॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ४५

युद्धकाण्डम् — पञ्चचत्वारिंशः सर्गः

रामलक्ष्मणयोः शरबन्धः पतनं च

इन्द्रजितः अन्वेषणाय दशवानरयूथपप्रेषणम्, इन्द्रजितः अस्त्रैः तेषां निवारणं, रामलक्ष्मणयोः सर्पशरैः निरन्तरवेधः, इन्द्रजितः गर्वोक्तिः, वीरशयने पतनं, लक्ष्मणस्य वानराणां च शोकः

इन्द्रजितः गतिम् अन्विच्छन् रामः सुषेणस्य पुत्रौ, नीलम्, अङ्गदं, शरभं, द्विविदं, हनूमन्तं, सानुप्रस्थम्, ऋषभं च इति दश वानरयूथपान् आदिदेश। ते पादपान् उद्यम्य आकाशं विविशुः, किन्तु अस्त्रवित् रावणिः वेगवत्तरैः इषुभिः परमास्त्रैः च तेषां वेगं वारयामास; नाराचैः क्षतविक्षताः ते मेघैः आवृतं सूर्यम् इव अन्धकारे तं न ददृशुः। ततः सः रामलक्ष्मणयोः सर्वदेहभिदः पन्नगरूपान् शरान् भृशम् आवेशयामास; निरन्तरशरीरौ तौ पुष्पितौ किंशुकौ इव रुधिरं सुस्रुवतुः। अन्तर्धानगतः रावणिः अब्रवीत् — ‘युध्यमानम् अनालक्ष्यं मां शक्रः अपि द्रष्टुं न शक्तः, किं पुनः युवाम्; युवां यमसादनं नयामि।’ इति उक्त्वा सः प्रजहर्ष ननाद, पुनः शरान् ववर्ष। शरबन्धेन बद्धौ तौ निमेषमात्रेण अवेक्षितुम् अपि न शेकतुः; विभिन्नसर्वाङ्गौ रज्जुमुक्तौ इन्द्रध्वजौ इव कम्पमानौ जगत्यां निपेततुः। अङ्गुलमात्रम् अपि तयोः गात्रे अविद्धं नासीत्; प्रथमं रामः पपात, अविज्यं कार्मुकम् आविध्य वीरशयने शिश्ये। तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः जीविते निराशः अभवत्, भ्रातरं शुशोच; वानराः अपि शोकार्ताः चुक्रुशुः, वायुसुतप्रमुखाः तौ परिवार्य विषादं जग्मुः।

१इन्द्रजितः अन्वेषणाय दशवानरयूथपानां प्रेषणम्

१स तस्य गतिमन्विच्छन्राजपुत्रः प्रतापवान्।
दिदेशातिबलो रामो दश वानरयूथपान्॥

२द्वौ सुषेणस्य दायादौ नीलं च प्लवगाधिपम्।
अङ्गदं वालिपुत्रं च शरभं च तरस्विनम्॥

३द्विविदं च हनूमन्तं सानुप्रस्थं महाबलम्।
ऋषभं चर्षभस्कन्धमादिदेश परंतपः॥

४ते सम्प्रहृष्टा हरयो भीमानुद्यम्य पादपान्।
आकाशं विविशुः सर्वे मार्गमाणा दिशो दश॥

अन्तर्हितस्य इन्द्रजितः गतिम् अन्विच्छन् अतिबलः प्रतापवान् राजपुत्रः रामः दश वानरयूथपान् आदिदेश — सुषेणस्य द्वौ दायादौ पुत्रौ, प्लवगाधिपं नीलं, वालिपुत्रम् अङ्गदं, तरस्विनं शरभं, द्विविदं, हनूमन्तं, महाबलं सानुप्रस्थम्, ऋषभस्कन्धम् ऋषभं च परंतपः रामः आदिदेश। ते सम्प्रहृष्टाः हरयः भीमान् पादपान् उद्यम्य दश दिशः मार्गमाणाः अन्विष्यन्तः सर्वे आकाशं विविशुः। पूर्वसर्गे इन्द्रजित् अन्तर्हितः सन् रामलक्ष्मणौ बबन्ध इति सङ्क्षेपेण उक्तम्; अयं सर्गः तत् एव विस्तरेण वर्णयति — एषा महाकाव्यस्य शैली। रामः अदृश्यं शत्रुं मार्गयितुं वानरान् प्रेषयति, यतः वानराः आकाशगामिनः, ते आकाशे अपि अन्वेष्टुं शक्नुवन्ति। दश यूथपाः सर्वे प्रसिद्धाः वीराः — हनुमान्, अङ्गदः, नीलः, द्विविदः इत्यादयः — एतेन शत्रोः महत्त्वं सूच्यते, यतः तं मार्गयितुं श्रेष्ठाः एव प्रेषिताः। ‘ऋषभस्कन्धः’ इति ऋषभस्य नाम्ना सह श्लेषः — वृषभस्य इव स्कन्धौ यस्य। वानराः ‘सम्प्रहृष्टाः’ — रामस्य आज्ञां प्राप्य ते उत्साहिताः; किन्तु अग्रे तेषां प्रयत्नः विफलः भविष्यति। ‘सानुप्रस्थः’ इति अपि एकः वानरयूथपः।

