- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति (‘वनौकसः’ इति प्रथमाबहुवचनम्)
- समासः
- वनम् ओकः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
युद्धकाण्डम् — षट्चत्वारिंशः सर्गः
इन्द्रजितः हर्षः, विभीषणकृतं सुग्रीवसान्त्वनं च
शरबद्धयोः भ्रात्रोः दर्शनम्, इन्द्रजितः आत्मश्लाघा वानरपीडनं च, सुग्रीवस्य भयम्, विभीषणस्य आश्वासनम्, रावणस्य अभिनन्दनम्
नागपाशेन बद्धौ रामलक्ष्मणौ शरतल्पे शयानौ वानराः ददृशुः। सुग्रीवविभीषणनीलाङ्गदादयः तत्र आगत्य शोचन्ति स्म। मायया अन्तर्हितम् इन्द्रजितं वानराः न अपश्यन्, विभीषणः तु वरदानात् ददर्श। इन्द्रजित् परमप्रीतः ‘खरदूषणयोः हन्तारौ मया सादितौ, सुरासुरैः अपि इमौ न मोक्षयितुं शक्यौ’ इति आत्मानं श्लाघयित्वा नीलमैन्दद्विविदजाम्बवद्धनूमदादीन् शरैः अताडयत्। राक्षसाः तम् अपूजयन्, सः हृष्टः लङ्कां प्राविशत्। भ्रात्रोः दशां दृष्ट्वा सुग्रीवं भयम् आविशत्। विभीषणः तस्य नेत्रे जलेन मन्त्रपूतेन प्रमृज्य ‘नायं कालः वैक्लव्यस्य, रामः न मुमूर्षति, लक्ष्मीः एनं न त्यजति’ इति आश्वासयत्, विद्रुतां वानरसेनां च पुनः स्थापयत्। इन्द्रजित् पितरम् उपगम्य रामलक्ष्मणयोः निधनं न्यवेदयत्; रावणः हर्षेण पुत्रं परिष्वज्य अभिनन्दत्।
१शरतल्पगतयोः भ्रात्रोः दर्शनम्, इन्द्रजितः अन्वेषणं च
१ततो द्यां पृथिवीं चैव वीक्षमाणा वनौकसः।
ददृशुः संततौ बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥
२वृष्ट्वेवोपरते देवे कृतकर्मणि राक्षसे।
आजगामाथ तं देशं ससुग्रीवो विभीषणः॥
३नीलश्च द्विविदो मैन्दः सुषेणः कुमुदोऽङ्गदः।
तूर्णं हनुमता सार्धमन्वशोचन्त राघवौ॥
४अचेष्टौ मन्दनिःश्वासौ शोणितेन परिप्लुतौ।
शरजालाचितौ स्तब्धौ शयानौ शरतल्पगौ॥
५निःश्वसन्तौ यथा सर्पौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ।
रुधिरस्रावदिग्धाङ्गौ तपनीयाविव ध्वजौ॥
६तौ वीरशयने वीरौ शयानौ मन्दचेष्टितौ।
यूथपैः स्वैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः॥
७राघवौ पतितौ दृष्ट्वा शरजालसमन्वितौ।
बभूवुर्व्यथिताः सर्वे वानराः सविभीषणाः॥
८अन्तरिक्षं निरीक्षन्तो दिशः सर्वाश्च वानराः।
न चैनं मायया छन्नं ददृशू रावणिं रणे॥
९तं तु मायाप्रतिच्छन्नं माययैव विभीषणः।
वीक्षमाणो ददर्शाग्रे भ्रातुः पुत्रमवस्थितम्।
तमप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे॥
१०ददर्शान्तर्हितं वीरं वरदानाद्विभीषणः।
तेजसा यशसा चैव विक्रमेण च संयुतः॥
यदा दश वानराः द्यावापृथिव्यौ अन्विष्य प्रत्यागताः, तदा ते रामलक्ष्मणौ बाणैः संततौ ददृशुः। कार्यं कृत्वा यथा वृष्टिं समाप्य देवः शाम्यति, तथा इन्द्रजिति उपरते सुग्रीवः विभीषणः च तं देशम् आगतौ। नीलः द्विविदः मैन्दः सुषेणः कुमुदः अङ्गदः हनुमान् च तूर्णं राघवौ अन्वशोचन्त। तौ भ्रातरौ अचेष्टौ, मन्दनिःश्वासौ, शोणितेन परिप्लुतौ, शरजालाचितौ, स्तब्धौ शरतल्पे शयानौ आस्ताम्। सर्पौ इव निःश्वसन्तौ, रुधिरस्रावेण दिग्धाङ्गौ तौ पतितौ सुवर्णध्वजौ इव अदृश्येताम्। स्वैः यूथपैः बाष्पव्याकुललोचनैः परिवृतौ तौ वीरशयने शयानौ दृष्ट्वा विभीषणसहिताः सर्वे वानराः व्यथिताः अभवन्। ते अन्तरिक्षं दिशः च पुनः पुनः निरीक्षमाणाः अपि मायया छन्नं रावणिं न ददृशुः। विभीषणः तु माययैव वीक्षमाणः भ्रातुः पुत्रम् अप्रतिमकर्माणम् अप्रतिद्वन्द्वम् अग्रे अवस्थितं ददर्श। तेजसा यशसा विक्रमेण च संयुतः सः वरदानप्रभावात् अन्तर्हितम् अपि तं वीरं अपश्यत्। अत्र नवमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। मायायाः प्रतिकारः माया एव इति कविः सूचयति — राक्षसकुलजः विभीषणः एव राक्षसमायां भेत्तुं समर्थः। पूर्वसर्गे इन्द्रजित् मायया अदृश्यः भूत्वा नागमयैः शरैः उभौ भ्रातरौ बबन्ध; अस्मिन् सर्गे तस्य फलं दृश्यते। वानराः यत्र यत्र अन्विष्यन्ति, तत्र तत्र शत्रुः न लभ्यते — एतेन तस्य मायायाः सामर्थ्यं सूच्यते। रामलक्ष्मणयोः वर्णने कविः द्वे उपमे प्रयुङ्क्ते — निःश्वसन्तौ सर्पौ, पतितौ सुवर्णध्वजौ च। प्रथमा उपमा तेषां श्वासस्य मान्द्यं दर्शयति, द्वितीया तु तेषां तेजसः अवशेषं — पतितः अपि ध्वजः सुवर्णमयः एव। अतः वाचकः जानाति यत् तौ न मृतौ, केवलं मूर्च्छितौ। ‘वीरशयने’ इति पदं युद्धे पतितानां वीराणां शय्यां सूचयति। यूथपाः बाष्पव्याकुललोचनाः — तेषां शोकः स्वामिनः प्रति भक्तेः फलम्। विभीषणस्य दृष्टिः अत्र महत्त्वपूर्णा — सः वरदानस्य प्रभावेण मायां पश्यति। अतः सः एव वानराणां नेत्रम् इव भवति, यः शत्रोः स्थितिं जानाति। सुग्रीवः विभीषणः च सहैव आगतौ, यतः उभौ अपि रामस्य मित्रे, उभयोः अपि राज्यं रामस्य विजये एव आश्रितम्। वानराणां नामानि पुनः पुनः गण्यन्ते, येन सेनायाः मुख्यानां सर्वेषाम् अपि तत्र उपस्थितिः सिद्ध्यति। शरजालाचितौ स्तब्धौ इति वर्णनं दृष्ट्वा पाठकः अपि व्यथते, यतः ये भ्रातरः सर्वस्य लोकस्य रक्षकाः, ते अद्य स्वयम् असहायाः। तथापि कविः ‘मन्दविक्रमौ’ इति वदति, न ‘नष्टविक्रमौ’; पराक्रमः मन्दः, न तु नष्टः।
When the ten monkeys came back from searching sky and earth, they found Rāma and Lakṣmaṇa covered all over with arrows. And when the rākṣasa had done his work and stopped, as the rain-god stops once he has poured his rain, Vibhīṣaṇa and Sugrīva came to the spot. Nīla, Dvivida, Mainda, Suṣeṇa, Kumuda and Aṅgada, with Hanumān, quickly began to grieve for the two Rāghavas. The brothers lay motionless, breathing faintly, drenched in blood, studded with a net of arrows, stiff on a bed of arrows. Breathing like serpents, their valour grown faint, their limbs smeared with streaming blood, they looked like two fallen golden standards. As they lay on the hero's bed, their own troop-leaders stood round them, eyes blurred with tears, and all the monkeys, with Vibhīṣaṇa, were stricken with distress. Again and again they scanned the sky and every quarter, but they could not see Rāvaṇa's son, hidden as he was by magic. Vibhīṣaṇa, however, searching by magic of his own, saw his brother's son standing there before him, a warrior of matchless deeds without a rival in battle; endowed with brilliance, fame and valour, he saw that hidden hero through the power of a boon. The poet's point is that the only counter to illusion is illusion: only Vibhīṣaṇa, born a rākṣasa, can see through rākṣasa magic. In the previous sarga Indrajit, invisible, bound the brothers with serpent-arrows; here we see what came of it. Wherever the monkeys look, the enemy is not to be found, which shows the power of his magic. The poet uses two images for Rāma and Lakṣmaṇa: serpents breathing, and fallen golden standards. The first shows how faint their breath is; the second shows the radiance still left in them — a fallen standard is still golden. So the reader knows they are not dead, only unconscious; their valour is "grown faint," not destroyed. The troop-leaders' tears come from their devotion to their master. Vibhīṣaṇa's sight matters greatly here: by the power of a boon he can see through illusion, and so he becomes the army's eyes, the one who knows where the enemy is. Sugrīva and Vibhīṣaṇa come together, for both are Rāma's friends and the kingdoms of both depend on his victory. The monkey leaders are named again, showing that every chief of the army was there. The sight of the two brothers stiff and pierced with arrows pains the reader too, for those who protect the whole world now lie helpless themselves.
