- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बलस्य रोषः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — त्रिचत्वारिंशः सर्गः
द्वन्द्वयुद्धानि
राक्षससेनायाः निर्याणं, वानरराक्षसवीराणां द्वन्द्वयुद्धानि — अङ्गदेन्द्रजितौ, सम्पातिप्रजङ्घौ, हनुमज्जम्बुमालिनौ, नलप्रतपनौ, सुग्रीवप्रघसौ, लक्ष्मणविरूपाक्षौ, रामः चतुर्णां वधे, नीलनिकुम्भौ, द्विविदाशनिप्रभौ, सुषेणविद्युन्मालिनौ; घोरं युद्धक्षेत्रम्
युध्यमानानां वानराणां दर्शनेन राक्षसानां सुदारुणः बलरोषः उत्पन्नः। काञ्चनापीडैः हयैः, अग्निशिखोपमैः गजैः, आदित्यसंकाशैः रथैः, मनोरमैः कवचैः च भीमकर्माणः राक्षसाः दश दिशः नादयन्तः निर्ययुः; वानराणां बृहती चमूः अपि तान् अभ्यधावत्, ततः द्वन्द्वयुद्धम् अवर्तत। अङ्गदः इन्द्रजितेन, सम्पातिः प्रजङ्घेन, हनुमान् जम्बुमालिना, विभीषणः शत्रुघ्नेन, गजः तपनेन, नीलः निकुम्भेन, सुग्रीवः प्रघसेन, लक्ष्मणः विरूपाक्षेण, रामः अग्निकेतुरश्मिकेतुसुप्तघ्नयज्ञकोपैः, मैन्दद्विविदौ वज्रमुष्ट्यशनिप्रभाभ्यां, नलः प्रतपनेन, सुषेणः विद्युन्मालिना सह युयुधे। इन्द्रजिता गदया आहतः अङ्गदः तस्य रथं साश्वं ससारथिं जघान; सम्पातिः प्रजङ्घं, हनुमान् जम्बुमालिनं, सुग्रीवः प्रघसं, लक्ष्मणः विरूपाक्षं, रामः चतुरः, मैन्दः वज्रमुष्टिं, नीलः निकुम्भं, द्विविदः अशनिप्रभं, सुषेणः विद्युन्मालिनं निजघ्नुः; नलः प्रतपनस्य चक्षुषी पातयामास। कबन्धैः शस्त्रैः भग्नरथैः च आकीर्णं गोमायुगणसेवितं रणाङ्गणं देवासुररणोपमं बभूव; निहन्यमानाः राक्षसाः दिवाकरस्य अस्तमयम् अभिकाङ्क्षन्तः पुनः युद्धं समाश्रिताः।
१राक्षसानां बलरोषः, सैन्ययोः सम्मर्दः
१युध्यतां तु ततस्तेषां वानराणां महात्मनाम्।
रक्षसां सम्बभूवाथ बलरोषः सुदारुणः॥
२ते हयैः काञ्चनापीडैर्गजैश्चाग्निशिखोपमैः।
रथैश्चादित्यसंकाशैः कवचैश्च मनोरमैः॥
३निर्ययू राक्षसा वीरा नादयन्तो दिशो दश।
राक्षसा भीमकर्माणो रावणस्य जयैषिणः॥
४वानराणामपि चमूर्बृहती जयमिच्छताम्।
अभ्यधावत तां सेनां रक्षसां घोरकर्मणाम्॥
५एतस्मिन्नन्तरे तेषामन्योन्यमभिधावताम्।
रक्षसां वानराणां च द्वन्द्वयुद्धमवर्तत॥
युध्यमानानां महात्मनां वानराणां दर्शनेन रक्षसां सुदारुणः बलरोषः सेनायाः क्रोधः सम्बभूव। ते राक्षसाः काञ्चनापीडैः सुवर्णशिरोभूषणैः हयैः, अग्निशिखोपमैः गजैः, आदित्यसंकाशैः रथैः, मनोरमैः कवचैः च युक्ताः दश दिशः नादयन्तः निर्ययुः। ते भीमकर्माणः वीराः रावणस्य जयम् इच्छन्तः आसन्। जयम् इच्छतां वानराणाम् अपि बृहती चमूः घोरकर्मणां रक्षसां तां सेनाम् अभ्यधावत। एतस्मिन् अन्तरे अन्योन्यम् अभिधावतां रक्षसां वानराणां च द्वन्द्वयुद्धम् अवर्तत। अत्र कविः युद्धस्य सामान्यवर्णनात् विशेषवर्णनं प्रति गच्छति — सैन्ययोः सम्मर्दात् वीराणां परस्परं द्वन्द्वं प्रति। राक्षसानां सेना चतुरङ्गिणी — हयाः, गजाः, रथाः, पदातयः च; वानराणां तु केवलं पदातयः, ये वृक्षैः शैलैः च युध्यन्ते। तथापि ‘बृहती’ इति वानरसेनायाः विशालता। उभयपक्षे ‘जयम् इच्छताम्’ इति समानः भावः — युद्धस्य संतुलनं कविः स्थापयति। राक्षसानां वर्णने सुवर्णस्य, अग्नेः, सूर्यस्य च उपमाः — तेषां तेजः वैभवं च दर्शयन्ति। ‘बलरोषः’ इति सेनायाः सामूहिकः क्रोधः, न एकस्य। द्वन्द्वयुद्धस्य आरम्भः प्राचीनयुद्धपद्धतेः अनुसारम् — प्रत्येकः वीरः स्वसमं प्रतियोद्धारं अन्विष्यति। रावणस्य आदेशेन निर्गता सा सेना पूर्वसर्गे वर्णिता; अस्मिन् सर्गे तस्याः संघर्षस्य विस्तारः।
As those great monkeys fought on, a terrible fury rose in the rākṣasa army. With horses wearing golden crests, elephants like tongues of flame, chariots bright as the sun and handsome armour, the heroic rākṣasas of dreadful deeds sallied out, making the ten directions ring, eager to win victory for Rāvaṇa. The vast monkey army, eager for victory too, charged that army of rākṣasas of fearful deeds, and as they rushed at one another, single combats began between rākṣasas and monkeys. Here the poet moves from the general picture of the battle to particular scenes — from the clash of armies to the duels of heroes. The rākṣasa army has all four divisions, horses, elephants, chariots and foot-soldiers; the monkeys fight only on foot, with trees and rocks, yet their army is vast. Both sides are "eager for victory," and the poet keeps the balance even. Gold, fire and the sun are the images for the rākṣasas, showing their brilliance and wealth, and the fury is the whole army's, not one man's. The single combats begin in the ancient way of war, each hero seeking an opponent of his own rank. The army that marched out at Rāvaṇa's order was described in the previous sarga; this sarga tells of its clash.