Seeking to find where the vanished Indrajit had gone, the mighty and valiant prince Rāma, scorcher of foes, sent out ten monkey troop-leaders: the two sons of Suṣeṇa, Nīla, lord of the monkeys, Aṅgada son of Vālin, the swift Śarabha, Dvivida, Hanūmān, the mighty Sānuprastha, and Ṛṣabha with shoulders like a bull's. Delighted, those monkeys raised terrible trees and rose into the sky, searching all ten directions. The previous sarga told briefly how the invisible Indrajit bound Rāma and Lakṣmaṇa; this sarga tells the same events at length, as is the way of the epic. Rāma sends monkeys to hunt the unseen enemy because they can travel through the air and search the sky itself. All ten are famous heroes — Hanūmān, Aṅgada, Nīla, Dvivida and the rest — which shows how formidable the enemy was, since only the best were sent after him. Ṛṣabha's epithet plays on his name, which means "bull." The monkeys set out full of zeal at Rāma's command, but their efforts will come to nothing.

२इन्द्रजितः अस्त्रैः वानराणां निवारणं, रामलक्ष्मणयोः निरन्तरवेधः

५तेषां वेगवतां वेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः।
अस्त्रवित्परमास्त्रैस्तु वारयामास रावणिः॥

६तं भीमवेगा हरयो नाराचैः क्षतविक्षताः।
अन्धकारे न ददृशुर्मेघैः सूर्यमिवावृतम्॥

७रामलक्ष्मणयोरेव सर्वदेहभिदः शरान्।
भृशमावेशयामास रावणिः समितिंजयः॥

८निरन्तरशरीरौ तु तावुभौ रामलक्ष्मणौ।
क्रुद्धेनेन्द्रजिता वीरौ पन्नगैः शरतां गतैः॥

९तयोः क्षतजमार्गेण सुस्राव रुधिरं बहु।
तावुभौ च प्रकाशेते पुष्पिताविव किंशुकौ॥

१०ततः पर्यन्तरक्ताक्षो भिन्नाञ्जनचयोपमः।
रावणिर्भ्रातरौ वाक्यमन्तर्धानगतोऽब्रवीत्॥

तेषां वेगवतां वानराणां वेगं परमास्त्रवित् रावणिः वेगवत्तरैः इषुभिः परमास्त्रैः च वारयामास। भीमवेगाः हरयः नाराचैः क्षतविक्षताः सन्तः अन्धकारे तं न ददृशुः, यथा मेघैः आवृतं सूर्यम्। ततः समितिंजयः रावणिः रामलक्ष्मणयोः एव सर्वदेहभिदः शरान् भृशम् आवेशयामास। क्रुद्धेन इन्द्रजिता शरतां गतैः पन्नगैः सर्पैः तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ निरन्तरशरीरौ अभवताम् — शरीरे अन्तरं नासीत्। तयोः क्षतजमार्गेण व्रणमार्गेण बहु रुधिरं सुस्राव; तौ उभौ च पुष्पितौ किंशुकौ इव प्रकाशेते स्म। ततः पर्यन्तरक्ताक्षः भिन्नाञ्जनचयोपमः रावणिः अन्तर्धानगतः भ्रातरौ वाक्यम् अब्रवीत्। वानराणां विफलता — ते बलवन्तः अपि अदृश्यं शत्रुं न पश्यन्ति; ‘मेघावृतः सूर्यः’ इति उपमा — सूर्यः अस्ति, किन्तु न दृश्यते। ‘सर्पाः शरतां गताः’ इति — शराः एव सर्पाः, सर्पाः एव शराः; नागपाशस्य स्वरूपम्। ‘पुष्पितौ किंशुकौ’ — किंशुकस्य रक्तपुष्पाणि, रक्तसिक्तयोः वीरयोः उपमा; सौन्दर्यं करुणा च एकत्र। ‘पर्यन्तरक्ताक्षः’ इति क्रोधेन रक्तनेत्रान्तः। इन्द्रजितः वर्णनं ‘भिन्नाञ्जनचयोपमः’ — कृष्णवर्णः, कज्जलराशिः इव। तस्य शराणां ‘सर्वदेहभिदः’ इति विशेषणं — सर्वाङ्गेषु वेधनं कुर्वन्तः। ‘समितिंजयः’ इति युद्धविजयी इति तस्य प्रसिद्धिः। इन्द्रजितः द्विविधं कार्यम् — प्रथमं अन्वेषकान् वानरान् दूरीकरोति, ततः एव मुख्यलक्ष्यं रामलक्ष्मणौ प्रहरति। एषा तस्य युद्धनीतिः — रक्षकान् निवार्य नायकं प्रहरेत्।

