- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्राणान् हरति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘रात्रिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
युद्धकाण्डम् — चतुश्चत्वारिंशः सर्गः
निशायुद्धं नागपाशबन्धश्च
रात्रौ घोरं युद्धं, रामलक्ष्मणयोः शरवृष्टिः, रामेण षण्णां राक्षसानां विद्रावणम्, अङ्गदेन इन्द्रजितः पराजयः, अन्तर्हितस्य इन्द्रजितः नागमयैः शरैः रामलक्ष्मणयोर्बन्धनम्
युध्यमानानां वानररक्षसां रविः अस्तं गतः, प्राणहारिणी रात्रिः प्रवृत्ता; बद्धवैराणां निशायुद्धं सम्प्रवृत्तम्। दारुणे तमसि ‘राक्षसोऽसि’ ‘वानरोऽसि’ इति परस्परं जघ्नुः, ‘हत दारय एहि कथं विद्रवसि’ इति शब्दः शुश्रुवे। काञ्चनसंनाहाः कालाः राक्षसाः दीप्तौषधिवनाः शैलेन्द्राः इव दृश्यन्ते स्म, क्रोधमूर्च्छिताः प्लवङ्गमान् भक्षयन्तः परिपेतुः; वानराः अपि हयान् ध्वजान् कुञ्जरान् रथान् च दशनैः चकर्षुः ददंशुः च। रामलक्ष्मणौ आशीविषोपमैः शरैः दृश्यादृश्यानि रक्षांसि निजघ्नतुः; रुधिरनद्यः प्रसुस्रुवुः, सा निशा कालरात्री इव दुरतिक्रमा बभूव। रामम् अभिद्रुतान् यज्ञशत्रुमहापार्श्वमहोदरवज्रदंष्ट्रशुकसारणान् षट् रामः निमेषान्तरेण षड्भिः शरैः विद्राव्य सावशेषायुषः अकरोत्, अन्ये तु पतङ्गाः इव नष्टाः। अङ्गदः रावणेः सारथिं हयान् च जघान; हताश्वः इन्द्रजित् तत्रैव अन्तर्दधे। देवाः ऋषयः रामलक्ष्मणौ च अङ्गदम् अस्तुवन्, वानराः ‘साधु साधु’ इति नेदुः। अङ्गदेन निर्जितः क्रुद्धः ब्रह्मदत्तवरः इन्द्रजित् अदृश्यः सन् अशनिवर्चसः घोरान् नागमयान् शरान् मुमोच, मायया मोहयन् रामलक्ष्मणौ शरबन्धेन बबन्ध; वानराः तौ सहसा अभिहतौ प्रेक्षन्त।
१सूर्यास्तः, रात्रौ घोरं युद्धम्
१युध्यतामेव तेषां तु तदा वानररक्षसाम्।
रविरस्तं गतो रात्रिः प्रवृत्ता प्राणहारिणी॥
२अन्योन्यं बद्धवैराणां घोराणां जयमिच्छताम्।
सम्प्रवृत्तं निशायुद्धं तदा वानररक्षसाम्॥
३राक्षसोऽसीति हरयो वानरोऽसीति राक्षसाः।
अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तस्मिंस्तमसि दारुणे॥
४हत दारय चैहीति कथं विद्रवसीति च।
एवं सुतुमुलः शब्दस्तस्मिन्सैन्ये तु शुश्रुवे॥
५कालाः काञ्चनसंनाहास्तस्मिंस्तमसि राक्षसाः।
सम्प्रदृश्यन्त शैलेन्द्रा दीप्तौषधिवना इव॥
६तस्मिंस्तमसि दुष्पारे राक्षसाः क्रोधमूर्च्छिताः।
परिपेतुर्महावेगा भक्षयन्तः प्लवङ्गमान्॥
७ते हयान्काञ्चनापीडान्ध्वजांश्चाशीविषोपमान्।
आप्लुत्य दशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपा व्यदारयन्॥
वानररक्षसां तदा युध्यताम् एव रविः अस्तं गतः, प्राणहारिणी रात्रिः प्रवृत्ता। अन्योन्यं बद्धवैराणां जयम् इच्छतां घोराणां वानररक्षसां तदा निशायुद्धं सम्प्रवृत्तम्। तस्मिन् दारुणे तमसि हरयः ‘त्वं राक्षसः असि’ इति, राक्षसाः च ‘त्वं वानरः असि’ इति वदन्तः समरे अन्योन्यं जघ्नुः। ‘हत, दारय, एहि, कथं विद्रवसि’ इति सुतुमुलः शब्दः तस्मिन् सैन्ये शुश्रुवे। तस्मिन् तमसि काञ्चनसंनाहाः सुवर्णकवचधारिणः कालाः कृष्णवर्णाः राक्षसाः दीप्ताः ओषधयः वनेषु यस्य तादृशाः शैलेन्द्राः इव सम्प्रदृश्यन्त। दुष्पारे तस्मिन् तमसि क्रोधमूर्च्छिताः महावेगाः राक्षसाः प्लवङ्गमान् भक्षयन्तः परिपेतुः। ते वानराः तु काञ्चनापीडान् हयान्, आशीविषोपमान् ध्वजान् च