- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — नि + ‘विद्’ णिजन्तात् लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
युद्धकाण्डम् — द्विचत्वारिंशः सर्गः
लङ्काप्राकाराक्रमणं युद्धारम्भश्च
रावणस्य प्रासादारोहणं वानरसेनादर्शनं च, रामस्य सीतास्मरणम् आक्रमणादेशश्च, वानराणां प्राकारारोहणं द्वारनिरोधश्च, राक्षससेनायाः निर्याणं, घोरस्य संग्रामस्य आरम्भः
रामेण वानरैः सह पुरी रुद्धा इति राक्षसैः निवेदितः रावणः क्रुद्धः सन् रक्षाविधानं द्विगुणं कृत्वा प्रासादम् आरुरोह, हरिगणैः कपिलीकृतां वसुधां दृष्ट्वा ‘कथम् एते क्षपयितव्याः’ इति चिन्तापरः अभवत्। रामः अपि चित्रध्वजपताकिनीं लङ्कां दृष्ट्वा तत्र पीड्यमानां कृशां स्थण्डिलशायिनीं सीतां स्मृत्वा दूयमानेन चेतसा वानरान् द्विषतां वधाय आज्ञापयत्। सिंहनादान् कुर्वन्तः वानराः शैलशृङ्गैः तरुभिः मुष्टिभिः च प्राकाराग्राणि तोरणानि च ममन्थुः, परिखाः पूरयामासुः, ‘जयत्यतिबलो रामः’ इति घोषयन्तः लङ्काप्राकारम् अभ्यधावन्। पूर्वद्वारं कुमुदः, दक्षिणं शतबलिः, पश्चिमं सुषेणः, उत्तरं रामः सलक्ष्मणः ससुग्रीवः आवृत्य तस्थुः; गवाक्षधूम्रौ रामस्य पार्श्वे, विभीषणः सचिवैः सह, गजादयः सेनां रक्षितुं परिधावन्ति स्म। ततः रावणः सर्वसैन्यानां निर्याणम् आज्ञापयत्; भेरीशङ्खनादैः सह राक्षसाः वेगेन निष्पेतुः, वानरसेनायाः नादेन मलयः पूरितः। ततः देवासुरयुद्धम् इव घोरः संग्रामः प्रवृत्तः — राक्षसाः गदाशक्तिशूलपरश्वधैः, वानराः वृक्षशैलनखदन्तैः परस्परं जघ्नुः, ‘राजा जयति सुग्रीवः’ ‘राजन् जय’ इति शब्दाः च अभवन्।
१पुरीरोधं श्रुत्वा रावणस्य प्रासादारोहणं चिन्ता च
१ततस्ते राक्षसास्तत्र गत्वा रावणमन्दिरम्।
न्यवेदयन्पुरीं रुद्धां रामेण सह वानरैः॥
२रुद्धां तु नगरीं श्रुत्वा जातक्रोधो निशाचरः।
विधानं द्विगुणं कृत्वा प्रासादं चाप्यरोहत॥
३स ददर्श वृतां लङ्कां सशैलवनकाननाम्।
असंख्येयैर्हरिगणैः सर्वतो युद्धकाङ्क्षिभिः॥
४स दृष्ट्वा वानरैः सर्वैर्वसुधां कपिलीकृताम्।
कथं क्षपयितव्याः स्युरिति चिन्तापरोऽभवत्॥
५स चिन्तयित्वा सुचिरं धैर्यमालम्ब्य रावणः।
राघवं हरियूथांश्च ददर्शायतलोचनः॥
ततः ते राक्षसाः रावणस्य मन्दिरं गत्वा न्यवेदयन् — ‘रामेण वानरैः सह पुरी रुद्धा’ इति। नगरीं रुद्धां श्रुत्वा जातक्रोधः निशाचरः रावणः नगरस्य रक्षाविधानं द्विगुणं कृत्वा स्वप्रासादम् आरुरोह। ततः सः युद्धकाङ्क्षिभिः असंख्येयैः हरिगणैः सर्वतः वृतां सशैलवनकाननां लङ्कां ददर्श। सर्वैः वानरैः कपिलीकृतां पिङ्गलवर्णीकृतां वसुधां दृष्ट्वा ‘एते कथं क्षपयितव्याः नाशयितव्याः स्युः’ इति सः चिन्तापरः अभवत्। सुचिरं चिन्तयित्वा धैर्यम् आलम्ब्य आयतलोचनः रावणः राघवं हरियूथान् च ददर्श। अत्र रावणस्य मनसि प्रथमं क्रोधः, ततः चिन्ता, ततः धैर्यम् — त्रयः भावाः क्रमेण उदिताः। ‘कपिलीकृताम्’ इति पदं सुन्दरम् — वानराणां पिङ्गलवर्णेन समग्रा भूमिः पिङ्गला जाता इति चित्रम्। पूर्वसर्गे अङ्गदेन प्रासादशिखरं भग्नम्; अधुना रावणः अपरं प्रासादम् आरुह्य शत्रून् पश्यति। तस्य ‘कथं क्षपयितव्याः’ इति चिन्ता दर्शयति यत् सः अपि वानराणां सङ्ख्यां दृष्ट्वा विस्मितः। तथापि सः शरणागतिं न चिन्तयति, केवलं युद्धस्य उपायम् एव। एषः एव तस्य दर्पः, यः अन्ततः तस्य नाशस्य हेतुः। रक्षाविधानस्य द्विगुणीकरणं तस्य सावधानतां दर्शयति — सः शत्रुं न तुच्छीकरोति, किन्तु धर्मं न स्मरति।
The rākṣasas went to Rāvaṇa's palace and reported that Rāma and the monkeys had laid siege to the city. Hearing this, the night-ranger flew into a rage; he doubled the city's defences and climbed up onto his palace. From there he saw Laṅkā, with its hills, woods and groves, surrounded on every side by countless hosts of monkeys eager for battle. Seeing the whole earth turned tawny by the monkeys, he fell to brooding: "How are they to be destroyed?" After brooding for a long time he took heart and looked out, wide-eyed, at Rāghava and the monkey troops. Three feelings rise in Rāvaṇa's mind one after another: anger, then anxiety, then resolve. "Turned tawny" is a fine phrase — the monkeys' tawny colour spread over the whole earth. In the previous sarga Aṅgada had broken one palace pinnacle; now Rāvaṇa climbs another to watch his enemies. His question "how are they to be destroyed?" shows that even he is amazed at their numbers; yet he never thinks of surrender, only of how to fight. That is his pride, which in the end will destroy him. Doubling the guard shows his caution: he does not underrate his enemy, but he does not remember dharma.