But the son of Rāvaṇa, master of weapons, checked the speed of those swift monkeys with swifter arrows and with his supreme weapons. Torn and wounded all over by iron shafts, the monkeys of terrible speed could not see him in the darkness, any more than one can see the sun hidden behind clouds. Then Indrajit, victor in battle, drove arrows that pierced every part of the body deep into Rāma and Lakṣmaṇa alone. In his fury he left not a gap on the bodies of the two heroes, with serpents that had become arrows, and blood streamed from their wounds, so that both of them shone like kiṃśuka trees in flower. Then Indrajit, still invisible, his eyes red at the corners with rage and dark as a heap of crushed collyrium, spoke to the brothers. The monkeys fail: for all their strength, they cannot see an invisible foe — the sun is there behind the clouds, but cannot be seen. The arrows are serpents and the serpents are arrows; that is the nature of the serpent-noose. The kiṃśuka's red flowers stand for the two blood-soaked heroes, beauty and pity in one image. Indrajit's tactics are twofold: first he drives off the monkeys searching for him, then he strikes his real targets, Rāma and Lakṣmaṇa — keep the guards away and strike the leader.

३इन्द्रजितः गर्वोक्तिः, पुनः शरवृष्टिः, शरबन्धः

११युध्यमानमनालक्ष्यं शक्रोऽपि त्रिदशेश्वरः।
द्रष्टुमासादितुं वापि न शक्तः किं पुनर्युवाम्॥

१२प्रापिताविषुजालेन राघवौ कङ्कपत्रिणा।
एष रोषपरीतात्मा नयामि यमसादनम्॥

१३एवमुक्त्वा तु धर्मज्ञौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
निर्बिभेद शितैर्बाणैः प्रजहर्ष ननाद च॥

१४भिन्नाञ्जनचयश्यामो विस्फार्य विपुलं धनुः।
भूय एव शरान्घोरान्विससर्ज महामृधे॥

१५ततो मर्मसु मर्मज्ञो मज्जयन्निशिताञ्छरान्।
रामलक्ष्मणयोर्वीरो ननाद च मुहुर्मुहुः॥

१६बद्धौ तु शरबन्धेन तावुभौ रणमूर्धनि।
निमेषान्तरमात्रेण न शेकतुरवेक्षितुम्॥

‘युध्यमानम् अनालक्ष्यं माम् त्रिदशेश्वरः शक्रः अपि द्रष्टुम् आसादितुं वा न शक्तः, किं पुनः युवाम्। रोषपरीतात्मा एषः अहं कङ्कपत्रिणा इषुजालेन प्रापितौ युवां राघवौ यमसादनं नयामि।’ एवम् उक्त्वा सः धर्मज्ञौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ शितैः बाणैः निर्बिभेद, प्रजहर्ष, ननाद च। भिन्नाञ्जनचयश्यामः सः विपुलं धनुः विस्फार्य महामृधे भूयः एव घोरान् शरान् विससर्ज। ततः मर्मज्ञः वीरः सः रामलक्ष्मणयोः मर्मसु निशितान् शरान् मज्जयन् मुहुर्मुहुः ननाद। रणमूर्धनि शरबन्धेन बद्धौ तौ उभौ निमेषान्तरमात्रेण अवेक्षितुम् उद्वीक्षितुम् अपि न शेकतुः। इन्द्रजितः गर्वोक्तौ इन्द्रस्य उल्लेखः — सः इन्द्रं जितवान्, अतः ‘शक्रः अपि मां द्रष्टुं न शक्तः’ इति तस्य अहंकारः। ‘किं पुनः युवाम्’ — मानवौ युवां का गणना इति अवज्ञा। ‘कङ्कपत्री’ इति कङ्कपक्षिणः पत्रैः युक्तः शरः। ‘धर्मज्ञौ’ इति विशेषणं कविः अत्र प्रयुङ्क्ते — धर्मज्ञौ अपि अधर्मेण बद्धौ इति करुणा। ‘मर्मज्ञः’ इति इन्द्रजितः युद्धकौशलं — सः मर्मस्थानानि जानाति, तत्र एव प्रहरति। तस्य हर्षः नादः च रामस्य कष्टस्य विपरीतम्। मूले ‘मर्मज्ञो मज्जयन्निशिताञ्छरान्’ इति पाठः। ‘अवेक्षितुम् अपि न शेकतुः’ इति — उन्मीलनम् अपि कठिनम्; हिन्दीभाष्यं वदति — एषा रामस्य मनुष्यलीलामात्रम्। रावणिः अत्र अदृश्यः सन् वदति — तस्य स्वरः श्रूयते, किन्तु सः न दृश्यते; एतत् भयानकं दृश्यं वानराणां मनसि भयं जनयति।

