- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘संदानितः + अपि’ → ‘संदानितोऽपि’ इति बाह्यसन्धौ उत्वं पूर्वरूपं च
- समासः
- समासः नास्ति — सम् + दा (दानि) क्त
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — एकोनपञ्चाशः सर्गः
रामविलापः
रामस्य प्रबोधः, लक्ष्मणं प्रति विलापः, मातॄणां चिन्ता, लक्ष्मणस्य गुणस्मरणम्, सुग्रीवाय प्रतिगमनानुज्ञा, विभीषणस्य आगमनं वानराणां पलायनं च
घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ रुधिरोक्षितौ नागौ इव निःश्वसन्तौ शयानौ; ससुग्रीवाः वानरश्रेष्ठाः तौ परिवार्य शोकपरिप्लुताः तस्थुः। स्थिरत्वात् सत्त्वयोगात् च रामः शरैः संदानितः अपि प्रत्यबुध्यत, सरुधिरं निषण्णं भ्रातरं दृष्ट्वा च पर्यदेवयत् — ‘सीतया जीवितेन वा मम किं कार्यम्, यदि भ्राता युधि निर्जितः शेते? सीतासमा नारी लोके लभ्येत, लक्ष्मणसमः भ्राता सचिवः साम्परायिकः न। कौसल्यां सुमित्रां कैकेयीं भरतं शत्रुघ्नं च किं वक्ष्यामि? इहैव देहं त्यक्ष्यामि। यः मां नित्यम् आश्वासयति स्म, सः अद्य भाषितुं न शक्नोति। यथा सः मां वनम् अनुयातः, तथा अहम् अपि तं यमक्षयम् अनुयास्यामि। विभीषणः लङ्काराज्ये न अभिषिक्तः इति मम प्रलापः मिथ्या जातः।’ ततः सः सुग्रीवम् उवाच — ‘अङ्गदं पुरस्कृत्य ससैन्यः सागरं तर; युष्माभिः मित्रकार्यं कृतम्, दैवं न अतिक्रमितुं शक्यम्; यथेष्टं गच्छत।’ तत् श्रुत्वा वानराः अश्रूणि अवर्तयन्। ततः सैन्यानि स्थापयित्वा गदापाणिः विभीषणः त्वरितः आगतः; नीलाञ्जनचयोपमं तं रावणिं मत्वा वानराः दुद्रुवुः।
१रामस्य प्रबोधः, भ्रातुः दर्शनं च
१घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ।
निःश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ॥
२सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवमहाबलाः।
परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः॥
३एतस्मिन्नन्तरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान्।
स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्च शरैः संदानितोऽपि सन्॥
४ततो दृष्ट्वा सरुधिरं निषण्णं गाढमर्पितम्।
भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः॥
घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ नागौ इव निःश्वसन्तौ रुधिरोक्षितौ शयानौ आस्ताम्। ससुग्रीवाः महाबलाः सर्वे वानरश्रेष्ठाः तौ महात्मानौ परिवार्य शोकपरिप्लुताः तस्थुः। एतस्मिन् अन्तरे वीर्यवान् रामः शरैः संदानितः अपि स्थिरत्वात् सत्त्वयोगात् च प्रत्यबुध्यत। ततः सरुधिरं निषण्णं गाढम् अर्पितं दीनवदनं भ्रातरं दृष्ट्वा आतुरः सः पर्यदेवयत। रामस्य प्रबोधः तस्य आत्मबलस्य फलम् — ‘स्थिरत्वात् सत्त्वयोगात् च’ इति कविः कारणं स्पष्टं वदति। शरीरं बद्धम्, किन्तु मनः दृढम्; अतः सः प्रथमं चेतनां लभते। लक्ष्मणः तु अद्यापि मूर्च्छितः, तस्य मुखं दीनम्। प्रबुद्धस्य रामस्य प्रथमः विचारः स्वस्य दशा न, अपितु भ्रातुः दशा — एतत् तस्य भ्रातृस्नेहस्य गभीरतां दर्शयति। ‘गाढम् अर्पितम्’ इति पदं सूचयति यत् लक्ष्मणस्य शरीरे बाणाः गभीरं प्रविष्टाः। वानराणां शोकः अपि वर्ण्यते, येन तेषां स्वामिनि भक्तिः प्रकाश्यते। नागौ इव निःश्वसन्तौ इति उपमा पूर्वसर्गात् अनुवर्तते, नागपाशस्य स्मारिका च।
Bound by that terrible bond of arrows, the two sons of Daśaratha lay drenched in blood, breathing like serpents. All the foremost monkeys, with mighty Sugrīva, stood around the two great heroes, overwhelmed with grief. Meanwhile valiant Rāma, fettered though he was by the arrows, came to his senses through his firmness and strength of spirit. Seeing his brother lying there, bloodied, deeply pierced, his face pale and wretched, he lamented in anguish. Rāma's waking is the fruit of his inner strength, and the poet names its cause plainly — his firmness and strength of spirit: his body was bound, but his mind was steady, and so he was the first to recover. Lakṣmaṇa was still unconscious, his face wan, the arrows driven deep into his body. Rāma's first thought on waking is not for himself but for his brother, which shows how deep his love for him ran. The monkeys' grief is described too, revealing their devotion to their master, and the image of the two brothers breathing like serpents, carried over from the previous sarga, recalls the serpent-noose that binds them.