२इन्द्रजितः आत्मश्लाघा, वानरयूथपानां ताडनं च
११इन्द्रजित्त्वात्मनः कर्म तौ शयानौ समीक्ष्य च।
उवाच परमप्रीतो हर्षयन्सर्वराक्षसान्॥
१२दूषणस्य च हन्तारौ खरस्य च महाबलौ।
सादितौ मामकैर्बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥
१३नेमौ मोक्षयितुं शक्यावेतस्मादिषुबन्धनात्।
सर्वैरपि समागम्य सर्षिसङ्घैः सुरासुरैः॥
१४यत्कृते चिन्तयानस्य शोकार्तस्य पितुर्मम।
अस्पृष्ट्वा शयनं गात्रैस्त्रियामा याति शर्वरी॥
१५कृत्स्नेयं यत्कृते लङ्का नदी वर्षास्विवाकुला।
सोऽयं मूलहरोऽनर्थः सर्वेषां शमितो मया॥
१६रामस्य लक्ष्मणस्यैव सर्वेषां च वनौकसाम्।
विक्रमा निष्फलाः सर्वे यथा शरदि तोयदाः॥
१७एवमुक्त्वा तु तान्सर्वान्राक्षसान्परिपश्यतः।
यूथपानपि तान्सर्वांस्ताडयत्स च रावणिः॥
१८नीलं नवभिराहत्य मैन्दं सद्विविदं तथा।
त्रिभिस्त्रिभिरमित्रघ्नस्तताप परमेषुभिः॥
१९जाम्बवन्तं महेष्वासो विद्ध्वा बाणेन वक्षसि।
हनूमतो वेगवतो विससर्ज शरान्दश॥
२०गवाक्षं शरभं चैव तावप्यमितविक्रमौ।
द्वाभ्यां द्वाभ्यां महावेगो विव्याध युधि रावणिः॥
२१गोलाङ्गूलेश्वरं चैव वालिपुत्रमथाङ्गदम्।
विव्याध बहुभिर्बाणैस्त्वरमाणोऽथ रावणिः॥
२२तान्वानरवरान्भित्त्वा शरैरग्निशिखोपमैः।
ननाद बलवांस्तत्र महासत्त्वः स रावणिः॥
२३तानर्दयित्वा बाणौघैस्त्रासयित्वा च वानरान्।
प्रजहास महाबाहुर्वचनं चेदमब्रवीत्॥
२४शरबन्धेन घोरेण मया बद्धौ चमूमुखे।
सहितौ भ्रातरावेतौ निशामयत राक्षसाः॥
इन्द्रजित् स्वकर्म दृष्ट्वा शयानौ तौ समीक्ष्य परमप्रीतः सर्वराक्षसान् हर्षयन् उवाच — ‘पश्यत, खरदूषणयोः हन्तारौ महाबलौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ मम बाणैः सादितौ। ऋषिसङ्घैः सह सर्वे सुरासुराः समागम्य अपि इमौ एतस्मात् इषुबन्धनात् मोक्षयितुं न शक्ताः। यस्य कृते चिन्तयतः शोकार्तस्य मम पितुः शयनम् अस्पृष्ट्वा एव त्रियामा शर्वरी याति स्म, यस्य कृते च इयं सर्वा लङ्का वर्षासु नदी इव आकुला आसीत्, सः अस्माकं सर्वेषां मूलहरः अनर्थः मया शमितः। रामस्य लक्ष्मणस्य सर्वेषां वनौकसां च विक्रमाः शरदि तोयदाः इव निष्फलाः जाताः।’ एवम् उक्त्वा सर्वेषु राक्षसेषु पश्यत्सु सः रावणिः यूथपान् अपि अताडयत्। नीलं नवभिः शरैः आहत्य, मैन्दं द्विविदं च त्रिभिः त्रिभिः परमेषुभिः सः अमित्रघ्नः अतापयत्। जाम्बवन्तं वक्षसि एकेन बाणेन विद्ध्वा हनूमते दश शरान् व्यसृजत्। अमितविक्रमौ गवाक्षशरभौ द्वाभ्यां द्वाभ्यां, गोलाङ्गूलेश्वरं वालिपुत्रम् अङ्गदं च बहुभिः बाणैः त्वरमाणः सः अविध्यत्। अग्निशिखोपमैः शरैः तान् वानरवरान् भित्त्वा सः महासत्त्वः ननाद। बाणौघैः वानरान् अर्दयित्वा त्रासयित्वा च सः प्रजहास, ‘घोरेण शरबन्धेन चमूमुखे मया बद्धौ एतौ भ्रातरौ पश्यत, राक्षसाः’ इति च अब्रवीत्। अष्टादशात् द्वाविंशपर्यन्तं यूथपताडनस्य श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न दृश्यन्ते; वुल्गेटमात्राः एते। इन्द्रजितः वचने ‘शरदि तोयदाः’ इति उपमा विशेषतः तीक्ष्णा — गर्जन्ति, न वर्षन्ति इति शत्रूणाम् उपहासः। इन्द्रजितः वचनं त्रिधा विभज्यते — प्रथमं रामलक्ष्मणयोः पराक्रमस्य स्मरणम्, ततः स्वस्य विजयस्य घोषणम्, अन्ते च शत्रूणां विक्रमस्य उपहासः। खरदूषणयोः वधः रामस्य प्रसिद्धः विक्रमः आसीत्; तौ एव हन्तारौ मया सादितौ इति कथनेन सः स्वं ततः अपि श्रेष्ठं मन्यते। पितुः निद्राभावस्य वर्णनं विशेषतः हृदयस्पर्शि — रावणः रामस्य चिन्तया रात्रिषु अपि न शेते स्म। लङ्का वर्षासु नदी इव आकुला इति उपमा नगरस्य भयं सूचयति। ‘मूलहरः अनर्थः’ इति सः रामं वदति — यः सर्वेषां राक्षसानां मूलम् एव छिन्द्यात्। एवं वदन् इन्द्रजित् अनजानन् एव सत्यं भाषते, यतः रामः एव राक्षसकुलस्य नाशकः भविष्यति। ततः सः केवलं वचनेन न तुष्टः, यूथपान् अपि प्रहरति — नीलः, मैन्दः, द्विविदः, जाम्बवान्, हनुमान्, गवाक्षः, शरभः, अङ्गदः च क्रमेण विद्धाः। एषः क्रमः सेनायाः मुख्यान् सर्वान् स्पृशति। बाणसङ्ख्या अपि कविना गणिता — नव, त्रयः, एकः, दश, द्वौ इति — येन युद्धस्य सूक्ष्मता प्रकाश्यते। अन्ते सः प्रजहास — एतत् हास्यं तस्य गर्वस्य पराकाष्ठा। ‘निशामयत’ इति आज्ञया सः राक्षसान् साक्षिणः करोति। अस्य भागस्य नाटकीयता अपि द्रष्टव्या। इन्द्रजित् अदृश्यः सन् एव वदति, प्रहरति च; वानराः तस्य स्वरं शृण्वन्ति, बाणान् अनुभवन्ति, किन्तु तं न पश्यन्ति। एतत् भयस्य परमं कारणम् — अदृष्टः शत्रुः दृष्टात् अधिकं भयङ्करः। जाम्बवान् वृद्धः, हनुमान् वेगवान्, अङ्गदः युवराजः — सर्वे अपि समानं पीडिताः। तथापि कोऽपि यूथपः पलायितः इति कविः न वदति; ते सर्वे पीडिताः अपि स्वस्थाने स्थिताः। अत्र इन्द्रजितः ‘महासत्त्वः’ इति विशेषणं कविः ददाति — शत्रोः अपि बलं न्यूनीकृत्य न वर्णयति, एतत् वाल्मीकेः निष्पक्षता।
