॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ४७

युद्धकाण्डम् — सप्तचत्वारिंशः सर्गः

सीतायाः रणभूमिदर्शनं विलापश्च

वानरैः रामलक्ष्मणयोः रक्षणम्, रावणस्य आज्ञा, पुष्पकेण सीतायाः रणभूमिनयनम्, लङ्कायां घोषणा, शरतल्पगतयोः भ्रात्रोः दर्शनं सीतायाः शोकः च

इन्द्रजिति लङ्कां प्रविष्टे वानरर्षभाः हनुमदङ्गदनीलादयः व्यूढानीकाः द्रुमान् आदाय राघवं परिवार्य ररक्षुः, तृणेषु अपि चलत्सु राक्षसाः इति मेनिरे। हृष्टः रावणः सीतारक्षिणीः राक्षसीः आहूय आदिदेश — ‘रामलक्ष्मणौ इन्द्रजिता हतौ इति वैदेह्यै आख्यात, पुष्पकम् आरोप्य रणे हतौ दर्शयत; यदाश्रयात् एषा मां न उपतिष्ठते, सः हतः; निरपेक्षा सा स्वयं माम् उपस्थास्यते।’ राक्षस्यः अशोकवनिकास्थां भर्तृशोकपराजितां सीतां त्रिजटया सह पुष्पकम् आरोप्य रणभूमिं निन्युः। रावणः लङ्कां पताकाध्वजमालिनीं कारयित्वा ‘राघवौ हतौ’ इति घोषयामास। विमानात् सीता निपातितं वानरसैन्यं, हृष्टान् राक्षसान्, दुःखार्तान् वानरान्, शरतल्पगतौ विसंज्ञौ विध्वस्तकवचौ रामलक्ष्मणौ च ददर्श, दुःखार्ता करुणं विललाप च।

१वानरैः रामलक्ष्मणयोः रक्षणम्

१तस्मिन्प्रविष्टे लङ्कायां कृतार्थे रावणात्मजे।
राघवं परिवार्याथ ररक्षुर्वानरर्षभाः॥

२हनुमानङ्गदो नीलः सुषेणः कुमुदो नलः।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः॥

३जाम्बवानृषभः स्कन्धो रम्भः शतबलिः पृथुः।
व्यूढानीकाश्च यत्ताश्च द्रुमानादाय सर्वतः॥

४वीक्षमाणा दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च वानराः।
तृणेष्वपि च चेष्टत्सु राक्षसा इति मेनिरे॥

कृतार्थे रावणात्मजे लङ्कां प्रविष्टे वानरर्षभाः राघवं परिवार्य ररक्षुः। हनुमान्, अङ्गदः, नीलः, सुषेणः, कुमुदः, नलः, गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः, जाम्बवान्, ऋषभः, स्कन्धः, रम्भः, शतबलिः, पृथुः च — एते सर्वे व्यूढानीकाः यत्ताः च द्रुमान् आदाय सर्वतः स्थिताः। ते वानराः सर्वाः दिशः तिर्यक् ऊर्ध्वं च वीक्षमाणाः आसन्; तृणेषु अपि चेष्टमानेषु ‘राक्षसाः आगताः’ इति मेनिरे। अस्मिन् वर्णने भयस्य सूक्ष्मं चित्रम् अस्ति — अदृश्येन शत्रुणा पीडिताः वानराः इदानीं प्रत्येकं चलनं शत्रोः आगमनं मन्यन्ते। तथापि ते न पलायिताः; स्वामिनं परिवार्य दृढं रक्षन्ति। पूर्वसर्गे विभीषणेन सेना पुनः स्थापिता; तस्य फलम् अत्र दृश्यते। नामानां दीर्घा सूची सेनायाः सर्वेषां नायकानां निष्ठां सूचयति — कोऽपि स्वस्य यूथं त्यक्त्वा न गतः। ‘व्यूढानीकाः’ इति पदेन ज्ञायते यत् ते व्यूहरचनां कृत्वा स्थिताः, न तु असङ्घटिताः। द्रुमाः एव वानराणाम् आयुधानि, अतः ते तान् आदाय सज्जाः। एषा रक्षा रात्रिपर्यन्तं प्रवृत्ता इति अनुमीयते।