२लङ्कां दृष्ट्वा रामस्य सीतास्मरणम्, आक्रमणस्य आदेशः
६राघवः सह सैन्येन मुदितो नाम पुप्लुवे।
लङ्कां ददर्श गुप्तां वै सर्वतो राक्षसैर्वृताम्॥
७दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्कां चित्रध्वजपताकिनीम्।
जगाम सहसा सीतां दूयमानेन चेतसा॥
८अत्र सा मृगशावाक्षी मत्कृते जनकात्मजा।
पीड्यते शोकसंतप्ता कृशा स्थण्डिलशायिनी॥
९निपीड्यमानां धर्मात्मा वैदेहीमनुचिन्तयन्।
क्षिप्रमाज्ञापयद्रामो वानरान्द्विषतां वधे॥
१०एवमुक्ते तु वचसि रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
संघर्षमाणाः प्लवगाः सिंहनादैरनादयन्॥
राघवः अपि सैन्येन सह मुदितः इव लङ्कां प्रति प्रस्थितः, सर्वतः राक्षसैः वृतां गुप्तां लङ्कां ददर्श। चित्रैः ध्वजैः पताकाभिः च युक्तां लङ्कां दृष्ट्वा दाशरथिः दूयमानेन चेतसा सहसा सीतां मनसा जगाम — ‘अत्र सा मृगशावाक्षी जनकात्मजा मत्कृते शोकसंतप्ता कृशा स्थण्डिलशायिनी पीड्यते।’ एवं पीड्यमानां वैदेहीम् अनुचिन्तयन् धर्मात्मा रामः क्षिप्रं वानरान् द्विषतां वधाय आज्ञापयत्। अक्लिष्टकर्मणा रामेण एवम् उक्ते वचसि प्लवगाः संघर्षमाणाः परस्परं स्पर्धमानाः सिंहनादैः अनादयन्। ‘मुदितो नाम पुप्लुवे’ इति मुद्रणे पाठः, हिन्दीभाष्ये तस्य अर्थः ‘प्रसन्नतापूर्वक आगे बढ़े’ इति। रामस्य सीतास्मरणं करुणरसस्य स्पर्शं ददाति — शत्रोः पुरीं दृष्ट्वा सः प्रथमं स्वप्रियाम् एव स्मरति, न युद्धस्य गौरवम्। ‘मत्कृते’ इति पदेन रामः आत्मानं दोषिणं मन्यते — सीता तस्य कारणात् एव कष्टं सहते। ‘स्थण्डिलशायिनी’ इति भूमौ शयानाम् इति, यथा सुन्दरकाण्डे हनुमता दृष्टा। एतस्मात् स्मरणात् एव रामस्य क्रोधः आक्रमणस्य आदेशः च उत्पद्येते। अयं खण्डः (६–१२) समीक्षितपाठे नास्ति। रावणः शत्रून् दृष्ट्वा चिन्तयति, रामः तु शत्रोः पुरीं दृष्ट्वा प्रियां स्मरति — द्वयोः नायकयोः भावभेदः कविना सूक्ष्मं प्रदर्शितः।
Rāghava, meanwhile, moved forward gladly with his army and saw Laṅkā guarded and surrounded on every side by rākṣasas. Seeing Laṅkā with its bright flags and banners, Daśaratha's son suddenly went in thought to Sītā, his heart aching: "Here, on my account, Janaka's fawn-eyed daughter is being tormented, burning with grief, wasted away, sleeping on the bare ground." Thinking of Vaidehī in such torment, the righteous Rāma quickly ordered the monkeys to kill their enemies. When Rāma of tireless deeds had spoken, the monkeys, vying with one another, made the air ring with lion-roars. Rāma's memory of Sītā adds a touch of tenderness: seeing the enemy's city, what he thinks of first is his beloved, not the glory of war. "On my account," he says, blaming himself, as though she suffered because of him. She sleeps on the bare ground, just as Hanūmān had seen her in the Sundara Kāṇḍa, and it is from this memory that Rāma's anger and his order to attack arise. Rāvaṇa, seeing his enemies, broods; Rāma, seeing the enemy's city, remembers his beloved — the poet subtly shows the difference between the two leaders.
