युद्धकाण्डम् — अष्टचत्वारिंशः सर्गः

सीताविलापः, त्रिजटाकृतम् आश्वासनं च

लाक्षणिकानां ज्योतिषिणां च वचनानां वैफल्यम्, शुभलक्षणानां स्मरणम्, कौसल्यायाः चिन्ता, त्रिजटायाः युक्तिभिः आश्वासनम्, अशोकवनिकां प्रति प्रत्यागमनम्

हतं भर्तारं लक्ष्मणं च दृष्ट्वा शोककर्शिता सीता करुणं विललाप — ‘ये लाक्षणिकाः ज्ञानिनः मां पुत्रिणीम् अविधवां यज्वनः महिषीं च ऊचुः, ते अद्य रामे हते सर्वे अनृतवादिनः। पादयोः पद्मानि, सूक्ष्माः नीलाः केशाः, असंहते भ्रुवौ, अरोमके जङ्घे, अविरलाः दन्ताः, मग्ननाभिः — एतानि शुभलक्षणानि मम वितथानि जातानि। वारुणाग्नेयैन्द्रवायव्यब्रह्मशिरोऽस्त्राणि ज्ञातवन्तौ राघवौ अपि अदृश्यमानेन मायया हतौ। न अहं तथा रामं लक्ष्मणम् आत्मानं वा शोचामि, यथा तपस्विनीं श्वश्रूं कौसल्याम्।’ विलपन्तीं तां त्रिजटा अवदत् — ‘मा विषादं कृथाः, तव भर्ता जीवति। हतनायका सेना हतकर्णा नौः इव भ्रमति, इयं तु असम्भ्रान्ता काकुत्स्थौ रक्षति। पुष्पकं विधवां न धारयेत्। मृतानां मुखेषु वैकृतं भवति, एतयोः तु लक्ष्मीः न मुञ्चति। न अहं कदापि अनृतम् उक्तवती।’ ‘एवम् अस्तु’ इति कृताञ्जलिः सीता उवाच; ततः पुष्पकं संनिवर्त्य सा अशोकवनिकां प्रवेशिता, राजपुत्रौ संचिन्त्य परं विषादं च अगमत्।

१लाक्षणिकानां ज्योतिषिणां च वचनानां वैफल्यम्

१भर्तारं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम्।
विललाप भृशं सीता करुणं शोककर्शिता॥

२ऊचुर्लाक्षणिका ये मां पुत्रिण्यविधवेति च।
तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः॥

३यज्वनो महिषीं ये मामूचुः पत्नीं च सत्रिणः।
तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः॥

४वीरपार्थिवपत्नीनां ये विदुर्भर्तृपूजिताम्।
तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः॥

५ऊचुः संश्रवणे ये मां द्विजाः कार्तान्तिकाः शुभाम्।
तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः॥

भर्तारं निहतं लक्ष्मणं च महाबलं दृष्ट्वा शोककर्शिता सीता भृशं करुणं विललाप — ‘ये लाक्षणिकाः माम् ‘‘पुत्रिणी अविधवा च भविष्यसि’’ इति ऊचुः, ते ज्ञानिनः अद्य रामे हते सर्वे अनृतवादिनः जाताः। ये मां यज्वनः महिषीं सत्रिणः पत्नीं च ऊचुः, ते अपि अद्य अनृतवादिनः। ये मां वीराणां पार्थिवानां पत्नीषु भर्तृपूजितां विदुः, ते अपि अनृतवादिनः। ये कार्तान्तिकाः द्विजाः संश्रवणे मां शुभाम् ऊचुः, ते अपि अद्य रामे हते अनृतवादिनः।’ अस्य भागस्य विशेषता ‘तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः’ इति चतुर्वारम् आवृत्तः उत्तरार्धः। एषा आवृत्तिः शोकस्य लयम् इव निर्माति — यथा शोकार्ता स्त्री एकम् एव वाक्यं पुनः पुनः वदति। सीता स्वस्य दुःखं ज्योतिषशास्त्रस्य वैफल्येन व्यक्तं करोति — यत् सर्वैः शास्त्रज्ञैः उक्तं, तत् अद्य मिथ्या जातम्। ‘यज्वनः महिषी’, ‘सत्रिणः पत्नी’ इति पदाभ्यां रामस्य यज्ञकर्तृत्वं सूच्यते — सः धर्मात्मा राजा यज्ञान् करिष्यति इति तेषां भविष्यवाणी आसीत्। ‘पुत्रिणी’ इति वचनम् अपि अत्र स्मरणीयं, यतः सीतायाः पुत्रौ अग्रे जनिष्येते; अतः वस्तुतः ज्ञानिनां वचनं न मिथ्या, केवलं सीता इदानीं तत् न जानाति। एषा विडम्बना वाचकस्य आश्वासनम्।