२रामस्य विलापः — सीता, मातरः, भ्रातरः
५किं नु मे सीतया कार्यं लब्धया जीवितेन वा।
शयानं योऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम्॥
६शक्या सीतासमा नारी मर्त्यलोके विचिन्वता।
न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः॥
७परित्यक्ष्याम्यहं प्राणान्वानराणां तु पश्यताम्।
यदि पञ्चत्वमापन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः॥
८किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम्।
कथमम्बां सुमित्रां च पुत्रदर्शनलालसाम्॥
९विवत्सां वेपमानां च वेपन्तीं कुररीमिव।
कथमाश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना॥
१०कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम्।
मया सह वनं यातो विना तेनाहमागतः॥
११उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुमम्बासुमित्रया।
इहैव देहं त्यक्ष्यामि नहि जीवितुमुत्सहे॥
‘लब्धया सीतया जीवितेन वा मम किं कार्यम्, यः अहम् अद्य भ्रातरं युधि निर्जितं शयानं पश्यामि? मर्त्यलोके विचिन्वता सीतासमा नारी शक्या लब्धुम्; लक्ष्मणसमः भ्राता सचिवः साम्परायिकः तु न। यदि सुमित्रानन्दवर्धनः पञ्चत्वम् आपन्नः, तर्हि वानराणां पश्यताम् अहं प्राणान् परित्यक्ष्यामि। कौसल्यां मातरं किं वक्ष्यामि, कैकेयीं च किम्? पुत्रदर्शनलालसाम् अम्बां सुमित्रां कथं वक्ष्यामि? विवत्सां वेपमानां कुररीम् इव वेपन्तीं तां, यदि तं विना यास्यामि, कथम् आश्वासयिष्यामि? शत्रुघ्नं यशस्विनं भरतं च कथं वक्ष्यामि — ‘मया सह वनं यातः, तेन विना अहम् आगतः’ इति? अम्बासुमित्रया कृतम् उपालम्भं सोढुं न शक्ष्यामि; इहैव देहं त्यक्ष्यामि, जीवितुं न उत्सहे।’ अत्र रामस्य वचनं प्रसिद्धम् — ‘सीतासमा नारी लभ्येत, लक्ष्मणसमः भ्राता न’। एतत् सीतायाः अवमाननं न, अपितु शोकस्य अतिशयेन उक्तं; भ्रातृस्नेहः एव अत्र प्रधानः। ‘साम्परायिकः’ इति पदेन लक्ष्मणः युद्धे सहायः इति विशेषतः उक्तम्। मातॄणां चिन्ता रामस्य कर्तव्यबोधं दर्शयति — सः स्वस्य दुःखात् अपि अधिकं मातॄणां दुःखं चिन्तयति, यथा पूर्वसर्गे सीता कौसल्यायाः। ‘विवत्सां वेपमानाम्’ इति उपमा गोमातुः वत्सहीनायाः दशां स्मारयति। सुमित्रायाः उपालम्भः विशेषतः भयकारकः, यतः सा एव लक्ष्मणं रामेण सह वनं प्रेषितवती। कैकेय्याः नाम अपि गृहीतम् — रामस्य मनसि तां प्रति द्वेषः नास्ति, सा अपि माता एव। रामस्य एषः शोकः तस्य मानवीयं पक्षं प्रकाशयति — सः अवतारः अपि मनुष्यवत् दुःखं अनुभवति। ‘परित्यक्ष्याम्यहं प्राणान्’ इति वचनं निराशायाः पराकाष्ठा, किन्तु ‘यदि’ इति पदेन सः अद्यापि संशयं धारयति — लक्ष्मणः पञ्चत्वं गतः वा न वा।
"What use is Sītā to me, even if I win her back, or life itself, when today I see my brother lying beaten in battle? Search the world of mortals and a woman equal to Sītā could be found, but never a brother like Lakṣmaṇa, my counsellor and comrade in war. If the joy of Sumitrā has gone back to the elements, I will give up my life here, before the monkeys' eyes. What shall I say to my mother Kausalyā, and what to Kaikeyī? How shall I face mother Sumitrā, who longs to see her son? How shall I comfort her, trembling like a cow robbed of her calf, crying like an osprey, if I go back without him? How shall I tell Śatrughna and glorious Bharata, 'He went to the forest with me, and I have come back without him'? I could not bear mother Sumitrā's reproaches. I will give up my body here; I have no heart to live." Rāma's words here are famous — a woman like Sītā might