३वानराणां प्राकारारोहणं, तोरणमथनं, जयघोषः
११शिखरैर्विकिरामैतां लङ्कां मुष्टिभिरेव वा।
इति स्म दधिरे सर्वे मनांसि हरियूथपाः॥
१२उद्यम्य गिरिशृङ्गाणि महान्ति शिखराणि च।
तरूंश्चोत्पाट्य विविधांस्तिष्ठन्ति हरियूथपाः॥
१३प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य तान्यनीकानि भागशः।
राघवप्रियकामार्थं लङ्कामारुरुहुस्तदा॥
१४ते ताम्रवक्त्रा हेमाभा रामार्थे त्यक्तजीविताः।
लङ्कामेवाभ्यवर्तन्त सालभूधरयोधिनः॥
१५ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च मुष्टिभिश्च प्लवंगमाः।
प्राकाराग्राण्यसंख्यानि ममन्थुस्तोरणानि च॥
१६परिखान्पूरयन्तश्च प्रसन्नसलिलाशयान्।
पांसुभिः पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैश्च वानराः॥
१७ततः सहस्रयूथाश्च कोटियूथाश्च यूथपाः।
कोटियूथशताश्चान्ये लङ्कामारुरुहुस्तदा॥
१८काञ्चनानि प्रमर्दन्तस्तोरणानि प्लवंगमाः।
कैलासशिखराग्राणि गोपुराणि प्रमथ्य च॥
१९आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः।
लङ्कां तामभिधावन्ति महावारणसंनिभाः॥
२०जयत्युरुबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः॥
२१इत्येवं घोषयन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः।
अभ्यधावन्त लङ्कायाः प्राकारं कामरूपिणः॥
‘शिखरैः मुष्टिभिः एव वा इमां लङ्कां विकिराम’ इति सर्वे हरियूथपाः मनांसि दधिरे निश्चयं चक्रुः। महान्ति गिरिशृङ्गाणि शिखराणि च उद्यम्य, विविधान् तरून् उत्पाट्य च हरियूथपाः तिष्ठन्ति स्म। राक्षसेन्द्रस्य प्रेक्षतः एव तानि अनीकानि भागशः राघवस्य प्रियकामार्थं लङ्काम् आरुरुहुः। ताम्रवक्त्राः हेमाभाः रामार्थे त्यक्तजीविताः सालभूधरयोधिनः ते लङ्काम् एव अभ्यवर्तन्त। ते प्लवंगमाः द्रुमैः पर्वताग्रैः मुष्टिभिः च असंख्यानि प्राकाराग्राणि तोरणानि च ममन्थुः। प्रसन्नसलिलाशयान् परिखान् ते पांसुभिः पर्वताग्रैः तृणैः काष्ठैः च पूरयामासुः। ततः सहस्रयूथाः, कोटियूथाः, कोटियूथशताः अन्ये यूथपाः लङ्काम् आरुरुहुः। काञ्चनानि तोरणानि प्रमर्दन्तः, कैलासशिखराग्राणि गोपुराणि प्रमथ्य, आप्लवन्तः प्लवन्तः गर्जन्तः महावारणसंनिभाः प्लवंगमाः तां लङ्काम् अभिधावन्ति स्म। ‘जयति उरुबलः रामः, महाबलः लक्ष्मणः च; राघवेण अभिपालितः राजा सुग्रीवः जयति’ इति घोषयन्तः गर्जन्तः कामरूपिणः प्लवंगमाः लङ्कायाः प्राकारम् अभ्यधावन्त। अत्र आक्रमणस्य क्रमः स्पष्टः — प्रथमं निश्चयः, ततः आयुधसंग्रहः, ततः प्राकारारोहणं, ततः तोरणानां गोपुराणां च भञ्जनं, परिखापूरणं, अन्ते जयघोषः। परिखापूरणं दुर्गयुद्धस्य प्राचीना नीतिः — जलपूर्णां परिखां पूरयित्वा एव प्राकारं प्राप्तुं शक्यते। ‘त्यक्तजीविताः’ इति पदं वानराणां रामभक्तिं दर्शयति — ते प्राणान् अपि तृणाय मन्यन्ते। जयघोषः सुन्दरकाण्डे हनुमतः घोषणां स्मारयति, अधुना सर्वे वानराः तम् एव उद्घोषयन्ति। वानराणां वर्णनं ‘ताम्रवक्त्राः हेमाभाः’ इति तेषां वर्णं, ‘महावारणसंनिभाः’ इति तेषां शरीरस्य विशालतां च दर्शयति। एवं वानरसेना सम्पूर्णशक्त्या लङ्कायाः दुर्गम् आक्रामति। वानराणां सङ्कल्पः ‘शिखरैः मुष्टिभिः वा’ इति — आयुधं यत् किमपि भवतु, लङ्का विध्वंसनीया इति तेषां दृढः निश्चयः। ‘प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् रावणः स्वप्रासादात् एतत् सर्वं पश्यन् अपि किमपि कर्तुं न शक्नोति। ‘भागशः’ इति — सेना विभागशः, यथा रामेण निर्दिष्टं, तथा आरोहति; अव्यवस्थितः आक्रमणः न। सहस्रयूथाः, कोटियूथाः, कोटियूथशताः इति सङ्ख्यानां क्रमशः वृद्ध्या आक्रमणस्य तरङ्गाः इव वर्णिताः — एकस्य अनन्तरम् अपरः समूहः प्राकारं प्राप्नोति। काञ्चनतोरणानां कैलासोपमगोपुराणां च भञ्जनं रावणस्य वैभवस्य नाशस्य प्रतीकम्। ‘महावारणसंनिभाः’ इति उपमया वानराः मदमत्तगजाः इव सर्वं मर्दयन्तः दृश्यन्ते। अस्मिन् भागे कविः वानरसेनायाः उत्साहस्य पराकाष्ठां वर्णयति। तेषां जयघोषे रामलक्ष्मणसुग्रीवाणां त्रयाणां नामानि गृह्यन्ते, न स्वनामानि — एषा तेषां स्वामिभक्तिः।