When Rāvaṇa's son had gone back into Laṅkā, his purpose achieved, the foremost of the monkeys surrounded Rāghava and guarded him. Hanumān, Aṅgada, Nīla, Suṣeṇa, Kumuda, Nala, Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha and Gandhamādana, Jāmbavān, Ṛṣabha, Skandha, Rambha, Śatabali and Pṛthu took up trees and stood on every side, their ranks drawn up and alert. They kept scanning every quarter, sideways and upwards, and whenever so much as the grass stirred, they thought, "Rākṣasas!" This is a subtle picture of fear: tormented by an unseen enemy, the monkeys now take every movement for his coming. Yet they did not flee; they stood firm around their master. In the previous sarga Vibhīṣaṇa had rallied the army, and here we see the result. The long list of names shows the loyalty of every leader — none left his troop — and "their ranks drawn up" shows they stood in battle order, not in disarray. Trees were the monkeys' weapons, so they took them up and stood ready, and it seems this guard was kept up through the night.

२रावणस्य राक्षसीभ्यः आज्ञा

५रावणश्चापि संहृष्टो विसृज्येन्द्रजितं सुतम्।
आजुहाव ततः सीतारक्षणी राक्षसीस्तदा॥

६राक्षस्यस्त्रिजटा चापि शासनात्तमुपस्थिताः।
ता उवाच ततो हृष्टो राक्षसी राक्षसाधिपः॥

७हताविन्द्रजिताख्यात वैदेह्या रामलक्ष्मणौ।
पुष्पकं तत्समारोप्य दर्शयध्वं रणे हतौ॥

८यदाश्रयादवष्टब्धा नेयं मामुपतिष्ठते।
सोऽस्या भर्ता सह भ्रात्रा निहतो रणमूर्धनि॥

९निर्विशङ्का निरुद्विग्ना निरपेक्षा च मैथिली।
मामुपस्थास्यते सीता सर्वाभरणभूषिता॥

१०अद्य कालवशं प्राप्तं रणे रामं सलक्ष्मणम्।
अवेक्ष्य विनिवृत्ता सा चान्यां गतिमपश्यती॥

११अनपेक्षा विशालाक्षी मामुपस्थास्यते स्वयम्।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रावणस्य दुरात्मनः॥

संहृष्टः रावणः अपि इन्द्रजितं सुतं विसृज्य सीतारक्षिणीः राक्षसीः आजुहाव। त्रिजटा अन्याः च राक्षस्यः शासनात् तम् उपस्थिताः। हृष्टः राक्षसाधिपः ताः उवाच — ‘रामलक्ष्मणौ इन्द्रजिता हतौ इति वैदेह्यै आख्यात। पुष्पकं तत् समारोप्य रणे हतौ तौ दर्शयध्वम्। यस्य आश्रयात् अवष्टब्धा इयं मां न उपतिष्ठते, सः अस्याः भर्ता भ्रात्रा सह रणमूर्धनि निहतः। अद्य निर्विशङ्का निरुद्विग्ना निरपेक्षा च मैथिली सर्वाभरणभूषिता माम् उपस्थास्यते। कालवशं प्राप्तं रामं सलक्ष्मणं रणे अवेक्ष्य विनिवृत्ता, अन्यां गतिम् अपश्यन्ती, अनपेक्षा सा विशालाक्षी स्वयं माम् उपस्थास्यते।’ दुरात्मनः रावणस्य तत् वचनं श्रुत्वा राक्षस्यः तथा इति अवदन्। रावणस्य चिन्तनम् अत्र स्पष्टं दृश्यते — सः सीतायाः धैर्यस्य मूलं रामे विश्वासः इति जानाति। अतः तस्य आशा — यदि सा रामं मृतं पश्यति, तर्हि तस्याः आश्रयः नश्यति, सा च विवशा भूत्वा तं वरयिष्यति। ‘अवष्टब्धा’ इति पदं दृढतायाः सूचकम् — रामम् आश्रित्य सा स्तम्भ इव स्थिरा आसीत्। रावणः स्त्रियाः मनः न जानाति — पतिव्रतायाः प्रेम मरणेन अपि न नश्यति। एकादशश्लोकस्य प्रथमार्धं ‘अनपेक्षा विशालाक्षी’ इति वुल्गेटमात्रम्; तत्र वाक्यम् अग्रिमश्लोके प्रसरति। ‘सर्वाभरणभूषिता’ इति रावणस्य कल्पना विशेषतः क्रूरा — यस्याः पतिः हतः इति सः मन्यते, सा आभरणानि धारयित्वा तम् उपगच्छेत् इति तस्य आशा। एषा आशा तस्य धर्मज्ञानस्य अभावं दर्शयति। त्रिजटायाः नाम अत्र प्रथमं निर्दिश्यते, यतः सा राक्षसीनां मुख्या, सीतायाः च स्वप्नदर्शिनी सुहृत्। रावणः स्त्रीणां द्वारा एव सीतां वञ्चयितुम् इच्छति, यतः ताभिः उक्तं वचनं विश्वसनीयम् इव भवति।