"When I fight unseen, even Indra, lord of the thirty gods, cannot see me or come near me, let alone you two. Caught in my net of heron-feathered arrows, you two Rāghavas — I, in my fury, am sending you now to the house of Yama." With these words he pierced the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa, who knew dharma so well, with sharp arrows, and he exulted and roared. Dark as a heap of crushed collyrium, he drew his great bow and in that great battle let loose still more terrible arrows. Then that hero, who knew where the vital spots lay, sank sharp arrows again and again into the vitals of Rāma and Lakṣmaṇa, roaring as he did so, and bound by that bond of arrows in the forefront of battle, the two of them could not, even for the twinkling of an eye, lift their eyes to look. Indrajit's boast names Indra because he had once conquered him: "even Indra cannot see me," he says, and "let alone you two" shows his contempt for mere men. The poet calls the brothers "knowers of dharma" here to stir our pity: righteous as they are, they have been bound by unrighteous means. Indrajit "knows the vital spots" and aims at them, a mark of his skill, and his exulting and roaring are set against Rāma's suffering. He speaks while unseen: his voice is heard but he is nowhere to be seen, a terrifying scene that fills the monkeys with dread.

४विभिन्नसर्वाङ्गयोः रामलक्ष्मणयोः वीरशयने पतनम्

१७ततो विभिन्नसर्वाङ्गौ शरशल्याचितौ कृतौ।
ध्वजाविव महेन्द्रस्य रज्जुमुक्तौ प्रकम्पितौ॥

१८तौ सम्प्रचलितौ वीरौ मर्मभेदेन कर्शितौ।
निपेततुर्महेष्वासौ जगत्यां जगतीपती॥

१९तौ वीरशयने वीरौ शयानौ रुधिरोक्षितौ।
शरवेष्टितसर्वाङ्गावार्तौ परमपीडितौ॥

२०नह्यविद्धं तयोर्गात्रे बभूवाङ्गुलमन्तरम्।
नानिर्विण्णं न चाध्वस्तमाकराग्रादजिह्मगैः॥

२१तौ तु क्रूरेण निहतौ रक्षसा कामरूपिणा।
असृक्सुस्रुवतुस्तीव्रं जलं प्रस्रवणाविव॥

२२पपात प्रथमं रामो विद्धो मर्मसु मार्गणैः।
क्रोधादिन्द्रजिता येन पुरा शक्रो विनिर्जितः॥

२३रुक्मपुङ्खैः प्रसन्नाग्रै रजोगतिभिराशुगैः।
नाराचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि।
विव्याध वत्सदन्तैश्च सिंहदंष्ट्रैः क्षुरैस्तथा॥