२द्वन्द्वयुद्धस्य युगलानि
६अङ्गदेनेन्द्रजित्सार्धं वालिपुत्रेण राक्षसः।
अयुध्यत महातेजास्त्र्यम्बकेण यथान्धकः॥
७प्रजङ्घेन च सम्पातिर्नित्यं दुर्धर्षणो रणे।
जम्बुमालिनमारब्धो हनूमानपि वानरः॥
८संगतस्तु महाक्रोधो राक्षसो रावणानुजः।
समरे तीक्ष्णवेगेन शत्रुघ्नेन विभीषणः॥
९तपनेन गजः सार्धं राक्षसेन महाबलः।
निकुम्भेन महातेजा नीलोऽपि समयुध्यत॥
१०वानरेन्द्रस्तु सुग्रीवः प्रघसेन सुसंगतः।
संगतः समरे श्रीमान्विरूपाक्षेण लक्ष्मणः॥
११अग्निकेतुः सुदुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामेण सह संगताः॥
१२वज्रमुष्टिश्च मैन्देन द्विविदेनाशनिप्रभः।
राक्षसाभ्यां सुघोराभ्यां कपिमुख्यौ समागतौ॥
१३वीरः प्रतपनो घोरो राक्षसो रणदुर्धरः।
समरे तीक्ष्णवेगेन नलेन समयुध्यत॥
१४धर्मस्य पुत्रो बलवान्सुषेण इति विश्रुतः।
स विद्युन्मालिना सार्धमयुध्यत महाकपिः॥
१५वानराश्चापरे घोरा राक्षसैरपरैः सह।
द्वन्द्वं समीयुः सहसा युद्ध्वा च बहुभिः सह॥
महातेजाः राक्षसः इन्द्रजित् वालिपुत्रेण अङ्गदेन सह अयुध्यत, यथा त्र्यम्बकेण शिवेन अन्धकासुरः। नित्यं रणे दुर्धर्षणः सम्पातिः प्रजङ्घेन सह, वानरः हनूमान् अपि जम्बुमालिना सह युद्धम् आरब्धवान्। महाक्रोधः राक्षसः रावणानुजः विभीषणः तीक्ष्णवेगेन शत्रुघ्नेन नाम राक्षसेन सह समरे संगतः। महाबलः गजः तपनेन राक्षसेन सार्धं, महातेजाः नीलः अपि निकुम्भेन सह समयुध्यत। वानरेन्द्रः सुग्रीवः प्रघसेन सह, श्रीमान् लक्ष्मणः विरूपाक्षेण सह समरे संगतः। सुदुर्धर्षः अग्निकेतुः, राक्षसः रश्मिकेतुः, सुप्तघ्नः, यज्ञकोपः च रामेण सह संगताः। कपिमुख्यौ मैन्दद्विविदौ सुघोराभ्यां राक्षसाभ्यां वज्रमुष्टिना अशनिप्रभेण च समागतौ। रणदुर्धरः वीरः घोरः प्रतपनः राक्षसः तीक्ष्णवेगेन नलेन सह समयुध्यत। धर्मस्य बलवान् पुत्रः सुषेणः इति विश्रुतः महाकपिः विद्युन्मालिना सार्धम् अयुध्यत। अन्ये घोराः वानराः अपरैः राक्षसैः सह बहुभिः सह युद्ध्वा सहसा द्वन्द्वं समीयुः। अत्र दश युगलानि नामतः उक्तानि; प्रत्येकस्य फलं अग्रे वर्णितम्। ‘त्र्यम्बकेण यथा अन्धकः’ इति उपमा इन्द्रजितः अङ्गदस्य च युद्धं शिवान्धकयुद्धेन तुलयति — अन्धकः शिवेन हतः, अतः इन्द्रजितः पराजयः सूच्यते। विभीषणस्य प्रतियोद्धा ‘शत्रुघ्नः’ नाम राक्षसः — भरतानुजस्य समाननामा, किन्तु भिन्नः। रामः एकः एव चतुर्भिः राक्षसैः सह युध्यते — तस्य अद्वितीयं सामर्थ्यम्। सुषेणः ‘धर्मस्य पुत्रः’ इति — वानराः देवानाम् अंशात् जाताः इति बालकाण्डे उक्तम्। कविः प्रत्येकं युगलं सङ्क्षेपेण निर्दिशति, ततः एकैकस्य परिणामं विस्तरेण वर्णयिष्यति। एषा शैली पाठकस्य मनसि सर्वेषां वीराणां स्थानं स्पष्टं करोति। युगलानां रचना अपि अर्थपूर्णा — अङ्गदः इन्द्रजिता, यौ द्वौ अपि राजपुत्रौ युवानौ च; हनुमान् जम्बुमालिना — सुन्दरकाण्डे हनुमता हतः प्रहस्तपुत्रः अपि जम्बुमाली नाम आसीत्, अयं तु अन्यः समाननामा; सुग्रीवः प्रघसेन; लक्ष्मणः विरूपाक्षेण। एवं समबलानां वीराणां परस्परं संघर्षः। रामस्य प्रतियोद्धारः चत्वारः, यतः सः सर्वेषु श्रेष्ठः। विभीषणः स्वजातीयेन राक्षसेन सह युध्यते — सः पूर्णतया रामपक्षं स्वीकृतवान् इति प्रमाणम्। ‘बहुभिः सह युद्ध्वा’ इति — अन्ये वानराः प्रथमं बहुभिः सह सामूहिकं युद्धं कृत्वा ततः एकैकेन सह द्वन्द्वं प्राप्नुवन्ति। द्वन्द्वयुद्धानि प्राचीनमहाकाव्येषु वीरत्वस्य प्रदर्शनस्य प्रमुखं साधनम्, यत्र प्रत्येकः वीरः स्वनाम्ना प्रसिद्धिं लभते।
The mighty rākṣasa Indrajit fought with Aṅgada, son of Vālin, as the demon Andhaka fought with three-eyed Śiva. Sampāti, always hard to withstand in battle, took on Prajaṅgha, and the monkey Hanūmān took on Jambumālin. Vibhīṣaṇa, Rāvaṇa's younger brother, in great wrath, closed with a rākṣasa named Śatrughna, fierce and swift. Mighty Gaja fought with the rākṣasa Tapana, and mighty Nīla with Nikumbha. Sugrīva, lord of the monkeys, was matched with Praghasa, and the glorious Lakṣmaṇa met Virūpākṣa. The unassailable Agniketu, the rākṣasa Raśmiketu, Suptaghna and Yajñakopa closed with Rāma. The two monkey chiefs Mainda and Dvivida met two fearsome rākṣasas, Vajramuṣṭi and Aśaniprabha. The heroic Pratapana, a fearsome rākṣasa hard to check in battle, fought with Nala of fierce speed. The strong son of Dharma, the great monkey renowned as Suṣeṇa, fought with Vidyunmālin. And