Surveying his handiwork and the two brothers lying there, Indrajit, in the greatest delight, spoke to cheer all the rākṣasas: "Look! The two mighty slayers of Khara and Dūṣaṇa, the brothers Rāma and Lakṣmaṇa, have been felled by my arrows. Not all the gods and asuras together, with the hosts of seers, could free them from this bond of arrows. The one on whose account my father, anxious and grief-stricken, has passed whole nights without his body touching a bed; the one on whose account all Laṅkā has been as turbulent as a river in the rains — that calamity, which would have destroyed us all root and branch, I have laid to rest. The feats of Rāma, of Lakṣmaṇa and of all the forest-dwellers have come to nothing, like clouds in autumn." Having said this, with all the rākṣasas looking on, Rāvaṇa's son struck at the troop-leaders as well. He hit Nīla with nine arrows, and tormented Mainda and Dvivida with three fine shafts each. He pierced Jāmbavān in the chest with one arrow and loosed ten at the swift Hanumān. He pierced Gavākṣa and Śarabha, both of boundless valour, with two arrows each, and then, in haste, pierced the lord of the apes and Aṅgada, son of Vālin, with many arrows. Having pierced those foremost monkeys with arrows like tongues of fire, the mighty and great-spirited son of Rāvaṇa roared. When he had harried and terrified the monkeys with floods of arrows, the mighty-armed rākṣasa laughed aloud and said, "Look, rākṣasas, at these two brothers, bound together by me at the head of their army with a terrible bond of arrows!" His image of autumn clouds is especially cutting: they thunder but give no rain — a mockery of his enemies. His speech falls into three parts: he recalls the prowess of Rāma and Lakṣmaṇa, announces his own victory, and mocks his enemies' feats. The killing of Khara and Dūṣaṇa was Rāma's famous deed, and by saying he has felled their slayers he sets himself above them. The picture of his father's sleepless nights is touching — Rāvaṇa could not sleep for worry over Rāma — and Laṅkā turbulent as a river in flood shows the city's fear. He calls Rāma "the calamity that would destroy us root and branch," and without knowing it he speaks the truth, for Rāma will indeed destroy the rākṣasa race. Not content with words, he strikes the troop-leaders too — Nīla, Mainda, Dvivida, Jāmbavān, Hanumān, Gavākṣa, Śarabha and Aṅgada, touching every chief of the army — and the poet counts even the arrows, nine, three, one, ten, two, to give the fight precision. His laughter is the height of his arrogance, and by calling on the rākṣasas to "look" he makes them witnesses. The drama of the scene lies in this: Indrajit speaks and strikes while unseen; the monkeys hear his voice and feel his arrows but cannot see him, and an unseen enemy is more frightening than one who can be seen. Old Jāmbavān, swift Hanumān and the crown prince Aṅgada all suffer alike, yet the poet does not say that any troop-leader fled; wounded as they were, all held their ground. And the poet calls Indrajit "great-spirited": Vālmīki's fairness does not belittle even an enemy's strength.
