॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ४१

युद्धकाण्डम् — एकचत्वारिंशः सर्गः

लङ्कारोधोऽङ्गददौत्यं च

रामस्य सुग्रीवसाहसोपालम्भः, उत्पातदर्शनं, सेनाप्रयाणं, लङ्कायाश्चतुर्द्वारनिरोधः, अङ्गदस्य दौत्यं प्रासादशिखरभञ्जनं च, राक्षसानां भयम्

सुग्रीवस्य गात्रे युद्धचिह्नानि दृष्ट्वा रामः तं परिष्वज्य उपालभते — ‘मया असम्मन्त्र्य त्वया साहसं कृतम्; त्वयि किंचित् समापन्ने सीतया भरतेन लक्ष्मणेन शत्रुघ्नेन स्वशरीरेण वा मम किं कार्यम्?’ सुग्रीवः प्रत्याह — ‘भार्यापहर्तारं दृष्ट्वा कथं मर्षयामि?’ ततः रामः लक्ष्मणाय घोराणि उत्पातलक्षणानि दर्शयति — परुषाः वाताः, कम्पमाना भूमिः, रुधिरवर्षिणः मेघाः, रक्ता संध्या, अप्रकाशः चन्द्रः, सलोहितपरिवेषः सूर्यः, नीचैः पतन्तः गृध्राः, अशुभाः शिवाः — युगान्तम् इव, अतः ‘क्षिप्रं लङ्काम् अभियाम’ इति। पर्वतात् अवतीर्य रामः सेनां व्यूह्य प्रस्थितः; वानराः शैलशृङ्गाणि द्रुमांश्च गृहीत्वा लङ्काम् आसेदुः। रामः सलक्ष्मणः उत्तरद्वारं रुरोध, यत्र रावणः स्वयं; नीलः पूर्वं, अङ्गदः दक्षिणं, हनुमान् पश्चिमं, सुग्रीवः मध्यमं गुल्मं, सुषेणः सजाम्बवान् अदूरे। षट्त्रिंशत्कोटयः वानराः लङ्कां परिवव्रुः, तेषां नादेन सप्राकारा लङ्का प्रचलिता। ततः राजधर्मम् अनुस्मरन् रामः अङ्गदं दूतं प्रेषयति — ‘शरणम् एहि सीतां च प्रदेहि, अन्यथा युध्यस्व; विभीषणः लङ्कैश्वर्यं प्राप्स्यति।’ अङ्गदः रावणसभां गत्वा तत् वचनम् अन्यूनाधिकं श्रावयति। क्रुद्धेन रावणेन आदिष्टाः चत्वारः राक्षसाः तं गृह्णन्ति; सः तान् बाहुभ्याम् आदाय प्रासादम् उत्पत्य तान् पातयति, प्रासादशिखरं पादेन भङ्क्त्वा नाम विश्राव्य रामपार्श्वं प्रत्यागच्छति। रावणः विनाशं पश्यन् निःश्वसिति; रामः युद्धाय अभ्यवर्तत, वानरैः व्याप्तं प्राकारं दृष्ट्वा राक्षसाः हाहाकारं चक्रुः, तेषां योधाः महायुधानि गृहीत्वा युगान्तवाताः इव संविचेरुः।

१सुग्रीवस्य साहसे रामस्य उपालम्भः, सुग्रीवस्य प्रत्युत्तरम्

१अथ तस्मिन्निमित्तानि दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः।
सुग्रीवं सम्परिष्वज्य रामो वचनमब्रवीत्॥

२असम्मन्त्र्य मया सार्धं तदिदं साहसं कृतम्।
एवं साहसयुक्तानि न कुर्वन्ति जनेश्वराः॥

३संशये स्थाप्य मां चेदं बलं चेमं विभीषणम्।
कष्टं कृतमिदं वीर साहसं साहसप्रिय॥

४इदानीं मा कृथा वीर एवंविधमरिंदम।
त्वयि किंचित्समापन्ने किं कार्यं सीतया मम॥

५भरतेन महाबाहो लक्ष्मणेन यवीयसा।
शत्रुघ्नेन च शत्रुघ्न स्वशरीरेण वा पुनः॥

६त्वयि चानागते पूर्वमिति मे निश्चिता मतिः।
जानतश्चापि ते वीर्यं महेन्द्रवरुणोपम॥

७हत्वाहं रावणं युद्धे सपुत्रबलवाहनम्।
अभिषिच्य च लङ्कायां विभीषणमथापि च॥

८भरते राज्यमारोप्य त्यक्ष्ये देहं महाबल।
तमेवं वादिनं रामं सुग्रीवः प्रत्यभाषत॥

९तव भार्यापहर्तारं दृष्ट्वा राघव रावणम्।
मर्षयामि कथं वीर जानन्विक्रममात्मनः॥

१०इत्येवं वादिनं वीरमभिनन्द्य च राघवः।
लक्ष्मणं लक्ष्मिसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत्॥