other fearsome monkeys, after fighting many at once, suddenly closed in single combat with other rākṣasas. Ten pairs are named here, and the outcome of each is told in what follows. Comparing Indrajit and Aṅgada to Andhaka and Śiva hints at Indrajit's defeat, for Andhaka was killed by Śiva. Vibhīṣaṇa's opponent Śatrughna shares his name with Bharata's younger brother but is a different person. Rāma alone fights four rākṣasas at once, a sign of his matchless power. Suṣeṇa is "son of Dharma" because, as the Bāla Kāṇḍa tells, the monkeys were born from portions of the gods. The poet names each pair briefly and will then tell each result in detail, so that every hero's place is clear in the reader's mind. The pairings are meaningful: Aṅgada and Indrajit are both princes and both young; Hanūmān's Jambumālin bears the name of Prahasta's son whom he killed in the Sundara Kāṇḍa, but this is another of the same name; Sugrīva faces Praghasa and Lakṣmaṇa Virūpākṣa — heroes of equal strength matched against one another. Rāma has four opponents because he is the greatest of all. Vibhīṣaṇa fights a rākṣasa of his own race, proof that he has wholly taken Rāma's side. The other monkeys first fight in the general mêlée and then pair off one against one; such single combats are, in the ancient epics, the chief way a hero shows his valour and wins fame in his own name.
३रक्तनद्यः, अङ्गदेन्द्रजितोर्युद्धं, सम्पातिहनुमन्नलसुग्रीवलक्ष्मणानां विजयाः
१६तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्।
रक्षसां वानराणां च वीराणां जयमिच्छताम्॥
१७हरिराक्षसदेहेभ्यः प्रभूताः केशशाद्वलाः।
शरीरसंघाटवहाः प्रसुस्रुः शोणितापगाः॥
१८आजघानेन्द्रजित्क्रुद्धो वज्रेणेव शतक्रतुः।
अङ्गदं गदया वीरं शत्रुसैन्यविदारणम्॥
१९तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिम्।
जघान गदया श्रीमानङ्गदो वेगवान्हरिः॥
२०सम्पातिस्तु प्रजङ्घेन त्रिभिर्बाणैः समाहतः।
निजघानाश्वकर्णेन प्रजङ्घं रणमूर्धनि॥
२१जम्बुमाली रथस्थस्तु रथशक्त्या महाबलः।
बिभेद समरे क्रुद्धो हनूमन्तं स्तनान्तरे॥
२२तस्य तं रथमास्थाय हनूमान्मारुतात्मजः।
प्रममाथ तलेनाशु सह तेनैव रक्षसा॥
२३नदन्प्रतपनो घोरो नलं सोऽभ्यनुधावत।
नलः प्रतपनस्याशु पातयामास चक्षुषी॥
२४भिन्नगात्रः शरैस्तीक्ष्णैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा।
ग्रसन्तमिव सैन्यानि प्रघसं वानराधिपः॥
२५सुग्रीवः सप्तपर्णेन निजघान जवेन च।
प्रपीड्य शरवर्षेण राक्षसं भीमदर्शनम्॥
२६निजघान विरूपाक्षं शरेणैकेन लक्ष्मणः।
अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामं निर्बिभिदुः शरैः॥
तत्र जयम् इच्छतां वीराणां रक्षसां वानराणां च सुमहत् तुमुलं रोमहर्षणं युद्धम् आसीत्। हरिराक्षसदेहेभ्यः प्रभूताः केशशाद्वलाः केशाः एव शाद्वलतृणानि यासु, शरीरसंघाटवहाः शरीराणि एव काष्ठसंघातान् वहन्त्यः शोणितापगाः रक्तनद्यः प्रसुस्रुः। शतक्रतुः वज्रेण इव क्रुद्धः इन्द्रजित् शत्रुसैन्यविदारणं वीरम् अङ्गदं गदया आजघान। वेगवान् श्रीमान् हरिः अङ्गदः तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिं गदया जघान। प्रजङ्घेन त्रिभिः बाणैः समाहतः सम्पातिः अश्वकर्णेन वृक्षेण रणमूर्धनि प्रजङ्घं निजघान। रथस्थः महाबलः जम्बुमाली क्रुद्धः सन् रथशक्त्या हनूमन्तं स्तनान्तरे बिभेद; मारुतात्मजः हनूमान् तस्य तं रथम् आस्थाय तलेन आशु तेन रक्षसा सह एव प्रममाथ। घोरः प्रतपनः नदन् नलम् अभ्यनुधावत; क्षिप्रहस्तेन तेन रक्षसा तीक्ष्णैः शरैः भिन्नगात्रः नलः आशु प्रतपनस्य चक्षुषी पातयामास। सैन्यानि ग्रसन्तम् इव प्रघसं वानराधिपः सुग्रीवः सप्तपर्णेन वृक्षेण जवेन निजघान। भीमदर्शनं राक्षसं शरवर्षेण प्रपीड्य लक्ष्मणः एकेन शरेण विरूपाक्षं निजघान। दुर्धर्षः अग्निकेतुः, रश्मिकेतुः, सुप्तघ्नः, यज्ञकोपः च रामं शरैः निर्बिभिदुः। रक्तनदीनां रूपकं कवेः प्रिया कल्पना — केशाः तृणानि, शरीराणि काष्ठानि, रक्तं जलम्। अङ्गदः इन्द्रजितः रथं नाशयति, न तु तं हन्ति — इन्द्रजितः मायाबलम् अग्रिमे सर्गे प्रकटीभविष्यति। हनुमान् रथम् आरुह्य रथिनं रथेन सह मर्दयति — तस्य बलस्य अद्भुतं निदर्शनम्। नलस्य कर्म — शत्रोः नेत्रयोः उत्पाटनं — अस्मिन् संस्करणे विशेषम्; समीक्षितपाठे