Rāvaṇa, meanwhile, delighted, dismissed his son Indrajit and summoned the rākṣasīs who guarded Sītā. Trijaṭā and the others came at his command, and the joyful lord of the rākṣasas said to them: "Tell Vaidehī that Rāma and Lakṣmaṇa have been killed by Indrajit. Put her in the Puṣpaka and show her the two of them lying dead on the battlefield. Her husband, on whom she relied when she stood so firm and would not come to me, has been killed with his brother in the forefront of battle. Now, with no more doubt or anxiety, with nothing left to wait for, Maithilī will come to me adorned with all her ornaments. When she has seen Rāma and Lakṣmaṇa fallen today into the power of Time on the battlefield, she will turn back, seeing no other way, and with nothing more to hope for, the large-eyed one will come to me of her own accord." The rākṣasīs heard the wicked Rāvaṇa's words and said, "So be it." His thinking is plain: he knows that Sītā's steadfastness is rooted in her faith in Rāma, and he hopes that if she sees Rāma dead her support will be gone and she will be forced to choose him. She had stood like a pillar, leaning on Rāma. But Rāvaṇa does not understand a woman's heart: the love of a devoted wife does not die even with her husband's death. His picture of her coming to him "adorned with all her ornaments" is especially cruel — he expects a woman whose husband he believes dead to put on her jewels and come to him — and it shows how little he knows of dharma. Trijaṭā is named first because she is the chief of the rākṣasīs and Sītā's friend, the one who dreamed of her deliverance. Rāvaṇa wants to deceive Sītā through women because words from them will seem more believable.

३पुष्पकेण सीतायाः रणभूमिनयनम्, लङ्कायां घोषणा च

१२राक्षस्यस्तास्तथेत्युक्त्वा जग्मुर्वै यत्र पुष्पकम्।
ततः पुष्पकमादाय राक्षस्यो रावणाज्ञया॥

१३अशोकवनिकास्थां तां मैथिलीं समुपानयन्।
तामादाय तु राक्षस्यो भर्तृशोकपराजिताम्॥

१४सीतामारोपयामासुर्विमानं पुष्पकं तदा।
ततः पुष्पकमारोप्य सीतां त्रिजटया सह॥

१५जग्मुर्दर्शयितुं तस्यै राक्षस्यो रामलक्ष्मणौ।
रावणश्चारयामास पताकाध्वजमालिनीम्॥

१६प्राघोषयत हृष्टश्च लङ्कायां राक्षसेश्वरः।
राघवो लक्ष्मणश्चैव हताविन्द्रजिता रणे॥