"Let us scatter this Laṅkā with mountain peaks, or with our bare fists!" — so all the monkey leaders resolved. Raising huge mountain peaks and summits and tearing up trees of every kind, they stood ready. While the rākṣasa king watched, the troops, division by division, climbed onto Laṅkā to do what Rāghava wished. Copper-faced and golden-hued, having given up their lives for Rāma, fighting with śāla trees and mountains, they advanced on Laṅkā itself. With trees, mountain tops and fists the monkeys wrecked countless tops of the ramparts and the arches. They filled the moats of clear water with dust, mountain tops, grass and logs. Then troop-leaders with thousands of troops, with crores of troops, and others with hundreds of crores, climbed onto Laṅkā. Crushing the golden arches and wrecking the gate-towers that rose like the peaks of Kailāsa, leaping, bounding and roaring, the monkeys rushed at Laṅkā like great elephants. "Victory to Rāma of mighty strength, and to mighty Lakṣmaṇa! Victory to King Sugrīva, protected by Rāghava!" So shouting and roaring, the monkeys, who could take any form, charged the rampart of Laṅkā. The assault goes forward in clear order: first the resolve, then the gathering of weapons, then the climbing of the ramparts, the smashing of arches and gate-towers, the filling of the moats, and last the victory cry. Filling the moat is an ancient rule of siege warfare, for only when the water-filled ditch is filled can the wall be reached. "Having given up their lives for Rāma" shows their devotion: they count their lives as nothing. Whatever the weapon — mountain peaks or fists — they were determined to destroy Laṅkā. Rāvaṇa sees it all from his palace and can do nothing. They climb "division by division," as Rāma had ordered, not in a disorderly rush, and the rising numbers — thousands, crores, hundreds of crores — make the assault come in waves, one troop after another reaching the wall. The wrecking of the golden arches and the Kailāsa-like gate-towers is a symbol of the ruin of Rāvaṇa's splendour, and like great elephants in rut the monkeys crush everything before them. Their battle-cry recalls Hanūmān's proclamation in the Sundara Kāṇḍa, now shouted by the whole army, and in it they name Rāma, Lakṣmaṇa and Sugrīva, not themselves — such is their loyalty to their masters. Here the poet describes the monkey army's zeal at its height.
४प्रतिद्वारं वानरयूथपानां स्थितिः, स्कन्धावारनिवेशनम्
२२वीरबाहुः सुबाहुश्च नलश्च पनसस्तथा।
निपीड्योपनिविष्टास्ते प्राकारं हरियूथपाः।
एतस्मिन्नन्तरे चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम्॥
२३पूर्वद्वारं तु कुमुदः कोटिभिर्दशभिर्वृतः।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ हरिभिर्जितकाशिभिः॥
२४सहायार्थे तु तस्यैव निविष्टः प्रघसो हरिः।
पनसश्च महाबाहुर्वानरैरभिसंवृतः॥
२५दक्षिणद्वारमासाद्य वीरः शतबलिः कपिः।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ विंशत्या कोटिभिर्वृतः॥
२६सुषेणः पश्चिमद्वारं गत्वा तारापिता बली।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ कोटिकोटिभिरावृतः॥
२७उत्तरद्वारमागम्य रामः सौमित्रिणा सह।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ सुग्रीवश्च हरीश्वरः॥
२८गोलाङ्गूलो महाकायो गवाक्षो भीमदर्शना।
वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः॥
२९ऋक्षाणां भीमकोपानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः।
वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः॥
३०संनद्धस्तु महावीर्यो गदापाणिर्विभीषणः।
वृतो यत्तैस्तु सचिवैस्तस्थौ यत्र महाबलः॥
३१गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः।
समन्तात्परिधावन्तो ररक्षुर्हरिवाहिनीम्॥
वीरबाहुः, सुबाहुः, नलः, पनसः च हरियूथपाः प्राकारं निपीड्य उपनिविष्टाः; एतस्मिन् अन्तरे ते स्कन्धावारस्य सेनाशिबिरस्य निवेशनं चक्रुः। पूर्वद्वारं कुमुदः जितकाशिभिः हरिभिः दशभिः कोटिभिः वृतः आवृत्य बलवान् तस्थौ। तस्य एव सहायार्थं प्रघसः हरिः, महाबाहुः पनसः च वानरैः अभिसंवृतौ निविष्टौ। वीरः शतबलिः कपिः दक्षिणद्वारम् आसाद्य विंशत्या कोटिभिः वृतः तत् आवृत्य बलवान् तस्थौ। तारायाः पिता बली सुषेणः पश्चिमद्वारं गत्वा कोटिकोटिभिः आवृतः तस्थौ। रामः सौमित्रिणा सह, हरीश्वरः सुग्रीवः च उत्तरद्वारम् आगम्य आवृत्य बलवान् तस्थौ। गोलाङ्गूलः महाकायः भीमदर्शनः गवाक्षः कोट्या वृतः महावीर्यः रामस्य पार्श्वतः तस्थौ। भीमकोपानाम् ऋक्षाणां शत्रुनिबर्हणः धूम्रः अपि कोट्या वृतः महावीर्यः रामस्य पार्श्वतः तस्थौ। संनद्धः गदापाणिः महावीर्यः विभीषणः यत्तैः सचिवैः वृतः यत्र महाबलः रामः तत्र