be found, but not a brother like Lakṣmaṇa. They are no slight to Sītā but the excess of grief speaking; love for his brother is what fills him. "Comrade in war" singles out Lakṣmaṇa as his helper in battle. His thought for the mothers shows his sense of duty: he thinks of their sorrow even more than his own, as Sītā in the previous sarga thought of Kausalyā's. The cow robbed of her calf recalls a mother bereft. Sumitrā's reproach is what he dreads most, for it was she who sent Lakṣmaṇa to the forest with Rāma. He names Kaikeyī too; there is no hatred for her in his mind — she too is his mother. This grief reveals Rāma's human side: though he is an incarnation of the divine, he suffers like a man. His vow to give up his life is the depth of despair, yet the word "if" shows that he still does not know whether Lakṣmaṇa is really dead.
३लक्ष्मणस्य गुणानां स्मरणम्
१२धिङ्मां दुष्कृतकर्माणमनार्यं यत्कृते ह्यसौ।
लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत्॥
१३त्वं नित्यं सुविषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण।
गतासुर्नाद्य शक्तोऽसि मामार्तमभिभाषितुम्॥
१४येनाद्य बहवो युद्धे निहता राक्षसाः क्षितौ।
तस्यामेवाद्य शूरस्त्वं शेषे विनिहतः शनैः॥
१५शयानः शरतल्पेऽस्मिन्सशोणितपरिस्रुतः।
शरभूतस्ततो भासि भास्करोऽस्तमिव व्रजन्॥
१६बाणाभिहतमर्मत्वान्न शक्नोषीह भाषितुम्।
रुजा चाब्रुवतो यस्य दृष्टिरागेण सूच्यते॥
१७यथैव मां वनं यान्तमनुयातो महाद्युतिः।
अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम्॥
१८इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यमनुव्रतः।
इमामद्य गतोऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः॥
१९सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेन न संस्मरे।
परुषं विप्रियं चापि श्रावितं तु कदाचन॥
२०विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः।
इष्वस्त्रेष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः॥
२१अस्त्रैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः।
सोऽयमुर्व्यां हतः शेते महार्हशयनोचितः॥
‘धिक् मां दुष्कृतकर्माणम् अनार्यं, यत्कृते असौ लक्ष्मणः गतासुः इव शरतल्पे पतितः शेते। लक्ष्मण, त्वं नित्यं सुविषण्णं माम् आश्वासयसि; अद्य गतासुः आर्तं मां भाषितुं न शक्तः असि। येन अद्य युद्धे बहवः राक्षसाः क्षितौ निहताः, तस्याम् एव क्षितौ शूरः त्वं शनैः विनिहतः शेषे। अस्मिन् शरतल्पे सशोणितपरिस्रुतः शयानः त्वं शरभूतः अस्तं व्रजन् भास्करः इव भासि। बाणाभिहतमर्मत्वात् त्वम् इह भाषितुं न शक्नोषि; रुजया अब्रुवतः यस्य भावः दृष्टिरागेण सूच्यते। यथा महाद्युतिः सः वनं यान्तं माम् अनुयातः, तथा एव अहम् अपि एनं यमक्षयम् अनुयास्यामि। इष्टबन्धुजनः नित्यं मां च अनुव्रतः सः अनार्यस्य मम दुर्नयैः इमाम् अवस्थां गतः। सुरुष्टेन अपि वीरेण लक्ष्मणेन परुषं विप्रियं वा कदाचन श्रावितं न संस्मरामि। यः एकवेगेन पञ्च बाणशतानि विससर्ज, सः इष्वस्त्रेषु कार्तवीर्यात् अपि अधिकः लक्ष्मणः। यः शक्रस्य अपि महात्मनः अस्त्रैः अस्त्राणि हन्यात्, सः महार्हशयनोचितः अयम् उर्व्यां हतः शेते।’ अस्मिन् भागे लक्ष्मणस्य त्रयः गुणाः स्तूयन्ते — आश्वासकत्वम्, अनुव्रतत्वम्, अस्त्रपराक्रमः च। ‘परुषं विप्रियं वा न श्रावितम्’ इति वचनं लक्ष्मणस्य विनयस्य परमं प्रमाणम् — क्रुद्धः अपि सः अग्रजं प्रति कटु न अवदत्। रामः आत्मानं ‘दुष्कृतकर्माणम् अनार्यम्’ इति निन्दति, यतः तस्य कारणात् एव भ्राता वनं गतः। ‘अस्तं व्रजन् भास्करः’ इति उपमा — रक्तवर्णः सूर्यः अस्तमये यथा दीप्यते, तथा रक्तसिक्तः लक्ष्मणः। कार्तवीर्यार्जुनः सहस्रबाहुः प्रसिद्धः धनुर्धरः; तस्मात् अपि अधिकः इति स्तुतिः। ‘शनैः’ इति पदं मुद्रणे स्पष्टम्, यद्यपि समीक्षिते ‘paraiḥ’। ‘त्वं नित्यं सुविषण्णं माम् आश्वासयसि’ इति वचनेन वनवासस्य सर्वे प्रसङ्गाः स्मर्यन्ते — सीताहरणे, जटायुषः मरणे, पम्पातीरे च लक्ष्मणः एव रामम् आश्वासयत्। अद्य स एव मौनी, अतः रामस्य दुःखं द्विगुणम्। ‘रुजा अब्रुवतः’ इति वर्णनं सूक्ष्मम् — लक्ष्मणः वक्तुं न शक्नोति, किन्तु तस्य नेत्रयोः रक्तिमा तस्य वेदनां कथयति। ‘यथा सः माम् अनुयातः, तथा अहं तम् अनुयास्यामि’ इति प्रतिज्ञा भ्रातृधर्मस्य परस्परतां दर्शयति। इष्वस्त्रविद्यायां लक्ष्मणस्य श्रेष्ठता पुनः पुनः उच्यते, येन तस्य पतनस्य आश्चर्यं वर्धते — एतादृशः वीरः अपि मायया पातितः। ‘महार्हशयनोचितः’ इति वचने राजकुमारस्य सुखस्य स्मृतिः, भूमौ शयनस्य च विरोधः।
"Shame on me, a wrongdoer, ignoble, for whose sake Lakṣmaṇa lies fallen on a bed of arrows as though lifeless! You always comforted me, Lakṣmaṇa, when I was most downcast; now, your life gone, you cannot speak to me in my distress. On the very ground where today you killed so many rākṣasas in battle, you now lie, my hero, struck down yourself. Lying on this bed of arrows, streaming with blood, turned into a mass of arrows, you shine like the sun as it goes down. With your vitals pierced by arrows you cannot speak, but though pain keeps you silent, the redness of your eyes tells what you feel. As that radiant one followed me when I went to the forest, so I will follow him to the house of Yama. He who loved his kin and was always devoted to me has come to this through the folly of an ignoble man like me. I cannot remember ever hearing a harsh or unkind word from heroic Lakṣmaṇa, not even when he was very angry. He could loose five hundred arrows in a single burst; in archery he surpassed even Kārtavīrya. He could destroy with his own weapons the weapons even of great Indra — and he lies dead on the ground, he who deserved the finest of beds." Three of Lakṣmaṇa's virtues are praised here: his comforting, his devotion and his prowess with weapons. That Rāma never heard a harsh word from him, even in anger, is the highest proof of his humility. Rāma calls himself a wrongdoer and ignoble because it was for his sake that his brother went to the forest. The setting sun, red as it goes down, is the image for Lakṣmaṇa red with blood. Kārtavīrya Arjuna, the thousand-armed, was a famous archer, and to surpass him is high praise. "You always comforted me" calls up every scene of the exile — when Sītā was carried off, when Jaṭāyu died, on the shores of Pampā — it was always Lakṣmaṇa who consoled Rāma; today he is silent, and Rāma's grief is doubled. The detail of the red eyes is subtle: Lakṣmaṇa cannot speak, but his eyes tell his pain. "As he followed me, so I will follow him" shows the give and take of brotherly duty. His mastery of arms is stressed again and again to heighten the wonder of his fall — even such a hero brought down by illusion — and the costly bed a prince deserves stands against the bare ground he lies on.