राक्षस्यः यत्र पुष्पकं तत्र जग्मुः। रावणाज्ञया पुष्पकम् आदाय ताः अशोकवनिकास्थां मैथिलीं समुपानयन्। भर्तृशोकपराजितां तां सीताम् आदाय राक्षस्यः पुष्पकं विमानम् आरोपयामासुः। ततः त्रिजटया सह सीतां पुष्पकम् आरोप्य ताः रामलक्ष्मणौ तस्यै दर्शयितुं जग्मुः। इतः रावणः लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम् अकारयत्, हृष्टः च सः राक्षसेश्वरः ‘राघवः लक्ष्मणः च इन्द्रजिता रणे हतौ’ इति लङ्कायां प्राघोषयत। पुष्पकं कुबेरस्य विमानम्, येन रावणः सीतां जनस्थानात् अपहृतवान्; अद्य तेन एव विमानेन सा पतिं मृतम् इव द्रष्टुं नीयते — कविः एतां विडम्बनां मौनेन दर्शयति। त्रिजटायाः सहगमनं विशेषतः अर्थपूर्णम्, यतः सा एव सीतायाः हितैषिणी, अग्रिमसर्गे च सा एव ताम् आश्वासयिष्यति। लङ्कायाः अलङ्करणं घोषणा च रावणस्य राजनीतिः — सः प्रजानां मनसि विजयस्य विश्वासं स्थापयितुम् इच्छति। पञ्चदशश्लोकस्य प्रथमार्धं ‘जग्मुर्दर्शयितुं तस्यै’ इति वुल्गेटमात्रम्। ‘भर्तृशोकपराजिताम्’ इति पदेन ज्ञायते यत् सीता अशोकवनिकायाम् एव पत्युः शोकेन पीडिता आसीत्; अद्य तस्याः शोकः पराकाष्ठां गमिष्यति। घोषणया लङ्कावासिनः अपि विश्वसन्ति, येन सीतायाः आशायाः सर्वे मार्गाः पिहिताः भवन्ति।

The rākṣasīs went to where the Puṣpaka stood, took it at Rāvaṇa's command and brought it to Maithilī in the Aśoka grove. They took Sītā, overwhelmed with grief for her husband, and set her in the aerial car Puṣpaka, and with Trijaṭā beside her they went to show her Rāma and Lakṣmaṇa. Meanwhile Rāvaṇa had Laṅkā hung with garlands of flags and banners, and the delighted lord of the rākṣasas proclaimed throughout the city: "Rāghava and Lakṣmaṇa have been killed in battle by Indrajit." The Puṣpaka is Kubera's aerial car, in which Rāvaṇa carried Sītā off from Janasthāna; now in that same car she is taken to see her husband apparently dead — an irony the poet shows without comment. Trijaṭā's going with her is especially meaningful, for she wishes Sītā well, and in the next sarga it is she who will comfort her. Decorating Laṅkā and proclaiming the news are Rāvaṇa's politics: he wants his people to believe in victory, and once the whole city believes it, every road of hope seems closed to Sītā. She was already crushed by grief for her husband in the Aśoka grove; today her grief will reach its height.

४सीतायाः रणभूमिदर्शनं विलापश्च

१७विमानेनापि गत्वा तु सीता त्रिजटया सह।
ददर्श वानराणां तु सर्वं सैन्यं निपातितम्॥

१८प्रहृष्टमनसश्चापि ददर्श पिशिताशनान्।
वानरांश्चातिदुःखार्तान्रामलक्ष्मणपार्श्वतः॥

१९ततः सीता ददर्शोभौ शयानौ शरतल्पगौ।
लक्ष्मणं चैव रामं च विसंज्ञौ शरपीडितौ॥

२०विध्वस्तकवचौ वीरौ विप्रविद्धशरासनौ।
सायकैश्छिन्नसर्वाङ्गौ शरस्तम्बमयौ क्षितौ॥

२१तौ दृष्ट्वा भ्रातरौ तत्र प्रवीरौ पुरुषर्षभौ।
शयानौ पुण्डरीकाक्षौ कुमाराविव पावकी॥