Seeing her husband struck down, and the mighty Lakṣmaṇa too, Sītā, wasted with grief, lamented bitterly and piteously. "The readers of marks who told me, 'You will bear sons and never be a widow' — now that Rāma is dead, all those wise men have spoken falsely. Those who called me the chief queen of a king who would offer sacrifices, the wife of one who would perform the great sacrificial sessions — now that Rāma is dead, all those wise men have spoken falsely. Those who knew me as one honoured by her husband among the wives of heroic kings — now that Rāma is dead, all those wise men have spoken falsely. The brahmin astrologers who declared in my hearing that I was blessed — now that Rāma is dead, all those wise men have spoken falsely." The refrain, "now that Rāma is dead, all those wise men have spoken falsely," comes four times, and the repetition makes a kind of rhythm of grief, the way a woman stricken with sorrow says the same words again and again. Sītā voices her pain through the failure of the prophecies: what all the learned men foretold has, it seems, proved false. "The queen of a sacrificer" points to Rāma as a righteous king who would perform sacrifices, as they had predicted. And "you will bear sons" deserves remembering, for Sītā's two sons are yet to be born; the wise men's words were not false after all — Sītā simply cannot know it now — and this irony is the reader's comfort.

२शरीरस्य शुभलक्षणानां स्मरणं वैफल्यं च

६इमानि खलु पद्मानि पादयोर्वै कुलस्त्रियः।
आधिराज्येऽभिषिच्यन्ते नरेन्द्रैः पतिभिः सह॥

७वैधव्यं यान्ति यैर्नार्योऽलक्षणैर्भाग्यदुर्लभाः।
नात्मनस्तानि पश्यामि पश्यन्ती हतलक्षणा॥

८सत्यनामानि पद्मानि स्त्रीणामुक्तानि लक्षणैः।
तान्यद्य निहते रामे वितथानि भवन्ति मे॥

९केशाः सूक्ष्माः समा नीला भ्रुवौ चासंहते मम।
वृत्ते चारोमके जङ्घे दन्ताश्चाविरला मम॥

१०शङ्खे नेत्रे करौ पादौ गुल्फावूरू समौ चितौ।
अनुवृत्तनखाः स्निग्धाः समाश्चाङ्गुलयो मम॥

११स्तनौ चाविरलौ पीनौ मामकौ मग्नचूचुकौ।
मग्ना चोत्सेधनी नाभिः पार्श्वोरस्कं च मे चितम्॥

१२मम वर्णो मणिनिभो मृदून्यङ्गरुहाणि च।
प्रतिष्ठितां द्वादशभिर्मामूचुः शुभलक्षणाम्॥

१३समग्रयवमच्छिद्रं पाणिपादं च वर्णवत्।
मन्दस्मितेत्येव च मां कन्यालाक्षणिका विदुः॥

१४आधिराज्येऽभिषेको मे ब्राह्मणैः पतिना सह।
कृतान्तकुशलैरुक्तं तत्सर्वं वितथीकृतम्॥