आप्लुत्य भीमकोपाः तीक्ष्णैः दशनैः व्यदारयन्। रात्रियुद्धस्य प्रमुखः क्लेशः अन्धकारः — शत्रुः मित्रं वा इति ज्ञातुं कठिनम्, अतः ते परस्परं पृच्छन्ति ‘राक्षसः असि वा वानरः’ इति। एतत् वचनं युद्धस्य अराजकतां भीषणतां च दर्शयति। राक्षसानां सुवर्णकवचानि अन्धकारे दीप्यन्ते, यथा रात्रौ पर्वतेषु ओषधयः — एषा हिमालयस्य दीप्तौषधीनां प्रसिद्धा कल्पना, या अग्रे ओषधिपर्वतप्रसङ्गे अपि आगमिष्यति। राक्षसाः निशाचराः, अतः रात्रौ तेषां बलं वर्धते — ते वानरान् भक्षयन्ति इति तेषां क्रौर्यं; वानराः अपि दन्तैः एव प्रत्युत्तरं ददति। ‘प्राणहारिणी’ इति रात्रेः विशेषणं भविष्यत्संहारस्य सूचकम्। ‘कथं विद्रवसि’ इति पलायमानं प्रति आक्षेपः — युद्धभूमौ पलायनं कापुरुषत्वम्। पूर्वसर्गस्य अन्ते राक्षसाः सूर्यास्तं काङ्क्षितवन्तः; अधुना तेषां काङ्क्षा पूर्णा, रात्रिः प्रवृत्ता। निशायुद्धं प्राचीनयुद्धनीतौ प्रायः वर्ज्यम्, किन्तु अत्र द्वयोः पक्षयोः वैरं तावत् दृढं यत् रात्रौ अपि युद्धं न विरमति।
While the monkeys and rākṣasas were still fighting, the sun set, and night came on, the taker of lives. Then a battle by night began between the fierce monkeys and rākṣasas, bound to one another in enmity and each eager for victory. In that terrible darkness the monkeys cried "You're a rākṣasa!" and the rākṣasas cried "You're a monkey!" and they struck at one another. "Kill! Tear! Come on! Why are you running?" — such was the uproar heard throughout the army. In that darkness the black rākṣasas in their golden armour looked like great mountains whose forests are lit by glowing herbs. In the impenetrable darkness the rākṣasas, beside themselves with rage and moving at great speed, fell upon the monkeys and devoured them; and the monkeys, terrible in their wrath, leapt at the rākṣasas' horses with their golden crests and at their banners like venomous snakes, and tore them apart with their sharp teeth. The chief trouble of a night battle is the darkness: one cannot tell friend from foe, so they call out to one another "rākṣasa or monkey?" — a cry that shows the chaos and horror of the fight. The rākṣasas' golden armour gleams in the dark like the glowing herbs on mountains at night, a well-known image of the Himalaya that will return later in the story of the mountain of healing herbs. The rākṣasas are night-rangers and their strength grows at night; they devour the monkeys in their cruelty, and the monkeys answer with their teeth. Calling the night "the taker of lives" foreshadows the slaughter to come, and "why are you running?" is a taunt, for to flee the battlefield is cowardice. At the end of the previous sarga the rākṣasas longed for sunset; now their wish is granted and night has come. Fighting by night was generally shunned in the ancient rules of war, but here the enmity was so bitter that the battle did not stop even with darkness.