तस्थौ। गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः च समन्तात् परिधावन्तः हरिवाहिनीं ररक्षुः। पूर्वसर्गे द्वारेषु नीलाङ्गदहनुमन्तः उक्ताः, अत्र कुमुदशतबलिसुषेणाः — सेनापतीनां प्रत्येकं द्वारे अनेके उपसेनापतयः इति व्याख्येयम्। ‘तारापिता’ इति सुषेणः वालिनः पत्न्याः तारायाः पिता। रामः स्वयं उत्तरद्वारे, यत्र रावणः स्वयं स्थितः — पूर्वसर्गस्य निर्णयः अत्र पुनः दृढीकृतः। गवाक्षधूम्रौ रामस्य रक्षणाय पार्श्वे स्थितौ, विभीषणः च रामस्य समीपे — एषा व्यूहस्य केन्द्ररक्षा। गजादयः परिधावन्तः सेनायाः सर्वेषु भागेषु सञ्चरन्ति, यत्र आवश्यकता तत्र सहायं ददति। एवं रामस्य सेना सुव्यवस्थिता अस्ति इति कविः विस्तरेण वर्णयति। मूले २२तमः श्लोकः षट्पादः। अत्र कुमुदस्य दशकोटयः, शतबलेः विंशतिः कोटयः, सुषेणस्य कोटिकोटयः इति सङ्ख्याः उक्ताः — एताः अतिशयोक्तयः सेनायाः अपारतां दर्शयन्ति। ‘आवृत्य बलवांस्तस्थौ’ इति पदत्रयं चतुर्वारं पुनरुक्तम् — प्रतिद्वारं समानः दृढः निरोधः इति कवेः शैली; एषा पुनरुक्तिः वाचिकपरम्परायाः लक्षणम् अपि। स्कन्धावारनिवेशनं दीर्घस्य उपरोधस्य सूचकम् — वानराः केवलं एकदिनस्य आक्रमणाय न, अपि तु दीर्घकालिकाय युद्धाय सज्जाः। गोलाङ्गूलाः ऋक्षाः वानराः च त्रिविधाः जातयः रामस्य सेनायां सन्ति इति अत्र स्पष्टम्। विभीषणस्य ‘संनद्धः गदापाणिः’ इति वर्णनं दर्शयति यत् सः केवलं मन्त्री न, अपि तु योद्धा अपि; सः स्वसचिवैः सह रामस्य समीपे तिष्ठति, यतः राक्षसाः तं विशेषेण लक्ष्यं करिष्यन्ति। रामस्य परितः एवं त्रिस्तरं रक्षणम् — गवाक्षः, धूम्रः, विभीषणः — येन सेनानायकः सुरक्षितः।
The monkey leaders Vīrabāhu, Subāhu, Nala and Panasa pressed close against the rampart and camped there, and meanwhile they set up the army's camp. Kumuda, surrounded by ten crores of triumphant monkeys, blockaded the eastern gate and held it in strength, and in support of him the monkey Praghasa and mighty-armed Panasa were posted with their monkeys. The heroic monkey Śatabali came to the southern gate with twenty crores, blockaded it and held it in strength. Suṣeṇa, the mighty father of Tārā, went to the western gate with crores upon crores, blockaded it and held it in strength. Rāma with Lakṣmaṇa, and Sugrīva, lord of the monkeys, came to the northern gate, blockaded it and held it in strength. The huge ape Gavākṣa, fearsome to see and of great valour, surrounded by a crore, stood at Rāma's side; so did Dhūmra, destroyer of foes, of great valour, with a crore of bears of terrible wrath. Vibhīṣaṇa of great valour, armoured and mace in hand, surrounded by his watchful ministers, stood where mighty Rāma was. And Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha and Gandhamādana ran about on every side, guarding the monkey army. In the previous sarga Nīla, Aṅgada and Hanūmān were named at the gates; here it is Kumuda, Śatabali and Suṣeṇa — each gate, we should understand, had several leaders under its commander. Suṣeṇa is the father of Tārā, Vālin's wife. Rāma himself holds the northern gate, where Rāvaṇa stands, confirming the decision of the previous sarga. Gavākṣa and Dhūmra at his side and Vibhīṣaṇa close by form the guard at the heart of the array, a threefold protection for the commander; Vibhīṣaṇa, armoured and with mace in hand, shows himself a warrior as well as a counsellor, and he stays near Rāma with his ministers because the rākṣasas will single him out. Gaja and the others range through every part of the army, helping wherever they are needed. So the poet shows at length how well ordered Rāma's army was. The numbers — ten crores, twenty crores, crores upon crores — are exaggerations that show the army to be boundless. The phrase "blockaded it and held it in strength," repeated four times, gives each gate the same firm siege, a repetition typical of the poet's oral style. Setting up camp shows a long siege ahead: the monkeys were ready not for a single day's assault but for a lasting war. And three kinds of creature — apes, bears and monkeys — are plainly there in Rāma's army.