‘यैः पादयोः पद्मैः कुलस्त्रियः पतिभिः नरेन्द्रैः सह आधिराज्ये अभिषिच्यन्ते, तानि पद्मानि मम पादयोः सन्ति। यैः अलक्षणैः भाग्यदुर्लभाः नार्यः वैधव्यं यान्ति, तानि अहं हतलक्षणा पश्यन्ती अपि आत्मनि न पश्यामि। स्त्रीणां लक्षणैः उक्तानि पद्मानि सत्यनामानि, तानि अद्य रामे निहते मम वितथानि भवन्ति। मम केशाः सूक्ष्माः समाः नीलाः, भ्रुवौ असंहते, जङ्घे वृत्ते अरोमके, दन्ताः अविरलाः। शङ्खे नेत्रे करौ पादौ गुल्फौ ऊरू च समौ चितौ; नखाः अनुवृत्ताः स्निग्धाः, अङ्गुलयः समाः। स्तनौ अविरलौ पीनौ मग्नचूचुकौ; नाभिः मग्ना उत्सेधनी च, पार्श्वे उरः च चितम्। मम वर्णः मणिनिभः, अङ्गरुहाणि मृदूनि; द्वादशभिः शुभलक्षणैः प्रतिष्ठितां मां ते ऊचुः। समग्रयवम् अच्छिद्रं वर्णवत् पाणिपादं मम, ‘मन्दस्मिता’ इति च कन्यालाक्षणिकाः मां विदुः। कृतान्तकुशलैः ब्राह्मणैः पतिना सह मम आधिराज्ये अभिषेकः उक्तः, तत् सर्वम् अद्य वितथीकृतम्।’ एषः भागः सामुद्रिकशास्त्रस्य प्राचीनं प्रमाणम् — स्त्रीणां शरीरलक्षणैः तासां भाग्यं निर्दिश्यते स्म। सीता स्वस्य शरीरं शास्त्रदृष्ट्या परीक्षते, न अभिमानेन — सा पृच्छति यत् एतानि लक्षणानि सन्ति चेत्, कथं वैधव्यम्? अस्य प्रश्नस्य उत्तरं त्रिजटा दास्यति — लक्षणानि न मिथ्या, रामः जीवति एव। ‘हतलक्षणा’ इति आत्मनिन्दा — सा स्वयं मन्यते यत् तस्याः लक्षणानि निष्फलानि। ‘आधिराज्येऽभिषेकः’ इति वचनं विशेषतः करुणं, यतः अयोध्यायां रामस्य अभिषेकः एव विघ्नितः आसीत्, ततः वनवासः आरब्धः। अत्र वर्णितानि लक्षणानि केवलं सौन्दर्यस्य न, अपितु सौभाग्यस्य चिह्नानि मन्यन्ते — पादयोः पद्मरेखाः राजमहिषीत्वं, पाणिपादयोः यवरेखाः समृद्धिं, मग्ना नाभिः दीर्घायुष्यं च सूचयन्ति इति शास्त्रम्। ‘द्वादशभिः प्रतिष्ठिताम्’ इति वचनेन शास्त्रे परिगणितानां द्वादशानां शुभलक्षणानां पूर्णता सूच्यते। सीता कन्यावस्थायां जनकस्य गृहे यत् श्रुतवती, तत् अद्य स्मरति — एषा स्मृतिः तस्याः शैशवस्य आशाः दर्शयति। ‘सत्यनामानि पद्मानि’ इति वचने श्लेषः — पद्मम् इति नाम लक्ष्म्याः अपि, अतः तानि पद्मानि लक्ष्मीम् एव सूचयन्ति। विधवात्वस्य लक्षणानि सा स्वशरीरे अन्विष्यति, न लभते च — एषः अन्वेषः एव तस्याः अन्तःस्थितां आशां सूचयति।

"The lotus marks on the feet, by which women of noble family are consecrated to sovereignty with their royal husbands, are on my feet. And the ill marks by which luckless women come to widowhood — though I look, luckless as I am, I cannot find them on myself. The lotus marks the lore of signs finds on women are true to their name, yet for me, now that Rāma is dead, they have come to nothing. My hair is fine, even and dark; my brows do not meet; my shanks are round and hairless; my teeth are close-set. My temples, eyes, hands, feet, ankles and thighs are even and well-formed; my nails are rounded and glossy, my fingers even. My breasts are full and close together, with sunken nipples; my navel is deep with a raised rim; my sides and chest are full. My complexion is like a gem and the hair on my body is soft. They said I was established in all twelve auspicious marks. My hands and feet are covered with barley-marks, unbroken and well-coloured, and those who read the marks of maidens knew me as a woman of gentle smile. Brahmins skilled in reading fate declared that I would be consecrated to sovereignty with my husband — and all of that has been made false." This passage is an ancient witness to the science of bodily signs, by which a woman's fortune was read from the marks on her body. Sītā examines her body not in vanity but by the rules of that science, and asks: if these marks are here, how can I be a widow? Trijaṭā will answer the question — the marks are not false; Rāma is alive. These marks were held to be signs not of beauty alone but of good fortune: lotus lines on the feet foretell a royal consort, barley-marks on hands and feet prosperity, a deep navel long life, and the twelve marks together complete the list of auspicious signs. Sītā recalls what she heard as a girl in Janaka's house, and the memory shows the hopes of her youth. There is a play on "lotus," which is also a name of Lakṣmī, the goddess of fortune, so the lotus marks point to fortune herself. She searches her body for the marks of widowhood and cannot find them, and the very search reveals the hope still hidden in her heart. Calling herself luckless is self-reproach, and the prophecy of a consecration with her husband is especially poignant, for it was Rāma's consecration in Ayodhyā that was thwarted, and that is how the exile began.