२वानराणां विक्रमः, रामलक्ष्मणयोः शरवृष्टिः, रुधिरनद्यः
८वानरा बलिनो युद्धेऽक्षोभयन्राक्षसीं चमूम्।
कुञ्जरान्कुञ्जरारोहान्पताकाध्वजिनो रथान्॥
९चकर्षुश्च ददंशुश्च दशनैः क्रोधमूर्च्छिताः।
लक्ष्मणश्चापि रामश्च शरैराशीविषोपमैः॥
१०दृश्यादृश्यानि रक्षांसि प्रवराणि निजघ्नतुः।
तुरंगखुरविध्वस्तं रथनेमिसमुत्थितम्॥
११रुरोध कर्णनेत्राणि युध्यतां धरणीरजः।
वर्तमाने तथा घोरे संग्रामे लोमहर्षणे।
रुधिरौघा महाघोरा नद्यस्तत्र विसुस्रुवुः॥
१२ततो भेरीमृदङ्गानां पणवानां च निःस्वनः।
शङ्खनेमिस्वनोन्मिश्रः सम्बभूवाद्भुतोपमः॥
१३हतानां स्तनमानानां राक्षसानां च निःस्वनः।
शस्तानां वानराणां च सम्बभूवात्र दारुणः॥
१४हतैर्वानरमुख्यैश्च शक्तिशूलपरश्वधैः।
निहतैः पर्वताकारै राक्षसैः कामरूपिभिः॥
१५शस्त्रपुष्पोपहारा च तत्रासीद्युद्धमेदिनी।
दुर्ज्ञेया दुर्निवेशा च शोणितास्रावकर्दमा॥
बलिनः वानराः युद्धे राक्षसीं चमूम् अक्षोभयन्। क्रोधमूर्च्छिताः ते कुञ्जरान्, कुञ्जरारोहान्, पताकाध्वजिनः रथान् च चकर्षुः, दशनैः ददंशुः च। लक्ष्मणः रामः च आशीविषोपमैः शरैः दृश्यानि अदृश्यानि च प्रवराणि रक्षांसि निजघ्नतुः। तुरङ्गाणां खुरैः विध्वस्तं रथनेमिभिः समुत्थितं धरणीरजः युध्यतां कर्णनेत्राणि रुरोध। तथा घोरे लोमहर्षणे संग्रामे वर्तमाने महाघोराः रुधिरौघाः नद्यः तत्र विसुस्रुवुः। ततः भेरीमृदङ्गानां पणवानां च निःस्वनः, शङ्खनेमिस्वनैः उन्मिश्रः, अद्भुतोपमः सम्बभूव। हतानां स्तनमानानां राक्षसानां, शस्तानां आहतानां वानराणां च निःस्वनः अत्र दारुणः सम्बभूव। शक्तिशूलपरश्वधैः हतैः वानरमुख्यैः, पर्वताकारैः निहतैः कामरूपिभिः राक्षसैः च, शस्त्राणि एव पुष्पोपहाराः यस्यां सा युद्धमेदिनी दुर्ज्ञेया दुर्निवेशा शोणितास्रावकर्दमा आसीत्। ‘दृश्यादृश्यानि’ इति पदेन राक्षसानां मायाशक्तिः सूच्यते — केचित् अदृश्याः भूत्वा युध्यन्ते, तथापि रामलक्ष्मणयोः शराः तान् अपि विध्यन्ति। रजसा कर्णनेत्रयोः रोधः — अन्धकारे रजः अपि, एवं द्विगुणः अन्धकारः। ‘शस्त्रपुष्पोपहारा’ इति रूपकं विचित्रम् — पूजायां यथा पुष्पाणि भूमौ विकीर्यन्ते, तथा युद्धभूमौ शस्त्राणि; युद्धं यज्ञः इव, भूमिः वेदिः इव। ‘दुर्ज्ञेया’ — का भूमिः इति ज्ञातुम् अशक्या; ‘दुर्निवेशा’ — पादं स्थापयितुम् अपि कठिना। ध्वनीनां मिश्रणं — वाद्यानां, आहतानां, मरणासन्नानां — युद्धस्य करुणं भयानकं च रूपं दर्शयति। वानराः राक्षसानां गजान् अश्वान् रथान् च दन्तैः आकर्षन्ति — तेषां निर्भयता अपूर्वा। अस्मिन् खण्डे रामलक्ष्मणौ प्रत्यक्षं युद्धे प्रविशतः — पूर्वसर्गेषु रामः केवलं चतुरः राक्षसान् अहन्, अधुना तौ द्वौ अपि बहून् हतः। ‘आशीविषोपमैः शरैः’ इति उपमा ध्यातव्या — अस्मिन् एव सर्गे अन्ते इन्द्रजितः शराः अपि सर्पाः भूत्वा रामलक्ष्मणौ बध्नन्ति; कविः प्रारम्भे एव तस्य बीजं न्यस्यति। मूले ‘पर्वताकारै राक्षसैः’ इत्यत्र विसर्गस्य लोपः सन्धिनियमेन।
The mighty monkeys threw the rākṣasa army into turmoil. Beside themselves with rage, they dragged about elephants and their riders and chariots with their flags and banners, and bit them with their teeth. Lakṣmaṇa and Rāma, with arrows like venomous serpents, struck down the foremost rākṣasas, seen and unseen. The dust churned up by the horses' hooves and the chariot wheels choked the ears and eyes of the fighters. As that dreadful, hair-raising battle went on, torrents of blood flowed there like rivers. The sound of kettledrums, tabors and drums, mixed with the sound of conches and chariot wheels, was wonderful to hear, and terrible were the cries of rākṣasas struck down and groaning and of monkeys wounded. With the chief monkeys struck down by spears, pikes and axes, and the slain rākṣasas, huge as mountains, who could take any form, the battleground, strewn with weapons like a floor strewn with offerings of flowers, was hard to make out, hard to set foot on, a mire of flowing blood. "Seen and unseen" hints at the rākṣasas' magic: some fought invisibly, yet the arrows of Rāma and Lakṣmaṇa found them too. The dust in the eyes and ears added to the darkness, so the gloom was doubled. The image of weapons strewn like flowers is striking: as flowers are scattered on the ground in worship, so weapons lie scattered on the battlefield, as if the battle were a sacrifice and the earth its altar. The ground was hard to make out and hard even to step on. The mingling of sounds — instruments, the wounded, the dying — shows the war's pitiful and terrible face. The monkeys drag the rākṣasas' elephants, horses and chariots with their teeth, a fearlessness never seen before. Here Rāma and Lakṣmaṇa enter the fight directly: in the previous sarga Rāma had killed only four rākṣasas, but now both brothers kill many. Note the "arrows like venomous serpents": at the end of this very sarga Indrajit's arrows will become serpents and bind Rāma and Lakṣmaṇa, and the poet sows the seed of it at the start.