४सुग्रीवाय प्रतिगमनानुज्ञा, वानराणां रोदनं च
२२तत्तु मिथ्या प्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः।
यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः॥
२३अस्मिन्मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि।
मत्वा हीनं मया राजन्रावणोऽभिभविष्यति॥
२४अङ्गदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यं सपरिच्छदम्।
सागरं तर सुग्रीव नीलेन च नलेन च॥
२५कृतं हि सुमहत्कर्म यदन्यैर्दुष्करं रणे।
ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च॥
२६अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च।
युद्धं केसरिणा संख्ये घोरं सम्पातिना कृतम्॥
२७गवयेन गवाक्षेण शरभेण गजेन च।
अन्यैश्च हरिभिर्युद्धं मदर्थे त्यक्तजीवितैः॥
२८न चातिक्रमितुं शक्यं दैवं सुग्रीव मानुषैः।
यत्तु शक्यं वयस्येन सुहृदा वा परं मम॥
२९कृतं सुग्रीव तत्सर्वं भवता धर्मभीरुणा।
मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः॥
३०अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं गन्तुमर्हथ।
शुश्रुवुस्तस्य ये सर्वे वानराः परिदेवितम्॥
३१वर्तयांचक्रिरेऽश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः॥
‘राक्षसानां राज्ये विभीषणः मया न कृतः इति मम प्रलप्तं मिथ्या मां प्रधक्ष्यति, न संशयः। सुग्रीव, अस्मिन् मुहूर्ते इतः प्रतियातुम् अर्हसि; राजन्, मया हीनं त्वां मत्वा रावणः अभिभविष्यति। अङ्गदं पुरस्कृत्य ससैन्यं सपरिच्छदं नीलेन नलेन च सह सागरं तर, सुग्रीव। अन्यैः दुष्करं सुमहत् कर्म रणे कृतम्; ऋक्षराजेन गोलाङ्गूलाधिपेन च अहं तुष्यामि। अङ्गदेन, मैन्देन, द्विविदेन च कर्म कृतम्; केसरिणा सम्पातिना च घोरं युद्धं कृतम्। गवयेन, गवाक्षेण, शरभेण, गजेन, अन्यैः च हरिभिः मदर्थे त्यक्तजीवितैः युद्धं कृतम्। सुग्रीव, मानुषैः दैवम् अतिक्रमितुं न शक्यम्। वयस्येन सुहृदा वा यत् परं शक्यं, तत् सर्वं धर्मभीरुणा भवता कृतम्। वानरर्षभाः, भवद्भिः इदं मित्रकार्यं कृतम्; मया अनुज्ञाताः सर्वे यथेष्टं गन्तुम् अर्हथ।’ तस्य परिदेवितं ये वानराः शुश्रुवुः, ते सर्वे कृष्णेतरेक्षणाः नेत्रैः अश्रूणि वर्तयांचक्रिरे। अस्मिन् भागे रामस्य कृतज्ञता प्रधाना — शोकसमये अपि सः प्रत्येकस्य सहायस्य नाम गृहीत्वा धन्यवादं ददाति। विभीषणं प्रति प्रतिज्ञायाः अपूर्तिः तस्य मनसि दाहः — सत्यप्रतिज्ञस्य रामस्य कृते वचनस्य वैफल्यं मृत्योः अपि अधिकं दुःखम्। सुग्रीवस्य रक्षायाः चिन्ता अपि दृश्यते — रावणः दुर्बलं सुग्रीवं आक्रमेत् इति। ‘दैवं न अतिक्रमितुं शक्यम्’ इति रामस्य स्वीकारः तस्य मानुषभावस्य सूचकः। एकत्रिंशः श्लोकः एकार्धः — ‘वर्तयांचक्रिरेऽश्रूणि…’ इति। ‘तत्तु मिथ्या प्रलप्तम्’ इति वचनं समुद्रतीरे विभीषणस्य शरणागतिसमये रामेण कृतं लङ्काराज्याभिषेकं स्मारयति; तदा रामः तं समुद्रजलेन अभिषिक्तवान् आसीत्। अङ्गदस्य पुरस्कारः अपि अर्थवान् — सुग्रीवानन्तरं सः एव वानरराज्यस्य उत्तराधिकारी। नीलनलयोः नाम्नोः ग्रहणं सेतोः निर्माणं स्मारयति; तेन एव सेतुना प्रत्यागमनं