३रामस्य पराक्रमस्मरणं, कौसल्यायाः चिन्ता च

१५शोधयित्वा जनस्थानं प्रवृत्तिमुपलभ्य च।
तीर्त्वा सागरमक्षोभ्यं भ्रातरौ गोष्पदे हतौ॥

१६ननु वारुणमाग्नेयमैन्द्रं वायव्यमेव च।
अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव राघवौ प्रत्यपद्यत॥

१७अदृश्यमानेन रणे मायया वासवोपमौ।
मम नाथावनाथाया निहतौ रामलक्ष्मणौ॥

१८नहि दृष्टिपथं प्राप्य राघवस्य रणे रिपुः।
जीवन्प्रतिनिवर्तेत यद्यपि स्यान्मनोजवः॥

१९न कालस्यातिभारोऽस्ति कृतान्तश्च सुदुर्जयः।
यत्र रामः सह भ्रात्रा शेते युधि निपातितः॥

२०न शोचामि तथा रामं लक्ष्मणं च महारथम्।
नात्मानं जननीं चापि यथा श्वश्रूं तपस्विनीम्॥

२१सा तु चिन्तयते नित्यं समाप्तव्रतमागतम्।
कदा द्रक्ष्यामि सीतां च लक्ष्मणं च सराघवम्॥

‘जनस्थानं शोधयित्वा, मम प्रवृत्तिम् उपलभ्य, अक्षोभ्यं सागरं तीर्त्वा च इमौ भ्रातरौ गोष्पदे हतौ। राघवौ वारुणम् आग्नेयम् ऐन्द्रं वायव्यं ब्रह्मशिरः च अस्त्रं प्रत्यपद्येताम्; तथापि वासवोपमौ मम नाथौ, अनाथायाः मम, अदृश्यमानेन मायया रणे निहतौ। राघवस्य दृष्टिपथं प्राप्य रिपुः, यद्यपि मनोजवः स्यात्, जीवन् न प्रतिनिवर्तेत। कालस्य अतिभारः नास्ति, कृतान्तः च सुदुर्जयः, यत्र रामः भ्रात्रा सह युधि निपातितः शेते। न अहं तथा रामं महारथं लक्ष्मणम् आत्मानं जननीं वा शोचामि, यथा तपस्विनीं श्वश्रूम्। सा हि नित्यं चिन्तयते — ‘‘कदा समाप्तव्रतम् आगतं रामं, सीतां लक्ष्मणं च द्रक्ष्यामि?’’’ ‘गोष्पदे हतौ’ इति लोकोक्तिः — यः महासागरं तरति, सः गोष्पदे निमज्जति इति। सीतायाः शोकः अत्र आत्मकेन्द्रितः न; सा पत्युः अपेक्षया अपि श्वश्र्वाः कौसल्यायाः दुःखं चिन्तयति। एतत् तस्याः उदारतायाः परमं प्रमाणम्। अस्त्राणां सूची रामस्य दिव्यशक्तिं स्मारयति — सः मानुषः अपि देवानाम् अस्त्राणि जानाति। ‘अदृश्यमानेन’ इति पदं सीतायाः मुखे न्याय्यम् आक्षेपं करोति — सम्मुखयुद्धे रामः कदापि न पराजितः स्यात्, केवलं मायया वञ्चितः। ‘कालस्य अतिभारः नास्ति’ इति वाक्ये दैवस्य सर्वशक्तिमत्ता स्वीक्रियते। सीता रामस्य पराक्रमं क्रमेण स्मरति — जनस्थानस्य शोधनम्, सीतायाः वार्तायाः लाभः, समुद्रस्य तरणम्। एतानि सर्वाणि महाकार्याणि कृत्वा अन्ते लघुना प्रकारेण पतनम् इति तस्याः आश्चर्यम्। ‘मम नाथौ’ इति वचने लक्ष्मणः अपि तस्याः रक्षकः इति स्वीक्रियते। कौसल्यायाः वर्णने ‘तपस्विनी’ इति विशेषणं — पुत्रवियोगेन सा तपस्विनी इव कृशा जाता। सीता श्वश्र्वाः आशां स्मरति — ‘कदा द्रक्ष्यामि’ इति प्रतीक्षा यस्याः जीवनस्य आधारः।

"The two brothers cleared Janasthāna, found news of me, crossed the unshakeable ocean — and then were killed in a cow's hoofprint. The Rāghavas had mastered the weapons of Varuṇa, Agni, Indra and Vāyu, and the Brahmaśiras too, and yet my two protectors, equal to Indra — mine, who now have no protector — have been killed in battle by one who could not be seen, by magic. For no enemy who came within Rāghava's sight in battle could have gone back alive, even if he were as swift as thought. Nothing is too heavy a load for Time, and Fate is hard indeed to overcome, since Rāma lies struck down in battle with his brother. But I do not grieve so much for Rāma, or for the great chariot-warrior Lakṣmaṇa, or for myself or my own mother, as for my poor mother-in-law, living like an ascetic, who is forever thinking, 'When shall I see Rāma come home with his vow fulfilled, and Sītā and Lakṣmaṇa with him?'" "Killed in a cow's hoofprint" is a proverb: one who crosses the great ocean drowns in a hoofprint of water. Sītā's grief is not centred on herself: she thinks of Kausalyā's sorrow even more than of her husband, the highest proof of her generous heart. The list of divine weapons recalls Rāma's divine power — human as he is, he knows the weapons of the gods — and "by one who could not be seen" is a just complaint from her lips: in open battle Rāma could never have been beaten; he was only tricked by magic. "Nothing is too heavy a load for Time" acknowledges that fate is all-powerful. She recalls his great deeds in turn — clearing Janasthāna, finding news of her, crossing the sea — and marvels that after all these he should fall in so small a way. By calling both brothers "my protectors" she counts Lakṣmaṇa too as her guardian. Kausalyā is "like an ascetic," worn thin by separation from her son, and her waiting — "when shall I see them?" — is what keeps her alive.