३रात्रौ रामं प्रति राक्षसाक्रमणं, षण्णां विद्रावणम्, अन्येषां नाशः
१६सा बभूव निशा घोरा हरिराक्षसहारिणी।
कालरात्रीव भूतानां सर्वेषां दुरतिक्रमा॥
१७ततस्ते राक्षसास्तत्र तस्मिंस्तमसि दारुणे।
राममेवाभ्यवर्तन्त संहृष्टाः शरवृष्टिभिः॥
१८तेषामापततां शब्दः क्रुद्धानामपि गर्जताम्।
उद्वर्त इव सप्तानां समुद्राणामभूत्स्वनः॥
१९तेषां रामः शरैः षड्भिः षड्जघान निशाचरान्।
निमेषान्तरमात्रेण शरैरग्निशिखोपमैः॥
२०यज्ञशत्रुश्च दुर्धर्षो महापार्श्वमहोदरौ।
वज्रदंष्ट्रो महाकायस्तौ चोभौ शुकसारणौ॥
२१ते तु रामेण बाणौघैः सर्वमर्मसु ताडिताः।
युद्धादपसृतास्तत्र सावशेषायुषोऽभवन्॥
२२निमेषान्तरमात्रेण घोरैरग्निशिखोपमैः।
दिशश्चकार विमलाः प्रदिशश्च महारथः॥
२३ये त्वन्ये राक्षसा वीरा रामस्याभिमुखे स्थिताः।
तेऽपि नष्टाः समासाद्य पतङ्गा इव पावकम्॥
२४सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैः सम्पतद्भिः समन्ततः।
बभूव रजनी चित्रा खद्योतैरिव शारदी॥
हरिराक्षसहारिणी सा निशा घोरा, सर्वेषां भूतानां दुरतिक्रमा कालरात्री इव बभूव। ततः ते राक्षसाः तस्मिन् दारुणे तमसि संहृष्टाः शरवृष्टिभिः रामम् एव अभ्यवर्तन्त। आपतताम् अभिगर्जतां क्रुद्धानां तेषां शब्दः सप्तानां समुद्राणाम् उद्वर्ते प्रलयकाले इव स्वनः अभूत्। रामः निमेषान्तरमात्रेण अग्निशिखोपमैः षड्भिः शरैः तेषां षट् निशाचरान् जघान — दुर्धर्षं यज्ञशत्रुं, महापार्श्वमहोदरौ, महाकायं वज्रदंष्ट्रं, शुकसारणौ च। रामेण बाणौघैः सर्वमर्मसु ताडिताः ते युद्धात् अपसृताः, सावशेषायुषः जीवन्तः अभवन्। महारथः रामः निमेषान्तरमात्रेण अग्निशिखोपमैः घोरैः शरैः दिशः प्रदिशः च विमलाः अकरोत्। ये तु अन्ये वीराः राक्षसाः रामस्य अभिमुखे स्थिताः, ते अपि पावकं पतङ्गाः इव समासाद्य नष्टाः। सम्पतद्भिः सुवर्णपुङ्खैः विशिखैः समन्ततः सा रजनी खद्योतैः शारदी रात्रिः इव चित्रा बभूव। राक्षसानां निनदैः भेरीणां निःस्वनैः च सा घोरा निशा भूयः घोरतरा अभवत्। ‘कालरात्री’ इति प्रलयस्य रात्रिः, यस्यां सर्वं नश्यति; एषा निशा तादृशी। राक्षसाः रामम् एव लक्ष्यं कुर्वन्ति — सेनानायकस्य वधः युद्धस्य निर्णायकः इति ते जानन्ति। ‘षड्जघान’ इति मुद्रणे, किन्तु अग्रिमः श्लोकः वदति ते ‘सावशेषायुषः’ जीविताः — अतः ‘जघान’ इत्यस्य अर्थः अत्र ‘प्रहृतवान्’ इति, न ‘मारितवान्’; हिन्दीभाष्यम् अपि वदति ‘वे युद्ध छोड़कर भाग गये; इसीलिये उनकी आयु शेष रह गयी’। एते षट् रावणस्य प्रमुखाः मन्त्रिणः — शुकसारणौ पूर्वं गुप्तचरौ आस्ताम्, महापार्श्वमहोदरौ अग्रे युद्धे हनिष्येते। शराणां सुवर्णपुङ्खानां खद्योतैः उपमा रात्रियुद्धस्य सुन्दरं दृश्यं रचयति — मृत्योः मध्ये अपि सौन्दर्यम्। ‘पतङ्गाः इव पावकम्’ इति उपमा राक्षसानां मूढतां दर्शयति — अग्नौ पतन्तः पतङ्गाः इव ते रामं प्रति धावन्ति। रामस्य पराक्रमः अत्र एकाकी — सः एकः एव सर्वान् आक्रान्तृन् निवारयति, दिशः विमलाः करोति। ‘निमेषान्तरमात्रेण’ इति पदं द्विवारम् आगच्छति — रामस्य शीघ्रहस्तत्वं कविः विशेषेण प्रशंसति। रात्रेः घोरतायाः वृद्धिः अपि क्रमेण वर्णिता — प्रथमं घोरा, ततः कालरात्री इव, अन्ते घोरतरा।
That night, the slayer of monkeys and rākṣasas, was terrible, like the Night of Doom at the end of the world, which no creature can pass through. Then in that terrible darkness the rākṣasas, full of glee, advanced on Rāma himself with showers of arrows, and the noise of their charge as they came on, raging and roaring, was like the roar of the seven oceans overflowing at the end of an age. In the twinkling of an eye Rāma struck six of those night-rangers with six arrows like tongues of fire: the unassailable Yajñaśatru, Mahāpārśva and Mahodara, the huge Vajradaṃṣṭra, and Śuka and Sāraṇa. Pierced in all their vital parts by Rāma's volleys of arrows, they slipped away from the battle, escaping with some remnant of life. In the twinkling of an eye the great chariot-warrior cleared the directions, principal and intermediate, with terrible arrows like tongues of fire, and the other heroic rākṣasas who stood facing him perished like moths that fly into the fire. With his gold-feathered arrows flying on every side, the night grew bright, like an autumn night full of fireflies, and with the roars of the rākṣasas and