ततः शरशल्यैः आचितौ विभिन्नसर्वाङ्गौ कृतौ तौ, रज्जुमुक्तौ महेन्द्रस्य ध्वजौ इव, प्रकम्पितौ अभवताम्। मर्मभेदेन कर्शितौ सम्प्रचलितौ महेष्वासौ जगतीपती वीरौ जगत्यां भूमौ निपेततुः। वीरशयने शयानौ रुधिरोक्षितौ शरवेष्टितसर्वाङ्गौ आर्तौ परमपीडितौ तौ वीरौ आस्ताम्। तयोः गात्रे अङ्गुलमात्रम् अपि अन्तरम् अविद्धं नासीत्; आकराग्रात् हस्ताग्रपर्यन्तम् अजिह्मगैः शरैः अनिर्विण्णम् अध्वस्तं वा किमपि न आसीत्। क्रूरेण कामरूपिणा रक्षसा निहतौ तौ, प्रस्रवणौ जलम् इव, तीव्रम् असृक् सुस्रुवतुः। येन पुरा इन्द्रः विनिर्जितः, तेन इन्द्रजिता क्रोधात् मर्मसु मार्गणैः विद्धः रामः प्रथमं पपात। रुक्मपुङ्खैः, प्रसन्नाग्रैः, रजोगतिभिः आशुगैः, नाराचैः, अर्धनाराचैः, भल्लैः, अञ्जलिकैः, वत्सदन्तैः, सिंहदंष्ट्रैः, क्षुरैः च सः तं विव्याध। ‘रज्जुमुक्तौ महेन्द्रध्वजौ’ इति उपमा प्राचीनस्य इन्द्रध्वजोत्सवस्य स्मृतिं जनयति — उत्सवान्ते रज्जुं मुक्त्वा ध्वजः पात्यते; तथा एतौ वीरौ। ‘जगतीपती जगत्यां’ इति शब्दक्रीडा — पृथिव्याः पती पृथिव्यां पतितौ। ‘अङ्गुलमात्रम् अपि अविद्धं नासीत्’ इति अतिशयोक्त्या शरवेष्टनस्य सम्पूर्णता दर्शिता। शराणां नामानि — नाराचः, अर्धनाराचः, भल्लः, अञ्जलिकः, वत्सदन्तः, सिंहदंष्ट्रः, क्षुरः — तेषां लक्षणानि मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां (३७५तमे पृष्ठे) विवृतानि; यथा नाराचः सरलवृत्ताग्रः, क्षुरः क्षुरधारसदृशाग्रः। रामः प्रथमं पतति इति — प्रधानः वीरः पूर्वं लक्ष्यीकृतः। मुद्रणे २३तमः श्लोकः षट्पादः, यस्य प्रथमः अर्धः (‘रुक्मपुङ्खैः…’) समीक्षितपाठे नास्ति। रामलक्ष्मणयोः रक्तस्रावः निर्झरयोः जलम् इव — पर्वतसदृशौ वीरौ, तयोः रक्तं जलप्रवाहः इव; एषा उपमा तयोः महत्त्वं दुःखं च युगपत् दर्शयति। इन्द्रजितः पूर्वकीर्तिः — ‘येन पुरा शक्रः विनिर्जितः’ — स्मार्यते, येन रामस्य पतनस्य कारणं स्पष्टं भवति।

Covered with arrowheads, pierced in every limb, the two brothers trembled like Indra's two festival banners when the ropes are let go. Shaken and weakened by the wounds in their vitals, the two great archers, lords of the earth, fell to the earth. The two heroes lay on the bed of heroes, drenched in blood, every limb wrapped in arrows, suffering and in terrible pain. Not a finger's breadth of their bodies was left unpierced; to the very tips of their hands, there was nothing the straight-flying arrows had not torn or wounded. Struck down by that cruel rākṣasa who could take any form, they poured out blood like two waterfalls pouring water. Rāma fell first, pierced in his vitals by the arrows of Indrajit, the one who long ago had conquered Indra. He had pierced Rāma with arrows of every kind: gold-feathered, bright-pointed arrows that flew swift as dust, iron shafts and half-shafts, broad-headed bhallas and añjalikas, calf-tooth and lion-tooth arrows and razor-heads. The two banners recall the ancient festival of Indra's banner, at whose end the ropes were loosed and the banner brought down; so these heroes fell. "Lords of the earth fell upon the earth" is a play of words. Not a finger's breadth unpierced is exaggeration that shows how completely the arrows wrapped them. Rāma falls first because the chief hero was the first target. Their blood flows like water from two waterfalls — the heroes are like mountains and their blood like streams, an image that shows at once their greatness and their suffering. And Indrajit's old fame, "the one who once defeated Indra," is recalled to make clear how Rāma could fall.