४त्रिजटायाः युक्तिभिः आश्वासनम्

२२परिदेवयमानां तां राक्षसी त्रिजटाब्रवीत्।
मा विषादं कृथा देवि भर्तायं तव जीवति॥

२३कारणानि च वक्ष्यामि महान्ति सदृशानि च।
यथेमौ जीवतो देवि भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

२४नहि कोपपरीतानि हर्षपर्युत्सुकानि च।
भवन्ति युधि योधानां मुखानि निहते पतौ॥

२५इदं विमानं वैदेहि पुष्पकं नाम नामतः।
दिव्यं त्वां धारयेन्नेदं यद्येतौ गतजीवितौ॥

२६हतवीरप्रधाना हि गतोत्साहा निरुद्यमा।
सेना भ्रमति संख्येषु हतकर्णेव नौर्जले॥

२७इयं पुनरसम्भ्रान्ता निरुद्विग्ना तपस्विनि।
सेना रक्षति काकुत्स्थौ मया प्रीत्या निवेदितौ॥

२८सा त्वं भव सुविस्रब्धा अनुमानैः सुखोदयैः।
अहतौ पश्य काकुत्स्थौ स्नेहादेतद्ब्रवीमि ते॥

२९अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्यामि मैथिलि।
चारित्रसुखशीलत्वात्प्रविष्टासि मनो मम॥

३०नेमौ शक्यौ रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः।
तादृशं दर्शनं दृष्ट्वा मया चोदीरितं तव॥

३१इदं तु सुमहच्चित्रं शरैः पश्यस्व मैथिलि।
विसंज्ञौ पतितावेतौ नैव लक्ष्मीर्विमुञ्चति॥

३२प्रायेण गतसत्त्वानां पुरुषाणां गतायुषाम्।
दृश्यमानेषु वक्त्रेषु परं भवति वैकृतम्॥