३राक्षसानां हर्षः, इन्द्रजितः लङ्काप्रवेशः, सुग्रीवस्य भयम्
२५एवमुक्तास्तु ते सर्वे राक्षसाः कूटयोधिनः।
परं विस्मयमापन्नाः कर्मणा तेन हर्षिताः॥
२६विनेदुश्च महानादान्सर्वे ते जलदोपमाः।
हतो राम इति ज्ञात्वा रावणिं समपूजयन्॥
२७निष्पन्दौ तु तदा दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
वसुधायां निरुच्छ्वासौ हतावित्यन्वमन्यत॥
२८हर्षेण तु समाविष्ट इन्द्रजित्समितिञ्जयः।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां हर्षयन्सर्वनैर्ऋतान्॥
२९रामलक्ष्मणयोर्दृष्ट्वा शरीरे सायकैश्चिते।
सर्वाणि चाङ्गोपाङ्गानि सुग्रीवं भयमाविशत्॥
एवम् उक्ताः ते कूटयोधिनः राक्षसाः परं विस्मयम् आपन्नाः, तेन कर्मणा च हर्षिताः। जलदोपमाः ते सर्वे महानादान् विनेदुः, ‘रामः हतः’ इति मत्वा रावणिं समपूजयन्। भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ निष्पन्दौ वसुधायां निरुच्छ्वासौ दृष्ट्वा इन्द्रजित् अपि ‘हतौ’ इति अन्वमन्यत। ततः हर्षेण समाविष्टः समितिञ्जयः सः सर्वनैर्ऋतान् हर्षयन् लङ्कापुरीं प्राविशत्। इतः रामलक्ष्मणयोः शरीरे, सर्वाणि अङ्गानि उपाङ्गानि च सायकैः चितानि दृष्ट्वा सुग्रीवं महत् भयम् आविशत्। ‘कूटयोधिनः’ इति विशेषणेन कविः राक्षसानां युद्धनीतिं निन्दति — मायया अदृश्यः भूत्वा प्रहरणं न शौर्यम्। सुग्रीवस्य भयं स्वाभाविकम्, यतः तस्य सर्वः आश्रयः रामः एव। कर्मणा तेन हर्षिताः इति पदेन राक्षसानां सामूहिकः उत्सवः सूच्यते। तेषां नादः मेघगर्जनम् इव आसीत्। इन्द्रजितः अपि निश्चयः अत्र विशेषतः उल्लेख्यः — सः तौ हतौ इति अन्वमन्यत, न तु निश्चितं ज्ञातवान्; अयं भ्रमः एव अग्रे तस्य पराजयस्य कारणं भविष्यति। सुग्रीवस्य भयं केवलं स्वार्थमूलकं न; सः रामस्य सुहृत्, प्रतिज्ञया बद्धः च, अतः रामस्य पतनं तस्य मित्रधर्मस्य अपि सङ्कटम्।
At these words the rākṣasas who fought by deceit were filled with wonder and delighted by his feat. They all roared great roars like thunderclouds and, believing Rāma was dead, honoured Rāvaṇa's son. Seeing the brothers Rāma and Lakṣmaṇa lying motionless and breathless on the ground, Indrajit himself took them to be dead, and filled with joy, the victor in battle entered the city of Laṅkā, gladdening all the rākṣasas. Meanwhile, seeing Rāma's and Lakṣmaṇa's bodies with every limb, great and small, heaped with arrows, Sugrīva was seized by great fear. By calling the rākṣasas "those who fight by deceit," the poet condemns their way of war: to strike while made invisible by magic is not courage. Their shared jubilation roared like thunder. Note that Indrajit only "took them to be dead"; he did not know it for certain, and this mistake will later lead to his defeat. Sugrīva's fear is natural, for Rāma was his whole support; yet it is not selfish, for he is Rāma's friend, bound by his promise, and Rāma's fall is a crisis for the duty of friendship too.
४विभीषणेन सुग्रीवस्य आश्वासनम्, सेनायाः पुनःस्थापनं च
३०तमुवाच परित्रस्तं वानरेन्द्रं विभीषणः।
सबाष्पवदनं दीनं शोकव्याकुललोचनम्॥
३१अलं त्रासेन सुग्रीव बाष्पवेगो निगृह्यताम्।
एवंप्रायाणि युद्धानि विजयो नास्ति नैष्ठिकः॥
३२सभाग्यशेषतास्माकं यदि वीर भविष्यति।
मोहमेतौ प्रहास्येते महात्मानौ महाबलौ॥
३३पर्यवस्थापयात्मानमनाथं मां च वानर।
सत्यधर्माभिरक्तानां नास्ति मृत्युकृतं भयम्॥
३४एवमुक्त्वा ततस्तस्य जलक्लिन्नेन पाणिना।
सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे प्रममार्ज विभीषणः॥
३५ततः सलिलमादाय विद्यया परिजप्य च।
सुग्रीवनेत्रे धर्मात्मा प्रममार्ज विभीषणः॥
३६विमृज्य वदनं तस्य कपिराजस्य धीमतः।
अब्रवीत्कालसम्प्राप्तमसम्भ्रान्तमिदं वचः॥
३७न कालः कपिराजेन्द्र वैक्लव्यमवलम्बितुम्।
अतिस्नेहोऽपि कालेऽस्मिन्मरणायोपकल्पते॥
३८तस्मादुत्सृज्य वैक्लव्यं सर्वकार्यविनाशनम्।
हितं रामपुरोगाणां सैन्यानामनुचिन्तय॥
३९अथ वा रक्ष्यतां रामो यावत्संज्ञाविपर्ययः।
लब्धसंज्ञौ हि काकुत्स्थौ भयं नौ व्यपनेष्यतः॥
४०नैतत्किंचन रामस्य न च रामो मुमूर्षति।
नह्येनं हास्यते लक्ष्मीर्दुर्लभा या गतायुषाम्॥
४१तस्मादाश्वासयात्मानं बलं चाश्वासय स्वकम्।
यावत्सैन्यानि सर्वाणि पुनः संस्थापयाम्यहम्॥
४२एते हि फुल्लनयनास्त्रासादागतसाध्वसाः।
कर्णे कर्णे प्रकथिता हरयो हरिसत्तम॥
४३मां तु दृष्ट्वा प्रधावन्तमनीकं सम्प्रहर्षितुम्।
त्यजन्तु हरयस्त्रासं भुक्तपूर्वामिव स्रजम्॥
४४समाश्वास्य तु सुग्रीवं राक्षसेन्द्रो विभीषणः।
विद्रुतं वानरानीकं तत्समाश्वासयत्पुनः॥