the din of the kettledrums that dreadful night grew more dreadful still. The Night of Doom is the night of universal dissolution, when everything perishes; this night was like it. The rākṣasas make Rāma their target, knowing that killing the commander decides a battle. Rāma "struck" the six, but they were not killed: they fled the fight, and so their lives were spared. These six are among Rāvaṇa's chief men — Śuka and Sāraṇa had been his spies, and Mahāpārśva and Mahodara will be killed later in the war. The gold-feathered arrows like fireflies make a lovely picture of the night battle, beauty even in the midst of death, and the moths flying into fire show the rākṣasas' folly as they rush at Rāma. Rāma fights alone here, holding off every attacker and clearing the directions; "in the twinkling of an eye," said twice, praises the speed of his hand. And the night's horror grows step by step: first terrible, then like the Night of Doom, and at last more terrible still.
४त्रिकूटस्य प्रतिध्वनिः, अङ्गदेन इन्द्रजितः पराजयः
२५राक्षसानां च निनदैर्भेरीणां चैव निःस्वनैः।
सा बभूव निशा घोरा भूयो घोरतराभवत्॥
२६तेन शब्देन महता प्रवृद्धेन समन्ततः।
त्रिकूटः कंदराकीर्णः प्रव्याहरदिवाचलः॥
२७गोलाङ्गूला महाकायास्तमसा तुल्यवर्चसः।
सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां भक्षयन्रजनीचरान्॥
२८अङ्गदस्तु रणे शत्रून्निहन्तुं समुपस्थितः।
रावणिं निजघानाशु सारथिं च हयानपि॥
२९इन्द्रजित्तु रथं त्यक्त्वा हताश्वो हतसारथिः।
अङ्गदेन महाकायस्तत्रैवान्तरधीयत॥
तेन महता समन्ततः प्रवृद्धेन शब्देन कन्दराकीर्णः त्रिकूटः अचलः प्रव्याहरत् इव प्रतिध्वनिं कुर्वन् इव अभवत्। तमसा तुल्यवर्चसः महाकायाः गोलाङ्गूलाः वानराः बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य रजनीचरान् भक्षयन्ति स्म। अङ्गदः तु रणे शत्रून् निहन्तुं समुपस्थितः सन् रावणेः इन्द्रजितः सारथिं हयान् च आशु निजघान। हताश्वः हतसारथिः महाकायः इन्द्रजित् अङ्गदेन रथं त्यक्त्वा तत्र एव अन्तरधीयत। पर्वतस्य प्रतिध्वनिः इव वचनं — पर्वतः अपि युद्धस्य भयेन आक्रोशति इति उत्प्रेक्षा। गोलाङ्गूलानां तमसा तुल्यः वर्णः — ते अन्धकारे अदृश्याः सन्तः राक्षसान् गृह्णन्ति; राक्षसानां वानरभक्षणस्य प्रत्युत्तरम्। अङ्गदस्य इन्द्रजिता सह द्वितीयः संघर्षः — पूर्वसर्गे सः तस्य रथं नाशितवान्, अधुना पुनः तस्य सारथिं हयान् च हन्ति। इन्द्रजितः अन्तर्धानं पराजयात् पलायनम् इव दृश्यते, किन्तु तत् तस्य मायायुद्धस्य आरम्भः। एषः सन्धिः कथायाः निर्णायकः — इतः परं युद्धस्य रूपं परिवर्तते। इन्द्रजितः अन्तर्धानं ‘अङ्गदेन’ इति तृतीयया उक्तम् — अङ्गदस्य कारणात्, अङ्गदस्य भयात् इव। एषः अङ्गदस्य वीरतायाः शिखरः। तथापि इन्द्रजितः अदृश्यता तस्य पराजयं विजये परिवर्तयिष्यति — अग्रिमेषु श्लोकेषु तस्य क्रोधः मायायुद्धं च वर्णितम्। रामलक्ष्मणौ अपि तं दृष्टुं न शक्नुतः।
With that great noise swelling on every side, Mount Trikūṭa with its many caves seemed to cry out in answer. The huge ape-like monkeys, dark as the darkness itself, clasped the night-rangers in their arms and devoured them. Aṅgada, ready in battle to kill his foes, quickly killed the charioteer and horses of Rāvaṇa's son Indrajit, and Indrajit, his horses and charioteer slain, abandoned his chariot and, huge as he was, vanished on the spot because of Aṅgada. The mountain answering the noise is a fancy that even the mountain cries out in fear of the war. The dark apes, invisible in the gloom, seize the rākṣasas — their answer to the rākṣasas devouring the monkeys. This is Aṅgada's second clash with Indrajit: in the previous sarga he destroyed his chariot, and now he kills his charioteer and horses. Indrajit vanishes "because of Aṅgada," as if in fear of him, and this is the peak of Aṅgada's heroism. Indrajit's disappearance looks like flight after defeat, but it is really the beginning of his war of illusion, and it is a turning point in the story, for from here the nature of the fighting changes: his invisibility will turn his defeat into victory, and not even Rāma and Lakṣmaṇa will be able to see him.