अत्र गजेन तपनस्य वधः उक्तः, सः च मुद्रणे नास्ति। सुग्रीवः सप्तपर्णवृक्षेण युध्यते, यथा वालिवधात् पूर्वं रामः सप्तसालान् अभिनत्। लक्ष्मणस्य एकशरवधः तस्य धनुर्विद्यां दर्शयति। अस्य खण्डस्य वैशिष्ट्यं वेगः — प्रत्येकं द्वन्द्वं एकेन द्वाभ्यां वा अर्धश्लोकाभ्यां समाप्यते; प्रहारः प्रतिप्रहारः वधः च सद्यः। अङ्गदस्य प्रसङ्गे इन्द्रजित् प्रथमं प्रहरति, अङ्गदः तस्य रथं नाशयति — इन्द्रजितः अपमानः, यः अग्रिमे सर्गे तस्य क्रोधस्य कारणं भविष्यति। सम्पातिः त्रिभिः बाणैः आहतः अपि वृक्षेण शत्रुं हन्ति — वानराणां सहनशक्तिः। हनुमतः प्रसङ्गे जम्बुमालिनः रथशक्तिः तस्य वक्षः भिनत्ति, तथापि सः रथम् आरुह्य तं मर्दयति — प्रहारेण अविचलितः। सुग्रीवः प्रघसं ‘ग्रसन्तम् इव सैन्यानि’ दृष्ट्वा हन्ति — प्रघसः इति नाम एव ग्रसनार्थं सूचयति। लक्ष्मणः प्रथमं शरवर्षेण प्रपीडयति, ततः एकेन शरेण हन्ति — युद्धकौशलस्य क्रमः। राक्षसानां चतुर्णां रामं प्रति आक्रमणं खण्डस्य अन्ते, तेषां वधः अग्रिमे खण्डे — एवं कविः कथायाः प्रवाहं निरन्तरं रक्षति। मूले २३–२५ श्लोकेषु श्लोकविभागः अर्धश्लोकेन अपवर्तितः, २६ इत्यत्र षट्पादेन समीकृतः। नलस्य विजयः विशेषः — सः शत्रोः चक्षुषी पातयति, न तु तं हन्ति; अन्धीकृतः शत्रुः युद्धात् निवृत्तः।
A great, tumultuous battle raged there between the heroic rākṣasas and monkeys, each side eager for victory, a battle to make the hair stand on end. From the bodies of monkeys and rākṣasas flowed rivers of blood, with hair for the grass on their banks, carrying along heaps of corpses as rivers carry driftwood. Indrajit in his fury struck the heroic Aṅgada, who was tearing through the enemy ranks, with his mace, as Indra strikes with his thunderbolt; and the glorious, swift monkey Aṅgada smashed Indrajit's chariot, bright with gold, with that mace, horses, charioteer and all. Sampāti, struck by Prajaṅgha with three arrows, killed Prajaṅgha in the forefront of the battle with an aśvakarṇa tree. The mighty Jambumālin, standing in his chariot, pierced Hanūmān between the breasts with a chariot-spear; but Hanūmān, son of the Wind, leapt onto the chariot and at once crushed it, rākṣasa and all, with the flat of his hand. Roaring, the fearsome Pratapana rushed at Nala; when the quick-handed rākṣasa had pierced Nala's body with sharp arrows, Nala struck out Pratapana's eyes. Praghasa seemed to be devouring whole armies, and Sugrīva, king of the monkeys, swiftly struck him down with a saptaparṇa tree. Lakṣmaṇa harried the fearsome rākṣasa Virūpākṣa with a rain of arrows and then killed him with a single arrow. And the unassailable Agniketu, the rākṣasa Raśmiketu, Suptaghna and Yajñakopa pierced Rāma with their arrows. The river of blood is a favourite image of the poet: hair for grass, bodies for logs, blood for water. Aṅgada destroys Indrajit's chariot but does not kill him; Indrajit's power of illusion will show itself in the next sarga, and this humiliation will be the cause of his fury. Hanūmān climbs onto the chariot and crushes the chariot-warrior with it, an astonishing display of strength: the spear through his chest does not even shake him. Nala's victory is unusual — he blinds his enemy rather than killing him, and the blinded foe is out of the fight. Sugrīva fights with a saptaparṇa tree, recalling how Rāma pierced the seven sal trees before Vālin was killed, and he kills Praghasa as he "seems to devour the armies," for the name Praghasa itself means "devourer." Sampāti, wounded by three arrows, still kills his enemy with a tree, showing the monkeys' endurance. Lakṣmaṇa first harries his foe with a shower of arrows and then kills him with a single shaft, a lesson in the order of fighting skill. This passage is swift: each duel is finished in a line or two — blow, counter-blow, death — and the attack of the four rākṣasas on Rāma closes it, their deaths coming in the next, so the flow of the story never breaks.