२२शरतल्पगतौ वीरौ तथाभूतौ नरर्षभौ।
दुःखार्ता करुणं सीता सुभृशं विललाप ह॥

२३भर्तारमनवद्याङ्गी लक्ष्मणं चासितेक्षणा।
प्रेक्ष्य पांसुषु चेष्टन्तौ रुरोद जनकात्मजा॥

२४सबाष्पशोकाभिहता समीक्ष्य तौ भ्रातरौ देवसुतप्रभावौ।
वितर्कयन्ती निधनं तयोः सा दुःखान्विता वाक्यमिदं जगाद॥

त्रिजटया सह विमानेन गत्वा सीता सर्वं वानरसैन्यं निपातितं ददर्श। प्रहृष्टमनसः पिशिताशनान्, रामलक्ष्मणपार्श्वे च अतिदुःखार्तान् वानरान् सा अपश्यत्। ततः सीता शरतल्पगौ शयानौ शरपीडितौ विसंज्ञौ लक्ष्मणं रामं च उभौ ददर्श। तौ वीरौ विध्वस्तकवचौ, विप्रविद्धशरासनौ, सायकैः छिन्नसर्वाङ्गौ, क्षितौ शरस्तम्बमयौ इव आस्ताम्। पुण्डरीकाक्षौ प्रवीरौ पुरुषर्षभौ तौ भ्रातरौ पावकौ कुमारौ इव शयानौ दृष्ट्वा, शरतल्पगतौ तथाभूतौ नरर्षभौ च वीक्ष्य दुःखार्ता सीता सुभृशं करुणं विललाप। अनवद्याङ्गी असितेक्षणा जनकात्मजा भर्तारं लक्ष्मणं च पांसुषु चेष्टमानौ प्रेक्ष्य रुरोद। बाष्पशोकाभिहता सा देवसुतप्रभावौ तौ भ्रातरौ समीक्ष्य, तयोः निधनं वितर्कयन्ती, दुःखान्विता इदं वाक्यम् अवदत् — तत् वाक्यम् अग्रिमसर्गे वर्णितम्। ‘कुमाराविव पावकी’ इति उपमा — अग्नेः पुत्रौ शाखविशाखौ इव तेजस्विनौ — दुःखे अपि तयोः दिव्यतां सूचयति। ‘शरस्तम्बमयौ’ इति चित्रं भयानकम् — तयोः शरीरं बाणैः एव निर्मितम् इव। सीतायाः दृष्टौ प्रथमं सेनायाः दशा, ततः शत्रूणां हर्षः, अन्ते च पत्युः दशा — एषः क्रमः शोकस्य क्रमिकां वृद्धिं दर्शयति। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः। एकविंशश्लोकस्य द्वितीयार्धम्, द्वाविंशस्य प्रथमार्धं, त्रयोविंशः सम्पूर्णः च वुल्गेटमात्राः। अस्मिन् भागे सीतायाः मौनं विशेषतः हृदयस्पर्शि — सा प्रथमं केवलं पश्यति, न वदति; ततः रोदिति; अन्ते एव वाचं लभते। शोकस्य एषः क्रमः स्वाभाविकः। ‘पांसुषु चेष्टन्तौ’ इति पदं सूचयति यत् तौ सर्वथा निश्चेष्टौ न, किञ्चित् चलनम् अस्ति; तथापि सीता भयेन तत् न लक्षयति। तस्याः विलापः अग्रिमसर्गे ज्योतिषिणां वचनानि स्मृत्वा प्रवर्तते। वानराः अपि तत्र दुःखार्ताः, राक्षसाः तु हृष्टाः — एषः विरोधः दृश्यस्य करुणतां वर्धयति। सीतायाः विशेषणानि ‘अनवद्याङ्गी’, ‘असितेक्षणा’ इति तस्याः सौन्दर्यं स्मारयन्ति, येन तस्याः वैधव्यस्य आशङ्का अधिकं करुणा भवति। ‘देवसुतप्रभावौ’ इति तौ भ्रातरौ मानुषौ अपि दिव्यशक्तियुक्तौ इति सूच्यते।