परित्रस्तं सबाष्पवदनं दीनं शोकव्याकुललोचनं वानरेन्द्रं विभीषणः उवाच — ‘सुग्रीव, अलं त्रासेन, बाष्पवेगः निगृह्यताम्। युद्धानि एवंप्रायाणि एव, विजयः नैष्ठिकः नास्ति। यदि अस्माकं भाग्यशेषः अस्ति, तर्हि एतौ महात्मानौ महाबलौ मोहं त्यक्ष्यतः। आत्मानं माम् अनाथं च पर्यवस्थापय, वानर; सत्यधर्माभिरक्तानां मृत्युकृतं भयं नास्ति।’ एवम् उक्त्वा विभीषणः जलक्लिन्नेन पाणिना सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे प्रममार्ज। पुनः सलिलम् आदाय विद्यया परिजप्य च धर्मात्मा सः सुग्रीवनेत्रे प्रममार्ज — अयं पञ्चत्रिंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। कपिराजस्य वदनं विमृज्य सः असम्भ्रान्तं कालोचितं वचः अब्रवीत् — ‘कपिराजेन्द्र, वैक्लव्यम् अवलम्बितुं न अयं कालः; अस्मिन् काले अतिस्नेहः अपि मरणाय उपकल्पते। तस्मात् सर्वकार्यविनाशनं वैक्लव्यम् उत्सृज्य रामपुरोगाणां सैन्यानां हितम् अनुचिन्तय। यावत् संज्ञाविपर्ययः, तावत् रामः रक्ष्यताम्; लब्धसंज्ञौ काकुत्स्थौ नौ भयं व्यपनेष्यतः। रामस्य एतत् किंचित् अपि न, सः न मुमूर्षति; गतायुषां दुर्लभा या लक्ष्मीः, सा एनं न हास्यति। अतः आत्मानं स्वकं बलं च आश्वासय, यावत् अहं सर्वाणि सैन्यानि पुनः संस्थापयामि। त्रासात् फुल्लनयनाः एते हरयः कर्णे कर्णे कथयन्ति। मां प्रधावन्तं दृष्ट्वा ते भुक्तपूर्वां स्रजम् इव त्रासं त्यजन्तु।’ एवं सुग्रीवं समाश्वास्य राक्षसेन्द्रः विभीषणः विद्रुतं वानरानीकं पुनः समाश्वासयत्। शत्रुपक्षात् आगतः अपि विभीषणः अस्मिन् सङ्कटे सेनायाः धैर्यस्य स्तम्भः अभवत् — एतत् तस्य निष्ठायाः प्रमाणम्। विभीषणस्य उपदेशे त्रयः भागाः सन्ति — प्रथमं सामान्यं सत्यं, यत् युद्धे जयः पराजयः च उभौ अपि सम्भवतः; द्वितीयं विशेषम् आश्वासनं, यत् रामः न म्रियते; तृतीयं च कर्तव्यम्, यत् सेना पुनः संस्थाप्या। ‘विजयः नैष्ठिकः नास्ति’ इति वाक्यं युद्धनीतेः सारः — अद्य पराजितः श्वः जयति। ‘अतिस्नेहोऽपि कालेऽस्मिन्मरणायोपकल्पते’ इति वाक्यं गम्भीरम् — स्नेहेन जनितः शोकः यदि कर्तव्यं निरुणद्धि, तर्हि सः अपि विनाशाय भवति। लक्ष्मीः गतायुषां दुर्लभा इति तर्कः — रामस्य मुखे अद्यापि कान्तिः दृश्यते, अतः सः जीवति इति अनुमानम्। एषः एव तर्कः अग्रे त्रिजटा अपि सीतां प्रति प्रयोक्ष्यति। मन्त्रपूतेन जलेन नेत्रमार्जनं विभीषणस्य विद्यायाः सूचकं; सः न केवलं मन्त्री, अपितु मायाविद्यायाः अपि ज्ञाता। ‘भुक्तपूर्वां स्रजम् इव’ इति उपमा सुन्दरी — यथा उपभुक्ता माला निःसारा इति त्यज्यते, तथा वानराः अपि भयं त्यजन्तु। अत्र ‘सम्भ्रान्तं’ न, ‘असम्भ्रान्तम्’ इदं वचः इति कविः आवर्तयति — सङ्कटे अपि विभीषणस्य धैर्यं न विचलति। अस्य उपदेशस्य व्यावहारिकः अंशः अपि ध्यातव्यः — सेनापतिः यदि रोदिति, तर्हि सैनिकाः पलायन्ते; अतः प्रथमं सुग्रीवस्य अश्रूणि मार्जितानि, ततः सेना स्थापिता। वानराः ‘कर्णे कर्णे’ कथयन्ति इति वर्णनं भयस्य प्रसारं दर्शयति — अफवा एव सेनां नाशयति। विभीषणः स्वयं धावन् सेनायाः पुरतः गच्छति, येन वानराः जानन्ति यत् नायकाः अद्यापि युद्धक्षेत्रे सन्ति। ‘अनाथं मां च’ इति विभीषणस्य वचनं करुणम् — भ्रात्रा निष्कासितः सः रामम् एव शरणं गतः, रामे पतिते सः अपि अनाथः। तथापि सः स्वस्य दुःखं न प्रकटयति, अन्यान् एव आश्वासयति। रामपुरोगाणां सैन्यानां हितम् इति वदन् सः सुग्रीवस्य राजधर्मं स्मारयति — राजा स्वप्रजायाः हिते एव चिन्तयेत्। ‘भयं नौ व्यपनेष्यतः’ इति द्विवचनेन सः सुग्रीवं स्वेन सह योजयति, उभयोः एकम् एव भाग्यम् इति।
Vibhīṣaṇa spoke to the terrified lord of the monkeys, whose face was wet with tears and whose eyes were troubled with grief: "Enough of fear, Sugrīva; hold back this flood of tears. Battles are like this; victory is never certain. If any of our good fortune remains, my hero, these two great and mighty ones will shake off their swoon. Steady yourself, monkey, and steady me too, for I have no other protector. Those devoted to truth and dharma need have no fear of death." With these words Vibhīṣaṇa wiped Sugrīva's fair eyes with a hand wet with water; then, taking water again and consecrating it with a spell, the righteous Vibhīṣaṇa bathed Sugrīva's eyes. When he had wiped the monkey king's face, he spoke calmly the words the moment called for: "This is no time, lord of monkey kings, to give way to weakness; at a time like this even too much affection can lead to death. So cast off this faintness of heart, which ruins every undertaking, and think of the welfare of the armies Rāma leads. Or rather, let Rāma be guarded while he is unconscious; once the two Kākutsthas come to, they will drive away our fear. This is nothing to Rāma, and Rāma is not dying; the radiance that deserts those whose life is spent has not left him. So comfort yourself and your army, while I set all the troops in order again. These monkeys, their eyes wide with terror, are whispering from ear to ear. When they see me running about among them, let them cast off their fear like a garland already worn." Having consoled Sugrīva, Vibhīṣaṇa, lord of the rākṣasas, rallied the fleeing monkey army once more. Though he came from the enemy's side, in this crisis Vibhīṣaṇa became the pillar of the army's courage — proof of his loyalty. His counsel has three parts: a general truth, that in war victory and defeat are both possible; a particular reassurance, that Rāma is not dying; and a duty, that the