४रामस्य चतुर्वधः, मैन्दनीलद्विविदानां विजयाः
२७तेषां चतुर्णां रामस्तु शिरांसि समरे शरैः।
क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेद घोरैरग्निशिखोपमैः॥
२८वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन मुष्टिना निहतो रणे।
पपात सरथः साश्वः पुराट्ट इव भूतले॥
२९निकुम्भस्तु रणे नीलं नीलाञ्जनचयप्रभम्।
निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः करैर्मेघमिवांशुमान्॥
३०पुनः शरशतेनाथ क्षिप्रहस्तो निशाचरः।
बिभेद समरे नीलं निकुम्भः प्रजहास च॥
३१तस्यैव रथचक्रेण नीलो विष्णुरिवाहवे।
शिरश्चिच्छेद समरे निकुम्भस्य च सारथेः॥
३२वज्राशनिसमस्पर्शो द्विविदोऽप्यशनिप्रभम्।
जघान गिरिशृङ्गेण मिषतां सर्वरक्षसाम्॥
३३द्विविदं वानरेन्द्रं तु द्रुमयोधिनमाहवे।
शरैरशनिसंकाशैः स विव्याधाशनिप्रभः॥
३४स शरैरभिविद्धाङ्गो द्विविदः क्रोधमूर्च्छितः।
सालेन सरथं साश्वं निजघानाशनिप्रभम्॥
रामः क्रुद्धः सन् अग्निशिखोपमैः चतुर्भिः घोरैः शरैः समरे तेषां चतुर्णां शिरांसि चिच्छेद। मैन्देन मुष्टिना रणे निहतः वज्रमुष्टिः सरथः साश्वः पुराट्टः नगरस्य अट्टालकः इव भूतले पपात। निकुम्भः रणे नीलाञ्जनचयप्रभं नीलं तीक्ष्णैः शरैः निर्बिभेद, यथा अंशुमान् सूर्यः करैः मेघम्। पुनः क्षिप्रहस्तः निशाचरः निकुम्भः शरशतेन नीलं बिभेद, प्रजहास च। तस्य एव रथचक्रेण, आहवे विष्णुः इव, नीलः समरे निकुम्भस्य सारथेः च शिरः चिच्छेद। वज्राशनिसमस्पर्शः द्विविदः अपि सर्वरक्षसां मिषतां पश्यताम् एव गिरिशृङ्गेण अशनिप्रभं जघान। अशनिप्रभः अपि आहवे द्रुमयोधिनं वानरेन्द्रं द्विविदम् अशनिसंकाशैः शरैः विव्याध। शरैः अभिविद्धाङ्गः क्रोधमूर्च्छितः द्विविदः सालेन सरथं साश्वम् अशनिप्रभं निजघान। रामस्य चतुर्भिः शरैः चतुर्णां वधः — एकैकेन शरेण एकः — तस्य लक्ष्यस्य निश्चलतां दर्शयति। ‘पुराट्टः इव’ इति उपमा — नगरस्य उच्चः अट्टालकः इव वज्रमुष्टिः रथेन सह पतितः। नीलस्य उपमा ‘विष्णुः इव’ — विष्णुः सुदर्शनचक्रेण शिरांसि छिनत्ति, नीलः रथचक्रेण; एषा सुन्दरी तुलना। निकुम्भस्य हासः तस्य दर्पं दर्शयति, सः अपि सद्यः नष्टः। मुद्रणे नीलनिकुम्भयुद्धं (२९–३१) द्विविदाशनिप्रभयुद्धात् (३२–३४) पूर्वं, समीक्षितपाठे तु विपरीतक्रमेण — एषः क्रमविपर्यासः न पाठहानिः। वानराः शस्त्रैः विना अपि वृक्षैः शैलैः मुष्टिभिः च शस्त्रधारिणः राक्षसान् जयन्ति — एतेन तेषां बलं रामस्य प्रभावः च सूचितः। मैन्दस्य मुष्टिप्रहारः एव वज्रमुष्टेः रथं साश्वं सारथिं च पातयति — वज्रमुष्टिः इति नाम्नः व्यङ्ग्यः, वानरस्य मुष्टिः एव वज्रतुल्या। द्विविदस्य ‘वज्राशनिसमस्पर्शः’ इति विशेषणं तस्य प्रतियोद्धुः ‘अशनिप्रभः’ इति नाम्ना सह क्रीडति — अशनिप्रभः अशनिसदृशेन वानरेण एव हतः। अशनिप्रभस्य शराः ‘अशनिसंकाशाः’, द्विविदस्य आयुधं सालवृक्षः — शस्त्रस्य प्रकृतेः च संघर्षः। अस्मिन् खण्डे सप्त राक्षसवीराः हताः — रामेण चत्वारः, मैन्देन वज्रमुष्टिः, नीलेन निकुम्भः, द्विविदेन अशनिप्रभः च; राक्षससेनायाः प्रमुखाः क्रमेण नश्यन्ति।
Rāma, in fury, cut off the heads of all four in battle with four terrible arrows like tongues of fire. Vajramuṣṭi, struck down by Mainda's fist, fell to the ground with his chariot and horses like a city's watch-tower collapsing. Nikumbha pierced Nīla, dark as a heap of collyrium, with sharp arrows, as the sun pierces a cloud with its rays; then the quick-handed night-ranger pierced him again with a hundred arrows, and laughed. But Nīla, like Viṣṇu in battle, took a wheel of Nikumbha's own chariot and with it cut off the heads of Nikumbha and his charioteer. Aśaniprabha had pierced Dvivida, the monkey chief who fought with trees, with arrows like thunderbolts; but Dvivida, whose touch was like the thunderbolt, struck him with a mountain peak while all the rākṣasas looked on, and then, beside himself with rage, his limbs full of arrows, he killed Aśaniprabha with a śāla tree, chariot, horses and all. Rāma's four arrows for four foes, one arrow each, show his unerring aim. Vajramuṣṭi falls like a tall watch-tower of the city, chariot and all. Nīla is compared to Viṣṇu because Viṣṇu cuts off heads with his discus, and Nīla does it with a chariot wheel — a fine comparison. Nikumbha's laugh shows his arrogance, and he too is quickly destroyed. The monkeys, without weapons, defeat armed rākṣasas with trees, rocks and fists, which shows their strength and Rāma's power over them. There is play on the names too: Vajramuṣṭi, "thunderbolt-fist," is felled by a monkey's fist that is itself like a thunderbolt, and Aśaniprabha, "bright as lightning," whose arrows are like lightning, is killed by Dvivida, whose touch is like lightning — weapon against nature. In this passage seven rākṣasa heroes fall — four to Rāma, Vajramuṣṭi to Mainda, Nikumbha to Nīla and Aśaniprabha to Dvivida — and the leaders of the rākṣasa army perish one after another.