Travelling in the aerial car with Trijaṭā, Sītā saw the whole monkey army struck down. She saw the flesh-eaters exultant and the monkeys in deep distress beside Rāma and Lakṣmaṇa. Then she saw the two of them, Lakṣmaṇa and Rāma, lying on beds of arrows, senseless and tormented by the shafts, their armour shattered, their bows flung aside, every limb cut by arrows, lying on the ground like two clumps of reeds made of arrows. Seeing the two brothers there, eminent heroes, bulls among men, lotus-eyed, lying like the two sons of Fire, seeing those bulls among men on their beds of arrows in such a state, Sītā, stricken with grief, lamented bitterly and piteously. The daughter of Janaka, flawless in every limb and dark-eyed, wept as she saw her husband and Lakṣmaṇa writhing in the dust. Struck down by tears and grief as she gazed at the two brothers, whose might was like that of the sons of the gods, and believing them dead, she spoke in her sorrow. The comparison with the two sons of Fire, radiant youths, keeps their divine splendour before us even in their suffering. "Clumps of reeds made of arrows" is a terrible picture — their bodies seem built of arrows. What Sītā sees comes in order: first the state of the army, then the joy of the enemy, and last her husband's state, so that her grief grows step by step. Her silence is especially moving: at first she only looks and does not speak; then she weeps; only at the end does she find words. "Writhing in the dust" suggests they were not wholly still — there was some movement — yet in her fear Sītā does not notice it. The monkeys grieve while the rākṣasas exult, and the contrast deepens the pathos. Her epithets, flawless and dark-eyed, recall her beauty and make her fear of widowhood all the more piteous, and "might like the sons of the gods" suggests that the brothers, though human, had divine power. Her lament, in which she remembers the words of the soothsayers, follows in the next sarga.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
कृतार्थ ४७.१ सिद्धप्रयोजनः
सन्धिः
कृत + अर्थ → कृतार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कृतः अर्थः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘रावणात्मजे’ इत्यस्य विशेषणम्, सतिसप्तमी)
वानरर्षभ ४७.१ श्रेष्ठाः वानराः
सन्धिः
वानर + ऋषभ → वानरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
वानराणाम् ऋषभाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
व्यूढानीक ४७.३ व्यूहरचनया सेनां स्थापयन्तः
सन्धिः
व्यूढ + अनीक → व्यूढानीक — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
व्यूढानि अनीकानि यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
तिर्यगूर्ध्वम् ४७.४ पार्श्वयोः उपरि च
सन्धिः
तिर्यक् + ऊर्ध्वम् → तिर्यगूर्ध्वम् — जश्त्वसन्धिः (क् → ग्)
समासः
तिर्यक् च ऊर्ध्वं च — समाहारद्वन्द्वः (क्रियाविशेषणम्)
विभक्तिः
अव्ययवत् क्रियाविशेषणम्
चेष्टत्सु ४७.४ चलत्सु
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘चेष्ट्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम् (सतिसप्तमी, ‘तृणेषु’ इत्यस्य विशेषणम्)
सीतारक्षणी ४७.५ सीतायाः रक्षिकाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सीतां रक्षन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘राक्षसीः’ इत्यस्य विशेषणम्)
हताविन्द्रजिताख्यात ४७.७ ‘इन्द्रजिता हतौ’ इति कथयत
सन्धिः
हतौ + इन्द्रजिता → हताविन्द्रजिता — अयादिसन्धिः (औ + इ = आव् + इ)
समासः
समासः नास्ति — पदत्रयम्
विभक्तिः
‘हतौ’ प्रथमा द्विवचनम्; ‘इन्द्रजिता’ तृतीया; ‘आख्यात’ लोट् मध्यमपुरुषः बहुवचनम् (आ + ख्या)
अवष्टब्धा ४७.८ दृढम् आश्रिता, गर्विता
सन्धिः
अव + स्तब्धा → अवष्टब्धा — षत्वम्, ष्टुत्वम्
समासः
समासः नास्ति — अव + स्तम्भ् क्त
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
निरुद्विग्ना ४७.९ उद्वेगरहिता
सन्धिः
निर् + उद्विग्ना → निरुद्विग्ना — सन्धिकार्यं रेफस्य यथास्थितम्
समासः