५रावणस्य निर्याणादेशः, भेरीशङ्खनादाः, राक्षससेनायाः निष्पतनम्
३२ततः कोपपरीतात्मा रावणो राक्षसेश्वरः।
निर्याणं सर्वसैन्यानां द्रुतमाज्ञापयत्तदा॥
३३एतच्छ्रुत्वा तदा वाक्यं रावणस्य मुखेरितम्।
सहसा भीमनिर्घोषमुद्घुष्टं रजनीचरैः॥
३४ततः प्रबोधिता भेर्यश्चन्द्रपाण्डुरपुष्कराः।
हेमकोणैरभिहता राक्षसानां समन्ततः॥
३५विनेदुश्च महाघोषाः शङ्खाः शतसहस्रशः।
राक्षसानां सुघोराणां मुखमारुतपूरिताः॥
३६ते बभुः शुभनीलाङ्गाः सशङ्खा रजनीचराः।
विद्युन्मण्डलसंनद्धाः सबलाका इवाम्बुदाः॥
३७निष्पतन्ति ततः सैन्या हृष्टा रावणचोदिताः।
समये पूर्यमाणस्य वेगा इव महोदधेः॥
३८ततो वानरसैन्येन मुक्तो नादः समन्ततः।
मलयः पूरितो येन ससानुप्रस्थकन्दरः॥
३९शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः सिंहनादस्तरस्विनाम्।
पृथिवीं चान्तरिक्षं च सागरं चाभ्यनादयत्॥
४०गजानां बृंहितैः सार्धं हयानां हेषितैरपि।
रथानां नेमिनिर्घोषै रक्षसां वदनस्वनैः॥
ततः कोपपरीतात्मा राक्षसेश्वरः रावणः सर्वसैन्यानां निर्याणं द्रुतम् आज्ञापयत्। रावणस्य मुखेरितं तत् वाक्यं श्रुत्वा रजनीचरैः सहसा भीमनिर्घोषम् उद्घुष्टम्। ततः राक्षसानां समन्ततः चन्द्रपाण्डुरपुष्कराः चन्द्रवत् श्वेतमुखाः भेर्यः हेमकोणैः सुवर्णदण्डैः अभिहताः प्रबोधिताः। सुघोराणां राक्षसानां मुखमारुतेन पूरिताः महाघोषाः शतसहस्रशः शङ्खाः विनेदुः। शुभनीलाङ्गाः सशङ्खाः ते रजनीचराः विद्युन्मण्डलैः संनद्धाः सबलाकाः अम्बुदाः इव बभुः। रावणेन चोदिताः हृष्टाः सैन्याः ततः निष्पतन्ति स्म, यथा पूर्यमाणस्य महोदधेः वेगाः प्रलयकाले। ततः वानरसैन्येन समन्ततः मुक्तः नादः, येन ससानुप्रस्थकन्दरः मलयः पर्वतः पूरितः। शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः तरस्विनां सिंहनादः च पृथिवीम् अन्तरिक्षं सागरं च अभ्यनादयत्। गजानां बृंहितैः, हयानां हेषितैः, रथानां नेमिनिर्घोषैः, रक्षसां वदनस्वनैः च सह सः नादः वर्धितः। अत्र ध्वनीनां वर्णनं युद्धस्य आरम्भस्य भयंकरं वातावरणं रचयति — भेरीणां, शङ्खानां, दुन्दुभीनां, गजानां, अश्वानां, रथानां, वानराणां राक्षसानां च स्वराः सर्वे एकत्र मिलिताः। नीलवर्णानां राक्षसानां श्वेतशङ्खैः सह तुलना बलाकायुक्तैः नीलमेघैः सह, विद्युद्भूषणैः सह च — एषा उपमा वर्षर्तोः आरम्भं स्मारयति। समुद्रस्य पूर्णिमायाम् उद्वेलनम् इव राक्षससेना नगरात् निष्पतति। ‘मलयः पूरितः’ इति — वानराणां नादः समुद्रस्य परतीरे मलयपर्वतं यावत् श्रुतः इति अतिशयोक्तिः। अयं खण्डः (३३–४०, ४४) प्रायः समीक्षितपाठे नास्ति। रावणस्य आदेशे त्वरा दृश्यते — ‘द्रुतम्’ इति। रावणः अधुना यावत् दुर्गस्य अन्तः स्थित्वा रक्षणम् एव अकरोत्; अधुना सः आक्रमणाय सेनां निर्गमयति — युद्धस्य नूतनः चरणः आरभ्यते। तस्य आदेशं श्रुत्वा राक्षसाः अपि नदन्ति, यथा वानराः पूर्वम् अनदन् — उभयपक्षे समानः उत्साहः। भेरीणां ‘चन्द्रपाण्डुरपुष्कराः’ इति वर्णनं तासां श्वेतचर्ममयानि मुखानि सूचयति, ‘हेमकोणैः’ इति सुवर्णमयाः वादनदण्डाः — राक्षसानां वैभवं युद्धवाद्येषु अपि दृश्यते। युद्धस्य आरम्भे एतादृशं वाद्यवर्णनं महाकाव्येषु प्रसिद्धं, महाभारते अपि कुरुक्षेत्रयुद्धस्य आरम्भे शङ्खनादः वर्णितः। वानरसेनायाः नादस्य प्रत्युत्तरे राक्षससेनायाः नादः, पुनः वानराणां नादः — एवं ध्वनिः ध्वनिं प्रतिस्पर्धते। गजाश्वरथाः राक्षसानां पक्षे एव, वानराणां तु न; एषः द्वयोः सेनयोः स्वरूपभेदः।
Then Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, seized by fury, quickly ordered all his forces to march out. Hearing that command from Rāvaṇa's mouth, the night-rangers at once raised a terrible roar. All around the rākṣasas, kettledrums with faces white as the moon were struck and roused with golden drumsticks. Hundreds of thousands of loud conches blared, filled with the breath of those terrible rākṣasas. With their dark, lustrous bodies and their white conches, the rākṣasas looked like clouds girt with rings of lightning and lines of cranes. Urged on by Rāvaṇa, the troops rushed out gladly, like the surges of the great ocean when it swells at the end of an age. Then from the monkey army a roar went up on every side that filled Mount Malaya with its ridges, tablelands and caves. The din of conches and drums and the lion-roars of the mighty made earth, sky and ocean resound, swelled by the trumpeting of elephants, the neighing of horses, the rumble of chariot wheels and the shouts of the rākṣasas. The sounds build the terrible atmosphere of the opening of war: drums, conches, kettledrums, elephants, horses, chariots, monkeys and rākṣasas, all mingled together. The dark rākṣasas with their white conches, compared to dark clouds with cranes and lightning, recall the coming of the rains. The rākṣasa army pours out of the city like the ocean swelling at the dissolution of the world. That the monkeys' roar filled Malaya, across the sea, is an exaggeration. Rāvaṇa's order is urgent: until now he had only defended himself behind his walls, but now he sends his army out to attack, and a new phase of the war begins. The rākṣasas roar at his command as the monkeys had roared before; both sides are equally eager. The drums with faces white as the moon and golden drumsticks show that the rākṣasas' wealth appears even in their instruments of war. The monkey army roars, the rākṣasas answer, the monkeys roar again — sound vies with sound. And elephants, horses and chariots are on the rākṣasas' side alone, not the monkeys' — that is the difference between the two armies.