५सुषेणविद्युन्मालिनोर्युद्धं, राक्षसानां द्वन्द्वपराजयः
३५विद्युन्माली रथस्थस्तु शरैः काञ्चनभूषणैः।
सुषेणं ताडयामास ननाद च मुहुर्मुहुः॥
३६तं रथस्थमथो दृष्ट्वा सुषेणो वानरोत्तमः।
गिरिशृङ्गेण महता रथमाशु न्यपातयत्॥
३७लाघवेन तु संयुक्तो विद्युन्माली निशाचरः।
अपक्रम्य रथात्तूर्णं गदापाणिः क्षितौ स्थितः॥
३८ततः क्रोधसमाविष्टः सुषेणो हरिपुङ्गवः।
शिलां सुमहतीं गृह्य निशाचरमभिद्रवत्॥
३९तमापतन्तं गदया विद्युन्माली निशाचरः।
वक्षस्यभिजघानाशु सुषेणं हरिपुङ्गवम्॥
४०गदाप्रहारं तं घोरमचिन्त्य प्लवगोत्तमः।
तां तूष्णीं पातयामास तस्योरसि महामृधे॥
४१शिलाप्रहाराभिहतो विद्युन्माली निशाचरः।
निष्पिष्टहृदयो भूमौ गतासुर्निपपात ह॥
४२एवं तैर्वानरैः शूरैः शूरास्ते रजनीचराः।
द्वन्द्वे विमथितास्तत्र दैत्या इव दिवौकसैः॥
रथस्थः विद्युन्माली काञ्चनभूषणैः शरैः सुषेणं ताडयामास, मुहुर्मुहुः ननाद च। तं रथस्थं दृष्ट्वा वानरोत्तमः सुषेणः महता गिरिशृङ्गेण आशु तस्य रथं न्यपातयत्। लाघवेन संयुक्तः निशाचरः विद्युन्माली तूर्णं रथात् अपक्रम्य गदापाणिः क्षितौ स्थितः। ततः क्रोधसमाविष्टः हरिपुङ्गवः सुषेणः सुमहतीं शिलां गृह्य निशाचरम् अभिद्रवत्। आपतन्तं तं हरिपुङ्गवं सुषेणं विद्युन्माली निशाचरः गदया वक्षसि आशु अभिजघान। तं घोरं गदाप्रहारम् अचिन्त्य प्लवगोत्तमः तां शिलां तूष्णीं महामृधे तस्य उरसि पातयामास। शिलाप्रहारेण अभिहतः निष्पिष्टहृदयः निशाचरः विद्युन्माली गतासुः भूमौ निपपात। एवं तैः शूरैः वानरैः शूराः ते रजनीचराः द्वन्द्वे विमथिताः, यथा दिवौकसैः देवैः दैत्याः। सुषेणविद्युन्मालिनोः युद्धं विस्तरेण वर्णितम् — रथात् भूमिं, शरात् गदां, गदायाः शिलां यावत् युद्धस्य गतिः परिवर्तते। ‘अचिन्त्य’ इति — गदाप्रहारं तृणवत् अवगणय्य — सुषेणस्य धैर्यम्; ‘तूष्णीम्’ इति मौनेन, विना गर्जनेन, सः प्रहरति — विद्युन्मालिनः मुहुर्मुहुः नादस्य विपरीतम्। एषः विरोधः सूचयति यत् शूराः कर्मणा वदन्ति, न वचनेन। ‘लाघवेन संयुक्तः’ इति विद्युन्मालिनः चापल्यं, सः रथनाशे अपि न नश्यति, भूमौ युद्धं करोति — तस्य शौर्यम् अपि कविः स्वीकरोति। अन्तिमे श्लोके देवदैत्ययुद्धस्य उपमा पुनः आगच्छति — धर्मपक्षस्य विजयः। विद्युन्मालिनः शराः ‘काञ्चनभूषणाः’ — राक्षसानां वैभवं तेषां शस्त्रेषु अपि; सुषेणस्य आयुधं गिरिशृङ्गं शिला च — प्रकृतेः एव दानम्। ‘निष्पिष्टहृदयः’ इति वधस्य भीषणं वर्णनम् — शिलया वक्षः चूर्णितम्। अस्य सर्गस्य द्वन्द्वयुद्धेषु प्रायः सर्वत्र वानराणां विजयः, केवलम् इन्द्रजित् जीवन् अवशिष्यते — सः एव अग्रिमस्य सर्गस्य केन्द्रम्।
Vidyunmālin, standing in his chariot, struck Suṣeṇa with arrows adorned with gold and roared again and again. Seeing him in his chariot, Suṣeṇa, best of monkeys, quickly brought the chariot down with a great mountain peak. The nimble night-ranger sprang quickly from the chariot and stood on the ground, mace in hand. Then Suṣeṇa, bull among monkeys, filled with rage, took up a huge rock and rushed at him, and as he came on, Vidyunmālin quickly struck him on the chest with his mace. Paying no heed to that terrible blow, the best of monkeys silently brought the rock down on the rākṣasa's chest in the great battle. Struck by the rock, his heart crushed, the night-ranger Vidyunmālin fell lifeless to the ground. So those heroic night-rangers were crushed in single combat by the heroic monkeys, as the daityas were by the gods. The duel of Suṣeṇa and Vidyunmālin is told at length, the fight shifting from chariot to ground, from arrows to mace, from mace to rock. Suṣeṇa ignores the mace blow as if it were a straw, and strikes in silence, without a roar — the opposite of Vidyunmālin's repeated roaring; heroes speak by their deeds, not their words. The poet grants Vidyunmālin his courage too: nimble, he survives the loss of his chariot and fights on foot. His arrows are adorned with gold, for the rākṣasas' wealth shows even in their weapons, while Suṣeṇa's arms are a mountain peak and a rock, gifts of nature itself; "his heart crushed" is a grim picture of the rock smashing his chest. The comparison with the gods and daityas returns in the last verse: the side of dharma wins. In almost all the duels of this sarga the monkeys are victorious; only Indrajit is left alive, and he will be the centre of the next sarga.