army must be rallied. "Victory is never certain" is the essence of the art of war: beaten today, one wins tomorrow. "Even too much affection can lead to death" is profound: if grief born of love stops a man from doing his duty, it too brings ruin. His reasoning that the radiance which leaves the dying is still on Rāma's face — so he must be alive — is the same that Trijaṭā will use with Sītā. Wiping Sugrīva's eyes with water blessed by a spell shows Vibhīṣaṇa's learning; he is not only a counsellor but versed in the arts of magic. The garland already worn is a lovely image: as a used garland is thrown away as worthless, so let the monkeys throw away their fear. The poet stresses that he spoke "calmly": even in crisis his composure does not waver. There is practical wisdom here too: if the commander weeps, the soldiers flee, so first Sugrīva's tears are dried and then the army is steadied. The monkeys whispering from ear to ear show how fear spreads — rumour alone can destroy an army — and Vibhīṣaṇa runs among them himself so that they know their leaders are still on the field. "Steady me too, who have no protector" is moving: cast out by his brother, he had taken refuge with Rāma, and with Rāma fallen he too is without protection; yet he does not show his own grief but comforts others. Speaking of the welfare of the armies Rāma leads, he reminds Sugrīva of a king's duty to think of his people, and "they will dispel our fear" joins Sugrīva to himself, as if the two shared one fate.
५इन्द्रजितः निवेदनम्, रावणस्य अभिनन्दनं च
४५इन्द्रजित्तु महामायः सर्वसैन्यसमावृतः।
विवेश नगरीं लङ्कां पितरं चाभ्युपागमत्॥
४६तत्र रावणमासाद्य अभिवाद्य कृताञ्जलिः।
आचचक्षे प्रियं पित्रे निहतौ रामलक्ष्मणौ॥
४७उत्पपात ततो हृष्टः पुत्रं च परिषस्वजे।
रावणो रक्षसां मध्ये श्रुत्वा शत्रू निपातितौ॥
४८उपाघ्राय च तं मूर्ध्नि पप्रच्छ प्रीतमानसः।
पृच्छते च यथावृत्तं पित्रे तस्मै न्यवेदयत्॥
४९यथा तौ शरबन्धेन निश्चेष्टौ निष्प्रभौ कृतौ॥
५०स हर्षवेगानुगतान्तरात्मा श्रुत्वा गिरं तस्य महारथस्य।
जहौ ज्वरं दाशरथेः समुत्थं प्रहृष्टवाचाभिननन्द पुत्रम्॥
महामायः इन्द्रजित् सर्वसैन्यसमावृतः लङ्कानगरीं विवेश, पितरं च अभ्युपागमत्। तत्र आसीनं रावणम् आसाद्य कृताञ्जलिः अभिवाद्य ‘रामलक्ष्मणौ निहतौ’ इति प्रियं पित्रे आचचक्षे। शत्रू निपातितौ इति श्रुत्वा रक्षसां मध्ये रावणः हृष्टः उत्पपात, पुत्रं च परिषस्वजे। तस्य मूर्ध्नि उपाघ्राय प्रीतमानसः सः वृत्तान्तं पप्रच्छ; पृच्छते पित्रे इन्द्रजित् यथावृत्तं न्यवेदयत् — यथा शरबन्धेन तौ निश्चेष्टौ निष्प्रभौ च कृतौ। अत्र एकोनपञ्चाशः श्लोकः एकेन अर्धेन एव निबद्धः, वुल्गेटमात्रः च। महारथस्य तस्य गिरं श्रुत्वा हर्षवेगानुगतान्तरात्मा रावणः दाशरथेः समुत्थितं ज्वरं जहौ, प्रहृष्टया वाचा पुत्रम् अभिननन्द। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः। कविः अत्र रावणस्य हर्षं विस्तरेण वर्णयति, यतः अनन्तरसर्गेषु एषः हर्षः विपर्ययं प्राप्स्यति — गरुडागमनेन रामलक्ष्मणौ मोक्ष्येते। ‘उपाघ्राय मूर्ध्नि’ इति पुत्रवात्सल्यस्य प्राचीनं चिह्नम्। रावणस्य ज्वरः इति पदं विशेषतः अर्थवत् — रामः तस्य हृदये ज्वरः इव सन्तापं जनयति स्म, सः अद्य शान्तः। किन्तु एषः शमः क्षणिकः एव, यतः अनन्तरसर्गे सीता पुष्पकेण रणभूमिं नीयते, ततः च गरुडः आगच्छति। ‘आचचक्षे प्रियं पित्रे’ इति पदेषु विडम्बना अस्ति — यत् पितुः प्रियं, तत् सत्यं न। इन्द्रजित् स्वयम् अपि भ्रान्तः, अतः सः असत्यं वदति इति न, भ्रमं वदति। रावणः रक्षसां मध्ये उत्पपात इति चित्रं राज्ञः गाम्भीर्यस्य त्यागं दर्शयति — एतावान् तस्य हर्षः। पुत्रस्य अभिनन्दनं प्रहृष्टया वाचा कृतम्, येन सर्गः उत्सवेन समाप्यते, किन्तु पाठकः जानाति यत् एषः उत्सवः अल्पकालिकः।
Meanwhile Indrajit, master of great illusion, surrounded by his whole army, entered the city of Laṅkā and went to his father. Coming before Rāvaṇa, he saluted him with joined palms and told his father the welcome news that Rāma and Lakṣmaṇa were dead. Hearing that his enemies had been struck down, Rāvaṇa leapt up in joy among the rākṣasas and embraced his son. He kissed his head and, with a glad heart, asked him what had happened, and Indrajit told his father all of it — how the two had been made motionless and lustreless by the bond of arrows. Hearing the words of that great chariot-warrior, swept away by a rush of joy, Rāvaṇa cast off the fever that Daśaratha's son had caused him, and welcomed his son with delighted words. The poet describes Rāvaṇa's joy at length because in the sargas that follow it will be overturned, when Garuḍa comes and frees Rāma and Lakṣmaṇa. Kissing the head is the ancient sign of a father's love. The "fever" is especially apt: Rāma had burned in Rāvaṇa's heart like a fever, and now it had cooled — but only for a moment, for in the next sarga Sītā is taken to the battlefield in the Puṣpaka, and then Garuḍa arrives. There is irony in "welcome news": what pleased the father was not true. Indrajit was deceived himself, so he spoke not a lie but a mistake. Rāvaṇa leaping up among the rākṣasas shows him casting off a king's dignity, so great was his joy. The sarga ends in celebration, but the reader knows it will be short-lived.