३३त्यज शोकं च दुःखं च मोहं च जनकात्मजे।
रामलक्ष्मणयोरर्थे नाद्य शक्यमजीवितुम्॥

परिदेवयमानां तां सीतां राक्षसी त्रिजटा अब्रवीत् — ‘देवि, मा विषादं कृथाः, अयं तव भर्ता जीवति। यथा इमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ जीवतः, तत् महान्ति सदृशानि कारणानि वक्ष्यामि। निहते पतौ युधि योधानां मुखानि कोपपरीतानि हर्षपर्युत्सुकानि च न भवन्ति। वैदेहि, इदं पुष्पकं नाम दिव्यं विमानं, यदि एतौ गतजीवितौ, तर्हि त्वां न धारयेत्। हतवीरप्रधाना सेना हि गतोत्साहा निरुद्यमा संख्येषु हतकर्णा नौः इव जले भ्रमति। इयं पुनः सेना असम्भ्रान्ता निरुद्विग्ना, तपस्विनि, काकुत्स्थौ रक्षति; एतत् मया प्रीत्या निवेदितम्। सा त्वं सुखोदयैः अनुमानैः सुविस्रब्धा भव; अहतौ काकुत्स्थौ पश्य; स्नेहात् एतत् ते ब्रवीमि। मैथिलि, मया पूर्वम् अनृतं न उक्तं, न च वक्ष्यामि; तव चारित्रसुखशीलत्वात् त्वं मम मनः प्रविष्टा असि। सेन्द्रैः सुरासुरैः अपि इमौ रणे जेतुं न शक्यौ; तादृशं दर्शनं दृष्ट्वा मया तव उदीरितम्। इदं सुमहत् चित्रं पश्य — शरैः विसंज्ञौ पतितौ अपि एतौ लक्ष्मीः न विमुञ्चति। प्रायेण गतसत्त्वानां गतायुषां पुरुषाणां वक्त्रेषु परं वैकृतं दृश्यते। अतः जनकात्मजे, रामलक्ष्मणयोः अर्थे शोकं दुःखं मोहं च त्यज; अद्य अजीवितुं न शक्यम्।’ त्रिजटायाः आश्वासनं शुद्धेन तर्केण निबद्धम् — प्रत्यक्षलक्षणानि, दिव्यविमानस्य नियमः, सेनायाः व्यवहारः, मुखस्य कान्तिः च। राक्षसी अपि सा सत्यवादिनी, सीतायाः शीलेन मोहिता। ‘हतकर्णा नौः’ इति उपमा सुन्दरी — कर्णधारहीना नौका दिशं विना भ्रमति, तथा नायकहीना सेना। एतत् आश्वासनं पूर्वसर्गे विभीषणेन सुग्रीवं प्रति उक्तेन वचनेन सदृशम् — उभौ अपि ‘लक्ष्मीः न मुञ्चति’ इति चिह्नम् एव प्रमाणं मन्येते। अत्र कविः राक्षसजातौ अपि सज्जनानां सद्भावं दर्शयति। अस्याः युक्तेः क्रमः अपि ध्यातव्यः। प्रथमं सा साक्षात् निश्चयं वदति — ‘भर्ता जीवति’; ततः कारणानि प्रतिजानीते; ततः एकैकं कारणं विवृणोति। प्रथमं कारणं योधानां मुखानि — यदि नायकः हतः, तर्हि सैनिकाः शोकेन म्लानाः भवन्ति, न कोपेन उत्साहेन च युक्ताः। द्वितीयं पुष्पकस्य दिव्यता — एतत् विमानं विधवां स्त्रियं न वहति इति प्रसिद्धिः। तृतीयं सेनायाः स्थैर्यम् — वानरसेना न पलायिता, अपितु रक्षायां तत्परा। चतुर्थं मुखस्य कान्तिः — मृतानां मुखं विकृतं भवति, एतयोः तु लक्ष्मीः दृश्यते। अन्ते सा स्वस्य सत्यवादित्वं प्रमाणीकरोति, सीतायाः प्रति स्नेहं च प्रकटयति। एषः क्रमः प्रमाणशास्त्रस्य अनुमानरीतिम् अनुसरति — ‘अनुमानैः सुखोदयैः’ इति सा स्वयं वदति। ‘नाद्य शक्यमजीवितुम्’ इति अन्तिमं वाक्यं द्व्यर्थकम् — रामलक्ष्मणौ मृतौ इति न शक्यम्, सीतया अपि जीवनं त्यक्तुं न शक्यम्।

As Sītā lamented, the rākṣasī Trijaṭā said to her: "Do not despair, my queen; your husband is alive. I will give you strong and fitting reasons why these two brothers, Rāma and Lakṣmaṇa, are alive. When their lord has been killed in battle, warriors' faces are not full of anger and eager with joy. And this heavenly car called Puṣpaka, Vaidehī, would not carry you if these two had lost their lives. An army whose foremost heroes are dead loses heart and all will to fight, and drifts about in battle like a ship on the water whose helmsman has been killed. But this army, my poor lady, is neither flustered nor troubled, and stands guarding the two Kākutsthas. I tell you this out of affection. So set your mind fully at ease through these signs that promise happiness; see that the Kākutsthas are not dead. I say this to you out of love. I have never told a lie before, Maithilī, and I never will; your virtue and your gentle nature have won my heart. These two cannot be conquered in battle even by the gods and asuras with Indra; I have seen the signs, and so I tell you. And look at this great marvel, Maithilī: though they have fallen senseless under the arrows, their radiance has not left them. As a rule, the faces of men whose strength is gone and whose life is spent are terribly changed. So, daughter of Janaka, cast off your grief and sorrow and bewilderment over Rāma and Lakṣmaṇa. It is not possible that they are dead today." Trijaṭā's comfort is built on plain reasoning — what can be seen, the rule of the heavenly car, the conduct of the army, the radiance of the faces. Rākṣasī though she is, she is truthful, won over by Sītā's character; here the poet shows goodness to be found even among the rākṣasas. The ship without a helmsman is a lovely image: without its steersman a boat drifts aimlessly, and so does an army without its leader. Her words match what Vibhīṣaṇa said to Sugrīva in the previous sarga, for both take the unfaded radiance as proof. The order of her argument is worth noting. First she states her conclusion — your husband lives; then she promises reasons, and gives them one by one. The warriors' faces: if the leader were dead, the soldiers would be dull with grief, not full of anger and eagerness. The Puṣpaka: it was known that this car would not carry a widow. The army: it has not fled but stands guard. The faces of the brothers: the faces of the dead are changed, but theirs still shine. Last she vouches for her own truthfulness and shows her love for Sītā. This follows the method of inference, as she herself says — "these signs that promise happiness." And her last words carry two senses: it is not possible that they are dead, and it is not possible for Sītā to give up her life.

