विटपाः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वैनतेय ५०.३६ गरुडः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विनतायाः अपत्यम् — तद्धितान्तः (ढक्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
संरुरुहुः ५०.३९ सम्यक् पूरिताः (व्रणाः)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — सम् + रुह्, लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
दिव्यस्रगनुलेपन ५०.४४ दिव्यमालागन्धयुक्तः
सन्धिः
स्रक् + अनुलेपन → स्रगनुलेपन — जश्त्वसन्धिः (क् → ग्)
समासः
दिव्ये स्रक् अनुलेपनं च यस्य सः — बहुव्रीहिः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
बहिश्चर ५०.४६ शरीरात् बहिः चरन् (प्राणः)
सन्धिः
बहिः + चर → बहिश्चर — विसर्गस्य श्चुत्वम्
समासः
बहिः चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
काद्रवेय ५०.४९ कद्रूपुत्राः नागाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कद्र्वाः अपत्यानि — तद्धितान्तः (ढक्)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
विषोल्बण ५०.४९ तीव्रविषाः
सन्धिः
विष + उल्बण → विषोल्बण — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
विषेण उल्बणाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
कूटयोधिन् ५०.५३ कपटयोद्धारः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कूटेन युध्यन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘कूटयोधिनः’)
बालवृद्धावशेष ५०.५८ यत्र केवलं बालाः वृद्धाः च अवशिष्यन्ते
सन्धिः
वृद्ध + अवशेष → वृद्धावशेष — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
बालाः वृद्धाः च अवशेषाः यस्यां सा — बहुव्रीहिः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शाखामृग ५०.६५ वानरः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शाखासु (चरन्) मृगः — मध्यमपदलोपी समासः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘शाखामृगयूथपानाम्’ इत्यस्मिन्)