सम्भवति। ऋक्षराजः जाम्बवान्, गोलाङ्गूलाधिपः गवाक्षः, केसरी हनुमतः पिता, सम्पातिः इति सर्वे क्रमेण गणिताः — रामः न कस्यापि सेवां विस्मरति। ‘मित्रकार्यम्’ इति पदेन सः वानराणां साहाय्यं मैत्र्याः फलम् इति मन्यते, न ऋणम्। त्रिंशत्तमः श्लोकः द्व्यर्धः किन्तु वाक्यद्वयं योजयति — रामस्य अनुज्ञा, वानराणां श्रवणं च। वानराणां अश्रूणि तेषां प्रेमणः प्रमाणम् — ते रामं त्यक्त्वा गन्तुं न इच्छन्ति, अनुज्ञां श्रुत्वा अपि रोदन्ति एव। एतेन ज्ञायते यत् वानराणां सहायता केवलं राजाज्ञया न, हृदयेन अपि कृता।
"And that promise I made, which now proves idle, will surely burn me: I have not made Vibhīṣaṇa king of the rākṣasas. Sugrīva, you must go back from here this very moment; thinking you are without me, Rāvaṇa will overpower you, my king. Put Aṅgada at your head and cross the ocean with your army and your followers, with Nīla and Nala. A very great deed has been done in battle, one that no one else could have done. I am grateful to the king of the bears and to the lord of the apes. Aṅgada has done great deeds, and Mainda and Dvivida; Kesarin and Sampāti fought a terrible fight; Gavaya, Gavākṣa, Śarabha, Gaja and other monkeys fought for my sake without a thought for their lives. But men cannot overstep fate, Sugrīva. Whatever the utmost a companion or a friend could do, you have done it all, you who fear to stray from dharma. You have done the work of friendship, bulls among monkeys; you all have my leave to go wherever you wish." All the monkeys who heard his lament shed tears from their tawny eyes. Gratitude is foremost here: even in his grief Rāma thanks each helper by name. His unkept promise to Vibhīṣaṇa burns him, for to Rāma, true to his word, a failed promise is worse than death. That promise recalls how, on the seashore when Vibhīṣaṇa came for refuge, Rāma had consecrated him king of Laṅkā with the water of the sea. He worries too for Sugrīva's safety, fearing Rāvaṇa will fall on him once he is weakened. His admission that men cannot overstep fate shows his human side. Aṅgada is put in front because after Sugrīva he is heir to the monkey kingdom, and Nīla and Nala are named because they built the bridge by which the army can return. The king of the bears is Jāmbavān, the lord of the apes Gavākṣa, and Kesarin is Hanumān's father; Rāma forgets no one's service. He calls their help "the work of friendship," the fruit of friendship, not a debt. And the monkeys' tears prove their love: they do not want to leave Rāma, and even hearing his leave they only weep, which shows their help came not from a king's command alone but from their hearts.