६घोरं युद्धक्षेत्रं, दिवाकरास्तमयकाङ्क्षिणो राक्षसाः
४३भल्लैश्चान्यैर्गदाभिश्च शक्तितोमरसायकैः।
अपविद्धैश्चापि रथैस्तथा सांग्रामिकैर्हयैः॥
४४निहतैः कुञ्जरैर्मत्तैस्तथा वानरराक्षसैः।
चक्राक्षयुगदण्डैश्च भग्नैर्धरणिसंश्रितैः॥
४५बभूवायोधनं घोरं गोमायुगणसेवितम्।
कबन्धानि समुत्पेतुर्दिक्षु वानररक्षसाम्।
विमर्दे तुमुले तस्मिन्देवासुररणोपमे॥
४६निहन्यमाना हरिपुङ्गवैस्तदा निशाचराः शोणितगन्धमूर्च्छिताः।
पुनः सुयुद्धं तरसा समाश्रिता दिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः॥
भल्लैः, अन्यैः गदाभिः, शक्तितोमरसायकैः, अपविद्धैः भग्नैः रथैः, सांग्रामिकैः युद्धाश्वैः, निहतैः मत्तैः कुञ्जरैः, वानरराक्षसैः, भग्नैः धरणीसंश्रितैः चक्राक्षयुगदण्डैः च तत् आयोधनं युद्धक्षेत्रं घोरं गोमायुगणसेवितं बभूव। देवासुररणोपमे तस्मिन् तुमुले विमर्दे वानररक्षसां कबन्धानि दिक्षु समुत्पेतुः। हरिपुङ्गवैः तदा निहन्यमानाः शोणितगन्धमूर्च्छिताः निशाचराः दिवाकरस्य अस्तमयम् अभिकाङ्क्षन्तः तरसा पुनः सुयुद्धं समाश्रिताः। युद्धक्षेत्रस्य वर्णनं भयानकरसस्य उत्कर्षः — भग्नानि शस्त्राणि, रथानां खण्डाः, मृताः गजाः अश्वाः, शृगालाः, उत्थिताः कबन्धाः च। ‘कबन्धानि समुत्पेतुः’ इति शिरोहीनानां शरीराणां उत्थानं युद्धस्य भीषणतायाः पराकाष्ठा। राक्षसाः दिवाकरस्य अस्तं काङ्क्षन्ति, यतः रात्रौ तेषां बलं वर्धते — निशाचराः ते; अग्रिमे सर्गे रात्रियुद्धं वर्णयिष्यते। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः। ‘गोमायुगणसेवितम्’ इति पदं युद्धस्य परिणामं दर्शयति — मृतानां शरीराणि शृगालानां भक्ष्यम्। उभयपक्षस्य कबन्धाः उत्तिष्ठन्ति — वानराणाम् अपि हानिः अभवत् इति कविः न गोपयति। सूर्यास्तस्य प्रतीक्षा राक्षसानां पराजयस्य स्वीकारः अपि — दिवसे ते पराजिताः, रात्रौ मायया जयम् आशंसन्ते। एवं सर्गः प्रथमदिवसस्य युद्धस्य अन्तं सूचयति।
The battlefield became a dreadful place, haunted by packs of jackals, strewn with javelins and other weapons, maces, spears, lances and arrows, with shattered chariots and war-horses, with slain elephants that had been in rut, with monkeys and rākṣasas, and with broken wheels, axles, yokes and poles lying on the ground. In that tumultuous fray, like the battle of the gods and asuras, headless trunks of monkeys and rākṣasas sprang up in every direction. Slaughtered by the bulls among monkeys, the night-rangers, maddened by the smell of blood, threw themselves again into hard fighting with fresh vigour, longing for the sun to set. The description of the battlefield is the height of horror: broken weapons, pieces of chariots, dead elephants and horses, jackals, headless trunks rising up. The trunks of both sides rise, for the poet does not hide that the monkeys too suffered losses, and the jackals show the end of it all — the bodies of the dead become their food. The rākṣasas long for sunset because their strength grows at night; they are night-rangers, and the next sarga tells of the night battle. Their longing for sunset is also an admission of defeat: beaten by day, they hope to win at night by magic. So the sarga marks the end of the first day's fighting.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- काञ्चन + आपीडैः → काञ्चनापीडैः — सवर्णदीर्घसन्धिः; आपीडैः + गजैः → …डैर्गजैः — विसर्गस्य रेफः; च + अग्नि → चाग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ‘काञ्चनापीडैः’ — काञ्चनम् आपीडः येषां — बहुव्रीहिः; ‘अग्निशिखोपमैः’ — अग्निशिखया उपमा येषां — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- निर्ययुः + राक्षसाः → निर्ययू राक्षसाः — विसर्गस्य रेफे परे लोपः पूर्वदीर्घश्च
- समासः
- समासः नास्ति — निर् + ‘या’ धातोः लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- जय + एषिणः → जयैषिणः — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- जयम् इच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- चमूः + बृहती → चमूर्बृहती — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- द्वन्द्वयुद्धम् + अवर्तत — मकारस्य स्वरे संयोगः
- समासः
- द्वन्द्वेन युद्धम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘द्वन्द्वयुद्धम्’ प्रथमा एकवचनम्; ‘अवर्तत’ लङ्
- सन्धिः
- महातेजाः + त्र्यम्बकेण → महातेजास्त्र्यम्बकेण — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- ‘त्र्यम्बकः’ — त्रीणि अम्बकानि यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘महातेजाः’ प्रथमा; ‘त्र्यम्बकेण’ तृतीया एकवचनम्
- सन्धिः