५अङ्गदस्य प्रशंसा, इन्द्रजितः क्रोधः
३०तत्कर्म वालिपुत्रस्य सर्वे देवाः सहर्षिभिः।
तुष्टुवुः पूजनार्हस्य तौ चोभौ रामलक्ष्मणौ॥
३१प्रभावं सर्वभूतानि विदुरिन्द्रजितो युधि।
ततस्ते तं महात्मानं दृष्ट्वा तुष्टाः प्रधर्षितम्॥
३२ततः प्रहृष्टाः कपयः ससुग्रीवविभीषणाः।
साधुसाध्विति नेदुश्च दृष्ट्वा शत्रुं पराजितम्॥
३३इन्द्रजित्तु तदानेन निर्जितो भीमकर्मणा।
संयुगे वालिपुत्रेण क्रोधं चक्रे सुदारुणम्॥
३४सोऽन्तर्धानगतः पापो रावणी रणकर्शितः।
ब्रह्मदत्तवरो वीरो रावणिः क्रोधमूर्च्छितः॥
३५अदृश्यो निशितान्बाणान्मुमोचाशनिवर्चसः।
रामं च लक्ष्मणं चैव घोरैर्नागमयैः शरैः॥
पूजनार्हस्य वालिपुत्रस्य तत् कर्म सर्वे देवाः ऋषिभिः सह तुष्टुवुः, तौ रामलक्ष्मणौ च। सर्वभूतानि युधि इन्द्रजितः प्रभावं विदुः; अतः तं महात्मानम् अङ्गदं तेन प्रधर्षितं दृष्ट्वा ते तुष्टाः अभवन्। ततः ससुग्रीवविभीषणाः प्रहृष्टाः कपयः शत्रुं पराजितं दृष्ट्वा ‘साधु साधु’ इति नेदुः। इन्द्रजित् तु तदा भीमकर्मणा वालिपुत्रेण संयुगे अनेन निर्जितः सन् सुदारुणं क्रोधं चक्रे। अन्तर्धानगतः पापः रणकर्शितः ब्रह्मदत्तवरः वीरः रावणिः क्रोधमूर्च्छितः अभवत्। अदृश्यः सः अशनिवर्चसः निशितान् बाणान् मुमोच। अङ्गदस्य प्रशंसा देवैः ऋषिभिः रामलक्ष्मणाभ्यां वानरैः च — चतुर्विधैः; यतः इन्द्रजितः पराजयः दुर्लभः, सः इन्द्रम् अपि जितवान्। ‘सर्वभूतानि इन्द्रजितः प्रभावं विदुः’ — अतः तस्य पराजयः अधिकं विस्मयकरः। किन्तु कविः सूचयति यत् एषः विजयः क्षणिकः — ‘ब्रह्मदत्तवरः’ इन्द्रजित् ब्रह्मणः वरेण अन्तर्धानशक्तिं प्राप्तवान्। ‘पापः’ इति कविः तं निन्दति — अदृश्यः भूत्वा युद्धं धर्मयुद्धं न। ‘रणकर्शितः’ इति पराजयेन पीडितः, तस्मात् एव तस्य क्रोधः। ‘अशनिवर्चसः बाणाः’ — वज्रतेजसः शराः, ये अग्रे नागरूपाः भविष्यन्ति। अयं खण्डः (३०–३३) समीक्षितपाठे नास्ति। देवानाम् ऋषीणां च प्रशंसा दर्शयति यत् एतत् युद्धं केवलं मानवानां न, अपि तु देवलोकः अपि तत् पश्यति, धर्मस्य विजयं च इच्छति। वानराणां ‘साधु साधु’ इति घोषः तेषां सरलं हर्षं दर्शयति, किन्तु तेषां हर्षः अल्पकालिकः।
All the gods with the seers, and Rāma and Lakṣmaṇa too, praised that deed of Vālin's son, who deserved all honour. Every being knew Indrajit's power in battle, so they were delighted to see that great warrior overcome. The monkeys, with Sugrīva and Vibhīṣaṇa, rejoiced to see their enemy defeated and cried "Well done, well done!" But Indrajit, beaten in battle by Vālin's son of fearsome deeds, fell into a terrible rage. Vanished from sight, the wicked son of Rāvaṇa, galled by his defeat, the hero who had a boon from Brahmā, was beside himself with fury, and, invisible, he let fly sharp arrows as bright as the thunderbolt. Aṅgada is praised four ways — by the gods, the seers, Rāma and Lakṣmaṇa, and the monkeys — because defeating Indrajit was rare: this was the warrior who had conquered Indra himself, so his defeat was all the more astonishing. Yet the poet hints that the victory is fleeting, for Indrajit's power of invisibility was a boon from Brahmā. The poet calls him "wicked," because fighting while invisible is no righteous war, and "galled by his defeat" explains his rage. His arrows bright as the thunderbolt will soon become serpents. The praise of gods and seers shows that this war concerns not men alone: the world of the gods is watching and wants dharma to win. The monkeys' "well done!" shows their simple joy, but their joy is short-lived.
६नागमयैः शरैः रामलक्ष्मणयोर्बन्धनम्
३६बिभेद समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राक्षसः।
मायया संवृतस्तत्र मोहयन्राघवौ युधि॥
३७अदृश्यः सर्वभूतानां कूटयोधी निशाचरः।
बबन्ध शरबन्धेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥
३८तौ तेन पुरुषव्याघ्रौ क्रुद्धेनाशीविषैः शरैः।
सहसाभिहतौ वीरौ तदा प्रेक्षन्त वानराः॥
३९प्रकाशरूपस्तु यदा न शक्तस्तौ बाधितुं राक्षसराजपुत्रः।
मायां प्रयोक्तुं समुपाजगाम बबन्ध तौ राजसुतौ दुरात्मा॥