५वीरशयने रामः, लक्ष्मणस्य वानराणां च शोकः

२४स वीरशयने शिश्येऽविज्यमाविध्य कार्मुकम्।
भिन्नमुष्टिपरीणाहं त्रिनतं रुक्मभूषितम्॥

२५बाणपातान्तरे रामं पतितं पुरुषर्षभम्।
स तत्र लक्ष्मणो दृष्ट्वा निराशो जीवितेऽभवत्॥

२६रामं कमलपत्राक्षं शरण्यं रणतोषिणम्।
शुशोच भ्रातरं दृष्ट्वा पतितं धरणीतले॥

२७हरयश्चापि तं दृष्ट्वा संतापं परमं गताः।
शोकार्ताश्चुक्रुशुर्घोरमश्रुपूरितलोचनाः॥

२८बद्धौ तु तौ वीरशये शयानौ ते वानराः सम्परिवार्य तस्थुः।
समागता वायुसुतप्रमुख्या विषादमार्ताः परमं च जग्मुः॥

सः रामः भिन्नमुष्टिपरीणाहं शिथिलमुष्टिबन्धनं, त्रिनतं त्रिषु स्थानेषु नतं, रुक्मभूषितं कार्मुकम् अविज्यं ज्यारहितम् आविध्य त्यक्त्वा वीरशयने शिश्ये। बाणपातान्तरे बाणपातस्य दूरे पतितं पुरुषर्षभं रामं दृष्ट्वा लक्ष्मणः तत्र जीविते निराशः अभवत्। कमलपत्राक्षं, शरण्यं, रणतोषिणं भ्रातरं रामं धरणीतले पतितं दृष्ट्वा सः शुशोच। हरयः अपि तं दृष्ट्वा परमं संतापं गताः, शोकार्ताः अश्रुपूरितलोचनाः घोरं चुक्रुशुः। वीरशये शयानौ बद्धौ तौ ते वानराः सम्परिवार्य तस्थुः; वायुसुतप्रमुखाः समागताः वानराः आर्ताः परमं विषादं जग्मुः। अत्र करुणरसः परमकोटिं प्राप्नोति। रामस्य धनुः त्रिषु स्थानेषु नतम् — मध्ये द्वयोः अग्रयोः च; तस्य ज्या अपि छिन्ना — धनुर्धरस्य पराजयस्य चिह्नम्। लक्ष्मणः स्वयं बद्धः सन् अपि स्वस्य न, भ्रातुः एव चिन्तां करोति — ‘जीविते निराशः’ इति रामं विना तस्य जीवनस्य अर्थः नास्ति। ‘शरण्यः’ इति रामस्य विशेषणं — यः सर्वेषां शरणं, सः अधुना असहायः; ‘रणतोषिणः’ — यः युद्धेन प्रसीदति, सः युद्धे पतितः। वानराणां क्रन्दनं तेषां रामे प्रेम्णः प्रमाणम्। ‘वायुसुतप्रमुखाः’ इति हनुमान् प्रमुखः, यः अग्रे ओषधिं आनेष्यति इति पाठकः जानाति। सर्गान्ते उपजातिवृत्तेन विषादस्य गभीरता प्रकटिता।