६देवासुरोपमस्य घोरस्य संग्रामस्य आरम्भः
४१एतस्मिन्नन्तरे घोरः संग्रामः समपद्यत।
रक्षसां वानराणां च यथा देवासुरे पुरा॥
४२ते गदाभिः प्रदीप्ताभिः शक्तिशूलपरश्वधैः।
निजघ्नुर्वानरान्सर्वान्कथयन्तः स्वविक्रमान्॥
४३तथा वृक्षैर्महाकायाः पर्वताग्रैश्च वानराः।
निजघ्नुस्तानि रक्षांसि नखैर्दन्तैश्च वेगिनः॥
४४राजा जयति सुग्रीव इति शब्दो महानभूत्।
राजञ्जयजयेत्युक्त्वा स्वस्वनामकथां ततः॥
४५राक्षसास्त्वपरे भीमाः प्राकारस्था महीं गतान्।
वानरान्भिन्दिपालैश्च शूलैश्चैव व्यदारयन्॥
४६वानराश्चापि संक्रुद्धाः प्राकारस्थान्महीं गताः।
राक्षसान्पातयामासुः खमाप्लुत्य स्वबाहुभिः॥
४७स सम्प्रहारस्तुमुलो मांसशोणितकर्दमः।
रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः॥
एतस्मिन् अन्तरे पुरा देवासुरयुद्धम् इव रक्षसां वानराणां च घोरः संग्रामः समपद्यत। ते राक्षसाः प्रदीप्ताभिः गदाभिः, शक्तिभिः, शूलैः, परश्वधैः च स्वविक्रमान् कथयन्तः सर्वान् वानरान् निजघ्नुः। तथा महाकायाः वेगिनः वानराः वृक्षैः पर्वताग्रैः नखैः दन्तैः च तानि रक्षांसि निजघ्नुः। वानराणां मध्ये ‘राजा सुग्रीवः जयति’ इति महान् शब्दः अभवत्; राक्षसाः च ‘राजन् जय जय’ इति उक्त्वा स्वस्वनामकथां ततः चक्रुः। अपरे भीमाः प्राकारस्थाः राक्षसाः महीं गतान् वानरान् भिन्दिपालैः शूलैः च व्यदारयन्। संक्रुद्धाः वानराः अपि महीं गताः सन्तः खम् आप्लुत्य प्राकारस्थान् राक्षसान् स्वबाहुभिः पातयामासुः। सः तुमुलः मांसशोणितकर्दमः रक्षसां वानराणां च सम्प्रहारः अद्भुतोपमः बभूव। अत्र युद्धस्य द्वौ पक्षौ समानतया वर्णितौ — राक्षसाः शस्त्रैः, वानराः प्रकृत्या दत्तैः आयुधैः। प्रत्येकः पक्षः स्वनायकस्य जयघोषं करोति — एषा प्राचीना युद्धपरम्परा। ‘स्वस्वनामकथाम्’ इति राक्षसाः स्वनामानि उद्घोषयन्ति, येन शत्रवः तेषां पराक्रमं जानीयुः। प्राकारस्थानां राक्षसानां भूमिस्थानां वानराणां च युद्धं दुर्गयुद्धस्य स्वरूपं दर्शयति — उच्चस्थाः अधःस्थान् प्रहरन्ति, अधःस्थाः उत्प्लुत्य उच्चस्थान् पातयन्ति। ‘देवासुरे यथा’ इति उपमा युद्धस्य महत्त्वं धर्माधर्मयोः संघर्षत्वं च सूचयति। अग्रिमे सर्गे द्वन्द्वयुद्धानि वर्णयिष्यन्ते। अस्य सर्गस्य अन्ते युद्धं सामान्यरूपेण वर्णितम् — सैन्ययोः सम्मर्दः; अग्रिमे सर्गे प्रमुखवीराणां परस्परं द्वन्द्वयुद्धानि विशेषतः वर्णयिष्यन्ते। ‘मांसशोणितकर्दमः’ इति पूर्वसर्गे रामेण उक्तम् उत्पातफलम् अधुना सत्यं जातम्। राक्षसानां ‘स्वविक्रमान् कथयन्तः’ इति आत्मश्लाघा, वानराणां तु स्वामिनः जयघोषः — एषः अपि द्वयोः पक्षयोः स्वभावभेदः। युद्धस्य भीषणता ‘तुमुलः’ ‘अद्भुतोपमः’ इति विशेषणाभ्यां समाप्यते, येन पाठकः अग्रिमस्य वर्णनस्य प्रतीक्षां करोति। वानराः भूमौ स्थिताः अपि आकाशे उत्प्लुत्य युध्यन्ते — एषा तेषां विशेषशक्तिः।
Then a terrible battle began between the rākṣasas and the monkeys, like the war of the gods and the asuras long ago. With blazing maces, spears, pikes and axes the rākṣasas struck down the monkeys, boasting of their own feats. The huge, swift monkeys, in turn, struck down the rākṣasas with trees and mountain tops, with claws and teeth. A great shout of "Victory to King Sugrīva!" went up among the monkeys, and the rākṣasas cried "Victory, victory, O king!" and then called out their own names. Other fearsome rākṣasas, standing on the rampart, tore at the monkeys on the ground with javelins and spears; and the monkeys, enraged, leapt up from the ground into the air and seized the rākṣasas on the rampart with their arms and hurled them down. That tumultuous clash of rākṣasas and monkeys, a mire of flesh and blood, was a wonder to behold. The two sides are described evenly: the rākṣasas with their weapons, the monkeys with the weapons nature gave them. Each side shouts its leader's victory, as was the ancient custom of war, and the rākṣasas call out their own names so that their enemies will know their prowess — they boast of themselves, while the monkeys hail their master, another difference in their natures. The fight between rākṣasas on the rampart and monkeys on the ground shows the shape of a siege: those above strike those below, and those below leap up and pull those above down — the monkeys' special gift is to fight in the air though they stand on the ground. Likening it to the war of gods and asuras shows the greatness of the battle and its nature as a clash of dharma and adharma. The "mire of flesh and blood" Rāma foresaw among the omens of the previous sarga has come true. Here at the end of the sarga the battle is described in general, as the clash of two armies; in the next the single combats of the leading heroes will be told, and "tumultuous" and "a wonder to behold" leave the reader waiting for it.