क्रुद्धः सः राक्षसः घोरैः नागमयैः शरैः रामं लक्ष्मणं च सर्वगात्रेषु समरे बिभेद। तत्र मायया संवृतः राघवौ युधि मोहयन् सर्वभूतानाम् अदृश्यः कूटयोधी निशाचरः भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ शरबन्धेन बबन्ध। तेन क्रुद्धेन आशीविषैः सर्परूपैः शरैः सहसा अभिहतौ तौ पुरुषव्याघ्रौ वीरौ वानराः तदा प्रेक्षन्त। यदा प्रकाशरूपः दृश्यः सन् राक्षसराजपुत्रः तौ बाधितुं न शक्तः, तदा सः दुरात्मा मायां प्रयोक्तुं समुपाजगाम, तौ राजसुतौ बबन्ध च। ‘कूटयोधी’ इति कपटेन युध्यमानः — इन्द्रजितः युद्धनीतिः धर्मविरुद्धा इति कविः पुनः पुनः स्मारयति। ‘नागमयाः शराः’ इति नागपाशः — शराः सर्पाः भूत्वा शरीरं वेष्टयन्ति। रामः लक्ष्मणः च, ये पूर्वं सर्वान् अजयन्, अधुना अदृश्यस्य शत्रोः कपटेन बद्धौ। वानराः केवलं प्रेक्षकाः — ते किमपि कर्तुं न शक्नुवन्ति, यतः शत्रुः अदृश्यः। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन सर्गस्य सारं वदति — प्रत्यक्षयुद्धे पराजितः इन्द्रजित् मायया विजयं प्राप्नोति। एतेन अग्रिमसर्गस्य करुणः प्रसङ्गः आरभ्यते।
Enraged, the rākṣasa pierced Rāma and Lakṣmaṇa in every limb with terrible arrows made of serpents. Wrapped in illusion, bewildering the two Rāghavas, invisible to every creature, the night-ranger who fought by trickery bound the two brothers in a bond of arrows. The monkeys saw those two heroes, tigers among men, suddenly struck down by his furious arrows like venomous snakes. Since the son of the rākṣasa king could not harm them fighting in open view, the wicked one turned to illusion and bound the two princes. "Fighting by trickery" — the poet reminds us again and again that Indrajit's way of war is against dharma. The serpent-arrows are the noose of serpents: the arrows turn into snakes and coil around the body. Rāma and Lakṣmaṇa, who had conquered everyone, are now bound by the trickery of an unseen foe, and the monkeys can only look on, helpless, because their enemy cannot be seen. The closing verse sums up the sarga: defeated in open battle, Indrajit wins by illusion. With this begins the sorrowful episode of the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बद्धं वैरं यैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- राक्षसः + असि → राक्षसोऽसि — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपं च; असि + इति → असीति — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘राक्षसः’ प्रथमा; ‘असि’ लट् मध्यमपुरुषः
- सन्धिः
- च + एहि → चैहि — वृद्धिसन्धिः; एहि + इति → एहीति — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘एहि’ आङ् + ‘इ’ धातोः लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘संनाहास्तस्मिन्’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- काञ्चनाः संनाहाः येषाम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- दीप्त + ओषधि → दीप्तौषधि — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- दीप्ताः ओषधयः येषु वनेषु, तानि यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘शैलेन्द्राः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दुर् + पारे → दुष्पारे — विसर्गस्य षत्वम्
- समासः
- दुःखेन पारं यस्य — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘तमसि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ध्वजान् + च → ध्वजांश्च — नकारस्य रुत्वम् अनुस्वारश्च; च + आशी… → चाशी… — सवर्णदीर्घसन्धिः; आशीविष + उपमान् → …षोपमान् — गुणसन्धिः
- समासः
- आशीविषैः उपमा येषाम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- युद्धे + अक्षोभयन् → युद्धेऽक्षोभयन् — पूर्वरूपसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्षुभ्’ णिजन्तात् लङ्
- विभक्तिः
- ‘युद्धे’ सप्तमी; ‘अक्षोभयन्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- कुञ्जर + आरोहान् → कुञ्जरारोहान् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कुञ्जरान् आरोहन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- दृश्य + अदृश्यानि → दृश्यादृश्यानि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- दृश्यानि च अदृश्यानि च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘रक्षांसि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धरण्याः रजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- स्वन + उन्मिश्रः → स्वनोन्मिश्रः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शङ्खानां नेमीनां च स्वनैः उन्मिश्रः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘निःस्वनः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्तन्’ (शब्दे) धातोः शानच्