निर्गतः उद्वेगः यस्याः सा — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सर्वाभरणभूषिता ४७.९ सर्वैः अलङ्कारैः अलङ्कृता
सन्धिः
सर्व + आभरण → सर्वाभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
सर्वैः आभरणैः भूषिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कालवश ४७.१० मृत्योः अधीनता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कालस्य वशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘कालवशं प्राप्तम्’)
अपश्यती ४७.१० अपश्यन्ती
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न पश्यती — नञ्तत्पुरुषः (दृश् शतृ, ङीप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अशोकवनिकास्था ४७.१३ अशोकवाटिकायां स्थिता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अशोकवनिकायां तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अशोकवनिकास्थाम्’)
भर्तृशोकपराजिता ४७.१३ पतिविषयकेण दुःखेन अभिभूता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भर्तुः शोकेन पराजिता — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पताकाध्वजमालिनी ४७.१५ पताकाध्वजानां पङ्क्तिभिः अलङ्कृता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पताकाः ध्वजाः च, तेषां माला अस्याः अस्ति — द्वन्द्वगर्भः तद्धितान्तः (इनि)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
प्राघोषयत ४७.१६ उच्चैः घोषणाम् अकारयत्
सन्धिः
प्र + अघोषयत → प्राघोषयत — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — प्र + घुष् णिच्, लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
पिशिताशन ४७.१८ मांसभक्षकाः, राक्षसाः
सन्धिः
पिशित + अशन → पिशिताशन — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पिशितम् अश्नन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
विसंज्ञ ४७.१९ चेतनारहितौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगता संज्ञा ययोः तौ — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम् (‘विसंज्ञौ’)
विप्रविद्धशरासन ४७.२० ययोः धनुषी दूरे क्षिप्ते
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विप्रविद्धे शरासने ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
शरस्तम्बमय ४७.२० बाणगुल्मरूपौ, बाणैः आच्छादितौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शराणां स्तम्बः शरस्तम्बः, तन्मयः — षष्ठीतत्पुरुषः, मयट्प्रत्ययान्तः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम् (‘शरस्तम्बमयौ’)
पुण्डरीकाक्ष ४७.२१ कमलनयनौ
सन्धिः
पुण्डरीक + अक्षि → पुण्डरीकाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (समासान्तः षच्)
समासः
पुण्डरीके इव अक्षिणी ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
पावकी ४७.२१ अग्नेः पुत्रौ (स्कन्दविशाखौ)
सन्धिः
‘कुमारौ + इव’ → ‘कुमाराविव’ इति बाह्यसन्धौ अयादिः; ‘पावकी’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पावकस्य अपत्ये — तद्धितान्तः (इञ्)
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम् (‘कुमारौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
नरर्षभ ४७.२२ पुरुषश्रेष्ठौ
सन्धिः
नर + ऋषभ → नरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
नरेषु ऋषभौ — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
अनवद्याङ्गी ४७.२३ निर्दोषशरीरा
सन्धिः
अनवद्य + अङ्गी → अनवद्याङ्गी — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अनवद्यानि अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः (ङीष्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
असितेक्षणा ४७.२३ कृष्णनयना
सन्धिः
असित + ईक्षण → असितेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
असिते ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
बाष्पशोकाभिहता ४७.२४ अश्रुभिः दुःखेन च पीडिता
सन्धिः
शोक + अभिहता → शोकाभिहता — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
बाष्पेण शोकेन च अभिहता — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
देवसुतप्रभाव ४७.२४ देवपुत्रतुल्यसामर्थ्यौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
देवसुतानाम् इव प्रभावः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
वितर्कयन्ती ४७.२४ अनुमिन्वती, विचारयन्ती
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — वि + तर्क् णिच् शतृ, ङीप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्