५सीतायाः अशोकवनिकां प्रति प्रत्यागमनम्

३४श्रुत्वा तु वचनं तस्याः सीता सुरसुतोपमा।
कृताञ्जलिरुवाचेमामेवमस्त्विति मैथिली॥

३५विमानं पुष्पकं तत्तु संनिवर्त्य मनोजवम्।
दीना त्रिजटया सीता लङ्कामेव प्रवेशिता॥

३६ततस्त्रिजटया सार्धं पुष्पकादवरुह्य सा।
अशोकवनिकामेव राक्षसीभिः प्रवेशिता॥

३७प्रविश्य सीता बहुवृक्षखण्डां तां राक्षसेन्द्रस्य विहारभूमिम्।
सम्प्रेक्ष्य संचिन्त्य च राजपुत्रौ परं विषादं समुपाजगाम॥

सुरसुतोपमा मैथिली सीता तस्याः वचनं श्रुत्वा कृताञ्जलिः ‘एवम् अस्तु’ इति ताम् उवाच। मनोजवं तत् पुष्पकं विमानं संनिवर्त्य दीना सीता त्रिजटया सह लङ्काम् एव प्रवेशिता। ततः त्रिजटया सार्धं पुष्पकात् अवरुह्य सा राक्षसीभिः अशोकवनिकाम् एव प्रवेशिता। राक्षसेन्द्रस्य बहुवृक्षखण्डां विहारभूमिं प्रविश्य सीता राजपुत्रौ सम्प्रेक्ष्य संचिन्त्य च परं विषादं समुपाजगाम। सीतायाः ‘एवम् अस्तु’ इति उत्तरं विश्वासस्य न, प्रार्थनायाः सूचकम् — सा त्रिजटायाः वचनं सत्यं भवतु इति कामयते। अतः अन्ते पुनः विषादः — तर्कः मनः आश्वासयति, किन्तु हृदयं न सर्वथा। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः। ‘बहुवृक्षखण्डाम्’ इति विहारभूमेः सौन्दर्यं, सीतायाः दुःखेन सह विरुद्धं चित्रं निर्माति। सर्गस्य अन्ते सीता पुनः स्वस्य बन्धनस्थानं प्राप्ता, किन्तु तस्याः मनसि आशायाः किञ्चित् बीजं त्रिजटया उप्तम्। त्रिजटायाः सहचरत्वेन सीता एकाकिनी न, एतत् अपि तस्याः सान्त्वनायाः अंशः।

Hearing her words, Sītā, lovely as a daughter of the gods, joined her palms and said to her, "May it be so." Then the Puṣpaka, swift as thought, was turned back, and the dejected Sītā was brought back into Laṅkā by Trijaṭā. Stepping down from the Puṣpaka with Trijaṭā, she was led by the rākṣasīs back into the Aśoka grove. Entering that pleasure-ground of the lord of the rākṣasas, with its many groves of trees, Sītā saw again the two princes in her mind, brooded on them, and fell into deep despair. Her "may it be so" is not a sign of belief but a prayer: she longs for Trijaṭā's words to be true. So at the end despair returns — reason soothes the mind, but not wholly the heart. The loveliness of the grove with its many trees stands against Sītā's grief. At the end of the sarga she is back in her place of captivity, but Trijaṭā has sown in her mind a seed of hope; and with Trijaṭā beside her she is not alone, which is itself a part of her comfort.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

शोककर्शिता ४८.१ दुःखेन कृशीकृता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शोकेन कर्शिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

लाक्षणिक ४८.२ शरीरलक्षणैः भाग्यं वदन्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लक्षणं वेत्ति इति — तद्धितान्तः (ठक्)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘लाक्षणिकाः’)

पुत्रिण्यविधवेति ४८.२ पुत्रवती, सधवा च

सन्धिः: पुत्रिणी + अविधवा → पुत्रिण्यविधवा — यण्सन्धिः (ई + अ = य् + अ); अविधवा + इति → अविधवेति — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः: ‘अविधवा’ — न विधवा, नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (इति-उद्धरणे)

अनृतवादिन् ४८.२ असत्यवक्तारः

सन्धिः: ‘ज्ञानिनः + अनृत’ → ‘ज्ञानिनोऽनृत’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य उत्वम्; शब्दान्तः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अनृतं वदन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

सत्रिणः ४८.३ दीर्घयज्ञकर्ता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सत्रम् अस्य अस्ति इति — तद्धितान्तः (इनि)
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (प्रातिपदिकं ‘सत्रिन्’)

भर्तृपूजित ४८.४ पत्या सम्मानिता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भर्त्रा पूजिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘भर्तृपूजिताम्’)

कार्तान्तिक ४८.५ ज्योतिषिणः, दैवज्ञाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कृतान्तं (सिद्धान्तं दैवं वा) वेत्ति इति — तद्धितान्तः (ठक्)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