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पुष्प + उपहारा → पुष्पोपहारा — गुणसन्धिः
- समासः
- शस्त्राणि एव पुष्पोपहाराः यस्याः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘युद्धमेदिनी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शोणित + आस्राव → शोणितास्राव — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- शोणितस्य आस्रावेण कर्दमः यस्याम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- कालरात्री + इव → कालरात्रीव — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कालस्य रात्रिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- रामम् + एव → राममेव; एव + अभ्यवर्तन्त → एवाभ्यवर्तन्त — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अभ्यवर्तन्त’ लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘उद्वर्त इव’ इति विसर्गलोपः
- समासः
- समासः नास्ति — उद् + ‘वृत्’ धातोः घञ्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- महा + उदरौ → महोदरौ — गुणसन्धिः
- समासः
- महापार्श्वः च महोदरः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सावशेष + आयुषः → सावशेषायुषः — सवर्णदीर्घसन्धिः; …आयुषः + अभवन् → …आयुषोऽभवन् — उत्वं गुणः पूर्वरूपं च
- समासः
- सावशेषम् आयुः येषाम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्; ‘अभवन्’ लङ्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘पतङ्गा इव’ इति विसर्गलोपः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- खद्योतैः + इव → खद्योतैरिव — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- खे द्योतते इति खद्योतः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्रव्याहरत् + इव → प्रव्याहरदिव — जश्त्वम्; इव + अचलः → इवाचलः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘प्रव्याहरत्’ लङ्; ‘अचलः’ प्रथमा
- सन्धिः
- हत + अश्वः → हताश्वः — सवर्णदीर्घसन्धिः; पदान्ते उत्वं गुणश्च
- समासः
- हताः अश्वाः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तत्र + एव → तत्रैव — वृद्धिसन्धिः; एव + अन्तरधीयत → एवान्तरधीयत — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — अन्तर् + ‘धा’ धातोः कर्मणि लङ्
- विभक्तिः
- ‘अन्तरधीयत’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- पूजन + अर्हस्य → पूजनार्हस्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पूजनम् अर्हति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘वालिपुत्रस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- साधु + इति → साध्विति — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति (आम्रेडितम्)
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रणेन कर्शितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ब्रह्मदत्तवरः + वीरः → ब्रह्मदत्तवरो — उत्वं गुणश्च
- समासः
- ब्रह्मणा दत्तः वरः यस्मै — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मुमोच + अशनि → मुमोचाशनि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अशनेः वर्चः इव वर्चः येषाम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘मुमोच’ लिट्; ‘अशनिवर्चसः’ द्वितीया बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नाग’ + मयट् (विकारार्थे)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कूटेन युध्यते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- क्रुद्धेन + आशीविषैः → क्रुद्धेनाशीविषैः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ‘आशीविषाः’ — आश्यां विषं येषाम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘क्रुद्धेन’ तृतीया एकवचनम्; ‘आशीविषैः’ तृतीया बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्रकाशरूपः + तु → प्रकाशरूपस्तु — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- प्रकाशं रूपं यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्