Rāma lay on the bed of heroes, having let fall his gold-adorned bow, bent in three places, its string gone and its grip slack. Seeing Rāma, bull among men, fallen a bowshot away from him, Lakṣmaṇa despaired of his own life. Seeing his brother lying on the ground — lotus-eyed Rāma, the refuge of all, who delighted in battle — he grieved. The monkeys too were plunged in deep distress when they saw him; stricken with grief, their eyes full of tears, they cried out terribly. They stood around the two bound heroes lying on the bed of heroes, and gathered there, led by the son of the Wind, they sank into deep despair. Here the pathos reaches its height. Rāma's bow, bent at the middle and at both ends, lies unstrung, the sign of an archer's defeat. Lakṣmaṇa, bound himself, thinks not of himself but of his brother; he despairs of his life because without Rāma life has no meaning for him. Rāma is called "the refuge of all" — he who shelters everyone is now helpless — and "who delighted in battle" — he who rejoiced in war has fallen in war. The monkeys' weeping proves their love for Rāma. They are led by the Wind's son, Hanūmān, who, as the reader knows, will later bring the healing herbs; and the sarga closes on the depth of their despair.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३८ पदानि
गतिमन्विच्छन् ४५.१ मार्गम् अन्विष्यन्
सन्धिः
गतिम् + अन्विच्छन् → गतिमन्विच्छन् — मकारस्य स्वरे संयोगः; अनु + इच्छन् → अन्विच्छन् — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘गतिम्’ द्वितीया; ‘अन्विच्छन्’ प्रथमा एकवचनम् (शतृ)
दिदेशातिबलो ४५.१ महाबलः आदिष्टवान्
सन्धिः
दिदेश + अतिबलः → दिदेशातिबलः — सवर्णदीर्घसन्धिः; पदान्ते उत्वं गुणश्च
समासः
‘अतिबलः’ — अतिशयितं बलं यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘दिदेश’ लिट्; ‘अतिबलः’ प्रथमा
दायादौ ४५.२ पुत्रौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
प्लवगाधिपम् ४५.२ वानराणां स्वामिनम्
सन्धिः
प्लवग + अधिपम् → प्लवगाधिपम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
प्लवगानाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
चर्षभस्कन्धमादिदेश ४५.३ वृषभस्कन्धं च आज्ञापितवान्
सन्धिः
च + ऋषभ → चर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्); …स्कन्धम् + आदिदेश — संयोगः
समासः
‘ऋषभस्कन्धः’ — ऋषभस्य स्कन्धौ इव स्कन्धौ यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘ऋषभस्कन्धम्’ द्वितीया; ‘आदिदेश’ लिट्
भीमानुद्यम्य ४५.४ भयंकरान् उत्थाप्य
सन्धिः
भीमान् + उद्यम्य — नकारस्य स्वरे संयोगः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘भीमान्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘उद्यम्य’ ल्यबन्तम्
मार्गमाणा ४५.४ अन्विष्यन्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘मार्गमाणा दिशो’ इति विसर्गलोपः
समासः
समासः नास्ति — ‘मार्ग्’ धातोः शानच्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः ४५.५ वेगं वेगवत्तरैः बाणैः
सन्धिः
वेगम् + इषुभिः — संयोगः; इषुभिः + वेग… → इषुभिर्वेग… — विसर्गस्य रेफः
समासः
‘वेगवत्तरैः’ — वेगवत् + तरप्
विभक्तिः
‘वेगम्’ द्वितीया; ‘इषुभिः’, ‘वेगवत्तरैः’ तृतीया बहुवचनम्
क्षतविक्षताः ४५.६ अत्यन्तं व्रणिताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्षताः च विक्षताः च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सूर्यमिवावृतम् ४५.६ आच्छादितं सूर्यम् इव
सन्धिः
सूर्यम् + इव → सूर्यमिव; इव + आवृतम् → इवावृतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘सूर्यम्’, ‘आवृतम्’ द्वितीया एकवचनम्
सर्वदेहभिदः ४५.७ सर्वशरीरभेदकान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सर्वान् देहान् भिन्दन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विप्)
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘शरान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
समितिंजयः ४५.७ युद्धविजयी
सन्धिः
समितिम् + जयः → समितिंजयः — अनुस्वारः (अलुक्)
समासः
समितिं जयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निरन्तरशरीरौ ४५.८ ययोः शरीरे अवकाशः नास्ति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
निरन्तरं शरीरं ययोः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
क्षतजमार्गेण ४५.९ व्रणमार्गेण
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्षतात् जातं क्षतजम्, तस्य मार्गः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
पुष्पिताविव ४५.९ पुष्पयुक्तौ इव
सन्धिः
पुष्पितौ + इव → पुष्पिताविव — अयादिसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
पर्यन्तरक्ताक्षो ४५.१० रक्तनेत्रान्तः
सन्धिः
रक्त + अक्षः → रक्ताक्षः — सवर्णदीर्घसन्धिः; पदान्ते उत्वं गुणश्च
समासः
पर्यन्तयोः रक्ते अक्षिणी यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ४५.१० अदृश्यः सन् उक्तवान्