५विभीषणस्य आगमनं, वानराणां पलायनं च
३२ततः सर्वाण्यनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः।
आजगाम गदापाणिस्त्वरितं यत्र राघवः॥
३३तं दृष्ट्वा त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमम्।
वानरा दुद्रुवुः सर्वे मन्यमानास्तु रावणिम्॥
ततः सर्वाणि अनीकानि स्थापयित्वा गदापाणिः विभीषणः यत्र राघवः, तत्र त्वरितम् आजगाम। नीलाञ्जनचयोपमं त्वरितं यान्तं तं दृष्ट्वा सर्वे वानराः ‘रावणिः अयम्’ इति मन्यमानाः दुद्रुवुः। विभीषणस्य वर्णः इन्द्रजितः इव कृष्णः, सः अपि राक्षसः, अतः भ्रान्तिः स्वाभाविकी। एषः प्रसङ्गः अग्रिमसर्गस्य भूमिका — तत्र सुग्रीवः अङ्गदः जाम्बवान् च एतां भ्रान्तिं निवारयिष्यन्ति, ततः गरुडः आगमिष्यति। वानराणां भयस्य गभीरता अत्र सूच्यते — इन्द्रजितः नाममात्रेण ते पलायन्ते।
Then Vibhīṣaṇa, having set all the troops in their places, came hurrying, mace in hand, to where Rāghava was. Seeing him hurrying towards them, dark as a heap of black collyrium, all the monkeys fled, thinking he was Rāvaṇa's son. Vibhīṣaṇa was as dark as Indrajit and a rākṣasa too, so the mistake was natural, and it shows how deep the monkeys' fear ran: at the mere thought of Indrajit they ran. This scene prepares for the next sarga, where Sugrīva, Aṅgada and Jāmbavān will clear up the mistake, and then Garuḍa will come.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्ग॥ ४९॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सत्त्वस्य योगः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘सत्त्वयोगात्’, हेतौ)
- सन्धिः
- नि + सण्ण → निषण्ण — षत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — नि + सद् क्त
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘निषण्णम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सम्पराये (युद्धे) भवः — तद्धितान्तः (ठक्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पञ्चानां भावः — तद्धितान्तः (त्व)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पञ्चत्वम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुमित्रायाः आनन्दं वर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुत्रस्य दर्शने लालसा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘लालसाम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विगतः वत्सः यस्याः सा — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘विवत्साम्’)
- सन्धिः
- ‘कुररीम् + इव’ → ‘कुररीमिव’ इति बाह्यसन्धौ सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- उप + आलम्भ → उपालम्भ — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — उप + आ + लभ् घञ्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अम्बा चासौ सुमित्रा च — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘अम्बासुमित्रया’)
- सन्धिः
- दुः + कृत → दुष्कृत — विसर्गस्य षत्वम्
- समासः
- दुष्कृतं कर्म येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘दुष्कृतकर्माणम्’)
- सन्धिः
- गत + असु → गतासु — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- गताः असवः यस्य सः गतासुः (बहुव्रीहिः), तद्वत् — तद्धितान्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोणितेन सह परिस्रुतः — सहबहुव्रीहिगर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- बाण + अभिहत → बाणाभिहत — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- बाणैः अभिहतानि मर्माणि यस्य सः — बहुव्रीहिः; मुद्रणे ‘बाणाभिहतमर्मत्वात्’ (त्व-प्रत्ययान्तम्, पञ्चमी) इति रूपम्
- विभक्तिः
- मुद्रितरूपे पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दृष्टेः रागः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘दृष्टिरागेण’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यमस्य क्षयः (निवासः) — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अनुगतं व्रतं यस्य — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु रुष्टः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘सुरुष्टेन’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘कार्तवीर्यात् + च’ → ‘कार्तवीर्याच्च’ इति बाह्यसन्धौ श्चुत्वम्
- समासः
- कृतवीर्यस्य अपत्यम् — तद्धितान्तः (अण्)
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (अपादाने, तुलनायाम्)
- सन्धिः
- शयन + उचित → शयनोचित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- महार्हं शयनं महार्हशयनं, तस्य उचितः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — प्र + लप् क्त
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परिच्छदेन सह — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- गोलाङ्गूल + अधिप → गोलाङ्गूलाधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- गोलाङ्गूलानाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- त्यक्तं जीवितं यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धर्मात् भीरुः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘धर्मभीरुणा’)
- सन्धिः
- कृष्ण + इतर → कृष्णेतर; इतर + ईक्षण → इतरेक्षण — उभयत्र गुणसन्धिः
- समासः
- कृष्णात् इतराणि ईक्षणानि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- नील + अञ्जन → नीलाञ्जन — सवर्णदीर्घः; चय + उपम → चयोपम — गुणसन्धिः
- समासः
- नीलाञ्जनस्य चयः, तस्य उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्