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- वृष्ट्वा + इव → वृष्ट्वेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); इव + उपरते → इवोपरते — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — पदत्रयम्
- विभक्तिः
- ‘वृष्ट्वा’ क्त्वान्तम् अव्ययम्; ‘उपरते’ सप्तमी एकवचनम् (सतिसप्तमी)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शराणां तल्पं शरतल्पम्, तत् गच्छतः इति शरतल्पगौ — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रुधिरस्य स्रावेण दिग्धानि अङ्गानि ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- तपनीयौ + इव → तपनीयाविव — अयादिसन्धिः (औ + इ = आव् + इ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘ध्वजौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मायया प्रतिच्छन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न विद्यते प्रतिद्वन्द्वः यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘वरदानात् + विभीषणः’ → ‘वरदानाद्विभीषणः’ इति बाह्यसन्धौ जश्त्वम्
- समासः
- वरस्य दानम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- ‘एतस्मात् + इषु’ → ‘एतस्मादिषु’ इति बाह्यसन्धौ जश्त्वम्; शब्दान्तः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- इषूणां बन्धनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- त्रयः यामाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘मूलहरः + अनर्थः’ → ‘मूलहरोऽनर्थः’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य उत्वम्, पूर्वरूपं च
- समासः
- मूलं हरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — परि + दृश् (पश्य) शतृ
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (अनादरे षष्ठी — ‘पश्यतां राक्षसानाम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अमित्रान् हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- गोलाङ्गूल + ईश्वर → गोलाङ्गूलेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- गोलाङ्गूलानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- अग्निशिखा + उपम → अग्निशिखोपम — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- अग्निशिखायाः उपमा येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘शरैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — नि + शम् णिच्
- विभक्तिः
- लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कूटेन युध्यन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- अनु + अमन्यत → अन्वमन्यत — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मन्’ धातोः लङ्, ‘अनु’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- समितिम् + जय → समितिञ्जय — अनुस्वारस्य परसवर्णः (अलुक्समासे मकारः)
- समासः
- समितिं जयति इति — उपपदतत्पुरुषः (अलुक्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- च + अङ्ग → चाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः; अङ्ग + उपाङ्ग → अङ्गोपाङ्ग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अङ्गानि च उपाङ्गानि च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निष्ठायां भवः — तद्धितान्तः (ठक्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘विजयः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘सभाग्यशेषता + अस्माकम्’ → ‘सभाग्यशेषतास्माकम्’ इति बाह्यसन्धौ सवर्णदीर्घः
- समासः
- भाग्यस्य शेषः भाग्यशेषः, तेन सह वर्तते इति सभाग्यशेषः, तस्य भावः — बहुव्रीहिगर्भः तद्धितान्तः (तल्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- धर्म + अभिरक्त → धर्माभिरक्त — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सत्ये धर्मे च अभिरक्ताः — सप्तमीतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — परि + जप् ल्यप्
- विभक्तिः
- ल्यबन्तम् अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- संज्ञायाः विपर्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मृ’ धातोः सन्नन्तरूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘भुक्तपूर्वाम् + इव’ → ‘भुक्तपूर्वामिव’
- समासः
- पूर्वं भुक्ता — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘स्रजम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वेग + अनुगत → वेगानुगत; अनुगत + अन्तरात्मा → अनुगतान्तरात्मा — उभयत्र सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- हर्षस्य वेगेन अनुगतः अन्तरात्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्