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- जातक्रोधः + निशाचरः → जातक्रोधो — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- जातः क्रोधः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- द्वौ गुणौ यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘विधानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अकपिलां कपिलां कृताम् — च्विप्रत्ययान्तं गतिसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वसुधाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘क्षपयितव्याः स्युः’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्षि’ धातोः णिजन्तात् तव्यत्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ददर्श + आयत → ददर्शायत — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- आयते लोचने यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘ददर्श’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘आयतलोचनः’ प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चित्राः ध्वजाः पताकाः च सन्ति यस्याः — बहुव्रीहिः (इनिप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दू’ धातोः कर्मणि शानच्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘चेतसा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मृगशाव + अक्षी → मृगशावाक्षी — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- मृगशावस्य अक्षिणी इव अक्षिणी यस्याः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्थण्डिले शेते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- क्षिप्रम् + आज्ञापयत् — मकारस्य स्वरे संयोगः; आज्ञापयत् + रामः → आज्ञापयद्रामः — जश्त्वम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘आज्ञापयत्’ णिजन्तं लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + घर्षमाणाः → संघर्षमाणाः — अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — सम् + ‘घृष्’ धातोः शानच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- विकिराम + एताम् → विकिरामैताम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति — वि + ‘कॄ’ धातोः लोट्
- विभक्तिः
- ‘विकिराम’ लोट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्; ‘एताम्’ द्वितीया
- सन्धिः
- तरून् + च → तरूंश्च — नकारस्य रुत्वम् अनुस्वारश्च; च + उत्पाट्य → चोत्पाट्य — गुणसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘तरून्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘उत्पाट्य’ ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- त्यक्तं जीवितं यैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सालैः भूधरैः च युध्यन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ममन्थुः + तोरणानि → ममन्थुस्तोरणानि — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मन्थ्’ धातोः लिट्
- विभक्तिः
- ‘ममन्थुः’ लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सलिल + आशयान् → सलिलाशयान् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- प्रसन्नः सलिलाशयः येषु — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘परिखान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- जयति + उरुबलः → जयत्युरुबलः — यण्सन्धिः
- समासः
- उरु बलं यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘जयति’ लट्; ‘उरुबलः’ प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- स्कन्ध + आवार → स्कन्धावार — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- स्कन्धावारस्य निवेशनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- हरिभिः + जित… → हरिभिर्जित… — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- जितेन काशन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तारायाः पिता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति (मुद्रणे विसर्गः न दृश्यते)
- समासः
- भीमं दर्शनं यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘गवाक्षः’ इत्यस्य विशेषणम्; मुद्रितं रूपम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शत्रून् निबर्हयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चन्द्रवत् पाण्डुराणि पुष्कराणि यासाम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘भेर्यः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मुखस्य मारुतः, तेन पूरिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘शङ्खाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- विद्युत् + मण्डल → विद्युन्मण्डल — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
- समासः
- विद्युतां मण्डलैः संनद्धाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सानुभिः प्रस्थैः कन्दरैः च सह — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मलयः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- नेमिनिर्घोषैः + रक्षसाम् → नेमिनिर्घोषै रक्षसाम् — विसर्गस्य रेफे परे लोपः
- समासः
- नेमीनां निर्घोषाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शक्तयः शूलानि परश्वधाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- राजन् + जय → राजञ्जय — श्चुत्वम्; जय + इति → जयेति — गुणसन्धिः; इति + उक्त्वा → इत्युक्त्वा — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘राजन्’ सम्बोधनम्; ‘जय’ लोट्; ‘उक्त्वा’ क्त्वान्तम्
- सन्धिः
- खम् + आप्लुत्य → खमाप्लुत्य — मकारस्य स्वरे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘खम्’ द्वितीया एकवचनम्; ‘आप्लुत्य’ ल्यबन्तम्