आधिराज्य ४८.६ सम्राज्ञीपदम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘आधिराज्ये + अभिषिच्यन्ते’ → ‘आधिराज्येऽभिषिच्यन्ते’ इति बाह्यसन्धौ पूर्वरूपम्
समासः: अधिराजस्य भावः — तद्धितान्तः (ष्यञ्)
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

भाग्यदुर्लभ ४८.७ मन्दभाग्याः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भाग्यं दुर्लभं यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

हतलक्षणा ४८.७ यस्याः शुभलक्षणानि निष्फलानि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: हतानि लक्षणानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

चासंहते ४८.९ परस्परम् असंलग्ने

सन्धिः: च + असंहते → चासंहते — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: ‘असंहते’ — न संहते, नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘भ्रुवौ’ इत्यस्य विशेषणम्)

अरोमक ४८.९ रोमरहिते

सन्धिः: ‘च + अरोमके’ → ‘चारोमके’ इति बाह्यसन्धौ सवर्णदीर्घः
समासः: अविद्यमानानि रोमाणि ययोः — नञ्बहुव्रीहिः (कप्)
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

गुल्फावूरू ४८.१० घुटिके ऊरू च

सन्धिः: गुल्फौ + ऊरू → गुल्फावूरू — अयादिसन्धिः (औ + ऊ = आव् + ऊ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्

मग्नचूचुक ४८.११ अन्तर्निमग्नस्तनाग्रौ

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मग्नौ चूचुकौ ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम् (‘स्तनौ’ इत्यस्य विशेषणम्)

अङ्गरुह ४८.१२ रोमाणि

सन्धिः: ‘मृदूनि + अङ्गरुहाणि’ → ‘मृदून्यङ्गरुहाणि’ इति बाह्यसन्धौ यण्
समासः: अङ्गे रोहन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

मन्दस्मित ४८.१३ मृदुहासिनी

सन्धिः: ‘मन्दस्मिता + इति’ → ‘मन्दस्मितेति’ — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः: मन्दं स्मितं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

वितथीकृत ४८.१४ मिथ्याकृतम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अवितथं वितथं कृतम् — च्विप्रत्ययान्तः गतिसमासः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

गोष्पद ४८.१५ गोखुरस्य गर्तः, अल्पजलम्

सन्धिः: गो + पद → गोष्पद — षत्वम् (सुडागमः)
समासः: गोः पदम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘गोष्पदे’)

प्रत्यपद्यत ४८.१६ प्राप्तवान्, ज्ञातवान्

सन्धिः: प्रति + अपद्यत → प्रत्यपद्यत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — प्रति + पद्, लङ्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

नाथावनाथाया ४८.१७ अनाथायाः मम स्वामिनौ

सन्धिः: नाथौ + अनाथायाः → नाथावनाथायाः — अयादिसन्धिः (औ + अ = आव् + अ); विसर्गलोपः परे ‘नि’ इत्यत्र
समासः: ‘अनाथा’ — न विद्यते नाथः यस्याः, नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘नाथौ’ प्रथमा द्विवचनम्; ‘अनाथायाः’ षष्ठी एकवचनम्

मनोजव ४८.१८ मनोवेगः

सन्धिः: मनस् + जव → मनोजव — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः
समासः: मनसः इव जवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

समाप्तव्रत ४८.२१ पूर्णवनवासव्रतम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समाप्तं व्रतं येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘समाप्तव्रतम्’)

हर्षपर्युत्सुक ४८.२४ हर्षेण उत्कण्ठितानि

सन्धिः: परि + उत्सुक → पर्युत्सुक — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः: हर्षेण पर्युत्सुकानि — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

हतकर्ण ४८.२६ नष्टकर्णधारा

सन्धिः: ‘हतकर्णा + इव’ → ‘हतकर्णेव’ इति बाह्यसन्धौ गुणः
समासः: हतः कर्णः (कर्णधारः) यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

सुविस्रब्धा ४८.२८ पूर्णविश्वस्ता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सुष्ठु विस्रब्धा — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

चारित्रसुखशीलत्वात् ४८.२९ सदाचारस्य मृदुस्वभावस्य च कारणात्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘चारित्रसुखशीलत्वात् + प्रविष्टा’ → एकत्र लिखितम्
समासः: चारित्रं सुखशीलत्वं च — द्वन्द्वः; ततः भावे त्वप्रत्ययः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)

गतसत्त्व ४८.३२ प्राणहीनाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गतं सत्त्वं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

सुरसुतोपमा ४८.३४ देवकन्यासदृशी

सन्धिः: सुरसुता + उपमा → सुरसुतोपमा — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः: सुरसुतायाः उपमा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्