सन्धिः
अन्तर्धानगतः + अब्रवीत् → …गतोऽब्रवीत् — उत्वं गुणः पूर्वरूपं च
समासः
अन्तर्धानं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
‘गतः’ प्रथमा; ‘अब्रवीत्’ लङ्
युध्यमानमनालक्ष्यं ४५.११ युध्यमानम् अदृश्यम्
सन्धिः
युध्यमानम् + अनालक्ष्यम् — संयोगः
समासः
‘अनालक्ष्यम्’ — न आलक्ष्यः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
त्रिदशेश्वरः ४५.११ देवराजः इन्द्रः
सन्धिः
त्रिदश + ईश्वरः → त्रिदशेश्वरः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
त्रिदशानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कङ्कपत्रिणा ४५.१२ कङ्कपक्षिपत्रयुक्तेन (शरेण)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कङ्कस्य पत्राणि सन्ति यस्य — बहुव्रीहिः (इनिः)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
यमसादनम ४५.१२ यमलोकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यमस्य सादनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रजहर्ष ४५.१३ अत्यन्तं हृष्टः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — प्र + ‘हृष्’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
मज्जयन्निशिताञ्छरान् ४५.१५ तीक्ष्णान् बाणान् निमज्जयन्
सन्धिः
मज्जयन् + निशितान् → मज्जयन्निशितान् — संयोगः (मुद्रणे ‘निशितान् शरान्’, अवकाशः संवृतः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘मज्जयन्’ प्रथमा (णिजन्तात् शतृ); ‘निशितान्’, ‘शरान्’ द्वितीया बहुवचनम्
शेकतुरवेक्षितुम् ४५.१६ द्रष्टुं समर्थौ (न) अभवताम्
सन्धिः
शेकतुः + अवेक्षितुम् → शेकतुरवेक्षितुम् — विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘शेकतुः’ लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्; ‘अवेक्षितुम्’ तुमुन्
शरशल्याचितौ ४५.१७ बाणाग्रैः व्याप्तौ
सन्धिः
शल्य + आचितौ → शल्याचितौ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
शराणां शल्यैः आचितौ — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
रज्जुमुक्तौ ४५.१७ रज्जुबन्धनात् मुक्तौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रज्ज्वा मुक्तौ — तृतीयातत्पुरुषः (पञ्चम्यर्थे)
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
महेष्वासौ ४५.१८ महाधनुर्धरौ
सन्धिः
महा + इष्वासौ → महेष्वासौ — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
महान्तौ इष्वासौ ययोः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
रुधिरोक्षितौ ४५.१९ रक्तेन सिक्तौ
सन्धिः
रुधिर + उक्षितौ → रुधिरोक्षितौ — गुणसन्धिः
समासः
रुधिरेण उक्षितौ — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
नह्यविद्धं ४५.२० अविद्धं न एव (आसीत्)
सन्धिः
नहि + अविद्धम् → नह्यविद्धम् — यण्सन्धिः
समासः
‘अविद्धम्’ — न विद्धम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
आकराग्रादजिह्मगैः ४५.२० हस्ताग्रपर्यन्तं सरलगामिभिः शरैः
सन्धिः
आ + कर… — सन्धिकार्यं नास्ति; कराग्रात् + अजिह्मगैः → कराग्रादजिह्मगैः — जश्त्वम्
समासः
‘अजिह्मगाः’ — अजिह्मं गच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘आकराग्रात्’ पञ्चमी (मर्यादायाम् आङ्); ‘अजिह्मगैः’ तृतीया बहुवचनम्
असृक्सुस्रुवतुस्तीव्रं ४५.२१ रुधिरं तीव्रं स्रावितवन्तौ
सन्धिः
असृक् + सुस्रुवतुः — संयोगः (मुद्रणे अवकाशः); सुस्रुवतुः + तीव्रम् → सुस्रुवतुस्तीव्रम् — विसर्गस्य सकारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘असृक्’ द्वितीया; ‘सुस्रुवतुः’ लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
प्रस्रवणाविव ४५.२१ निर्झरौ इव
सन्धिः
प्रस्रवणौ + इव → प्रस्रवणाविव — अयादिसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
शिश्येऽविज्यमाविध्य ४५.२४ ज्यारहितं धनुः त्यक्त्वा शयनं कृतवान्
सन्धिः
शिश्ये + अविज्यम् → शिश्येऽविज्यम् — पूर्वरूपसन्धिः
समासः
‘अविज्यम्’ — अविद्यमाना ज्या यस्य — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘शिश्ये’ लिट्; ‘अविज्यम्’ द्वितीया; ‘आविध्य’ ल्यबन्तम्
भिन्नमुष्टिपरीणाहं ४५.२४ यस्य मुष्टिबन्धः शिथिलः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भिन्नः मुष्टेः परीणाहः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘कार्मुकम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
बाणपातान्तरे ४५.२५ बाणपतनपर्यन्ते दूरे
सन्धिः
बाणपात + अन्तरे → बाणपातान्तरे — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
बाणस्य पातः, तस्य अन्तरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
रणतोषिणम् ४५.२६ युद्धेन प्रसन्नम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रणेन तुष्यति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अश्रुपूरितलोचनाः ४५.२७ बाष्पपूर्णनेत्राः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अश्रुभिः पूरिते लोचने येषाम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वायुसुतप्रमुख्या ४५.२८ हनुमत्प्रधानाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘प्रमुख्या विषाद’ इति विसर्गलोपः
समासः
वायुसुतः प्रमुखः येषाम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्