- दुर्धर्षणः + रणे → दुर्धर्षणो — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- दुःखेन धर्षयितुं शक्यः — प्रादिसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- रावण + अनुजः → रावणानुजः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- रावणस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- द्विविदेन + अशनिप्रभः → द्विविदेनाशनिप्रभः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ‘अशनिप्रभः’ — अशनेः प्रभा इव प्रभा यस्य — बहुव्रीहिः (नाम)
- विभक्तिः
- ‘द्विविदेन’ तृतीया; ‘अशनिप्रभः’ प्रथमा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रणे दुर्धरः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- केशाः एव शाद्वलानि यासाम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘आपगाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शरीराणां संघाटान् वहन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- शोणित + आपगाः → शोणितापगाः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- शोणितस्य आपगाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- आजघान + इन्द्रजित् → आजघानेन्द्रजित् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- ‘इन्द्रजित्’ — इन्द्रं जितवान् — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘आजघान’ लिट्; ‘इन्द्रजित्’ प्रथमा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शत्रूणां सैन्यं विदारयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अङ्गदम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निजघान + अश्वकर्णेन → निजघानाश्वकर्णेन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ‘अश्वकर्णः’ — अश्वस्य कर्णः इव पत्रं यस्य — बहुव्रीहिः (वृक्षनाम)
- विभक्तिः
- ‘निजघान’ लिट्; ‘अश्वकर्णेन’ तृतीया एकवचनम्
- सन्धिः
- स्तन + अन्तरे → स्तनान्तरे — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- स्तनयोः अन्तरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सः + अभ्यनुधावत → सोऽभ्यनुधावत — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपं च
- समासः
- समासः नास्ति — अभि + अनु + ‘धाव्’ धातोः लङ्
- विभक्तिः
- ‘अभ्यनुधावत’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षिप्रौ हस्तौ यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘रक्षसा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सप्त पर्णानि यस्य — बहुव्रीहिः (वृक्षनाम)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — निर् + ‘भिद्’ धातोः लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पुर + अट्टः → पुराट्टः — सवर्णदीर्घसन्धिः; पदान्ते ‘पुराट्ट इव’ इति विसर्गलोपः
- समासः
- पुरस्य अट्टः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- नील + अञ्जन → नीलाञ्जन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- नीलाञ्जनस्य चयः, तस्य प्रभा इव प्रभा यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘नीलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मेघम् + इव → मेघमिव; इव + अंशुमान् → इवांशुमान् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ‘अंशुमान्’ — अंशवः सन्ति अस्य — मतुप्
- विभक्तिः
- ‘मेघम्’ द्वितीया; ‘अंशुमान्’ प्रथमा
- सन्धिः
- विष्णुः + इव → विष्णुरिव — विसर्गस्य रेफः; इव + आहवे → इवाहवे — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘विष्णुः’ प्रथमा; ‘आहवे’ सप्तमी
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मिष्’ धातोः शतृ
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (अनादरे षष्ठी)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्रोधेन मूर्च्छितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गदा पाणौ यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निष्पिष्टहृदयः + भूमौ → निष्पिष्टहृदयो — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- निष्पिष्टं हृदयं यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- गतासुः + निपपात → गतासुर्निपपात — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- ‘गतासुः’ — गताः असवः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘गतासुः’ प्रथमा; ‘निपपात’ लिट्
- सन्धिः
- चक्र + अक्ष → चक्राक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- चक्राणि अक्षाः युगानि दण्डाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गोमायूनां गणैः सेवितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘आयोधनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दिवाकरस्य + अस्तमय → दिवाकरस्यास्तमय — सवर्णदीर्घसन्धिः; अस्तमय + अभिकाङ्क्षिणः → …याभिकाङ्क्षिणः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अस्तमयम् अभिकाङ्क्षन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘निशाचराः’ इत्यस्य विशेषणम्)