सुग्रीवस्य शरीरे युद्धस्य चिह्नानि दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः रामः तं परिष्वज्य अब्रवीत् — ‘मया सह असम्मन्त्र्य त्वया इदं साहसं कृतम्। जनेश्वराः राजानः एवंविधानि साहसयुक्तानि कर्माणि न कुर्वन्ति। साहसप्रिय वीर, माम्, इदं बलं, विभीषणं च संशये स्थापयित्वा त्वया कष्टं कृतम्। अरिंदम, इदानीं पुनः एवंविधं मा कृथाः। यदि त्वयि किंचित् अनिष्टं समापन्नं स्यात्, तर्हि सीतया, भरतेन, लक्ष्मणेन, यवीयसा शत्रुघ्नेन, स्वशरीरेण वा मम किं प्रयोजनम्? महेन्द्रवरुणोपम, तव वीर्यं जानन् अपि, त्वयि अनागते मम मतिः निश्चिता आसीत् — युद्धे सपुत्रबलवाहनं रावणं हत्वा, लङ्कायां विभीषणम् अभिषिच्य, भरते राज्यम् आरोप्य अहं देहं त्यक्ष्यामि इति।’ एवं वदन्तं रामं सुग्रीवः प्रत्यभाषत — ‘राघव, आत्मनः विक्रमं जानन् अहं तव भार्यापहर्तारं रावणं दृष्ट्वा कथं मर्षयामि?’ इति वदन्तं वीरं सुग्रीवम् अभिनन्द्य राघवः लक्ष्मीसम्पन्नं लक्ष्मणम् इदं वचनम् अब्रवीत्। अत्र रामस्य मित्रस्नेहः अत्यन्तं स्फुटः — सुग्रीवस्य प्राणाः तस्य कृते सीतायाः अपि अधिकाः इति सः वदति। उपालम्भः अपि स्नेहेन एव; सः प्रथमं परिष्वजति, ततः वदति। राजनीतेः दृष्ट्या अपि तस्य वचनं युक्तम् — सेनापतिः राजा वा एकाकी शत्रुं प्रति न गच्छेत्, यतः तस्य नाशे सर्वा सेना विपद्यते। सुग्रीवस्य उत्तरं संक्षिप्तम्, किन्तु तस्य भक्तिं क्रोधं च दर्शयति। रामः तस्य उत्तरं श्रुत्वा अभिनन्दति, न पुनः तर्जयति — मित्रस्य भावं सः जानाति। अयं दशश्लोकात्मकः संवादः (१.२–१०.१) समीक्षितपाठे नास्ति; तत्र प्रथमार्धानन्तरं सद्यः ‘लक्ष्मणं लक्ष्मिसम्पन्नम्’ इति वचनम् आरभ्यते। अस्मिन् प्रसङ्गे रामस्य त्रयः भावाः एकत्र दृश्यन्ते — मित्रस्य विषये चिन्ता, तस्य साहसस्य विषये अप्रसादः, तस्य वीर्यस्य विषये विश्वासः च। सः वदति यत् सुग्रीवस्य वीर्यं सः जानाति स्म, तथापि तस्य अनुपस्थितौ तस्य मनः व्याकुलम् अभवत्। रामस्य निश्चयः अपि अद्भुतः — सः रावणं हत्वा, विभीषणं लङ्कायाम् अभिषिच्य, भरतं च अयोध्यायाः राज्ये स्थापयित्वा स्वयं प्राणान् त्यक्तुम् इच्छति स्म। अर्थात् मित्रं विना तस्य जीवनस्य प्रयोजनम् एव न अवशिष्यते। एतेन मैत्र्याः गौरवं कविः उच्चैः स्थापयति। सुग्रीवः अपि पूर्वं रामेण वालिवधे उपकृतः, अधुना सः रामस्य कृते प्राणान् अपि पणीकरोति; अतः उभयोः मैत्री परस्परोपकारेण दृढा। रामस्य वचनं स्नेहमयम् अपि उपदेशरूपम् — राजा स्वप्राणान् स्वराज्यस्य प्रजायाः च कृते रक्षेत्, न तु वैयक्तिकक्रोधाय व्ययीकुर्यात्। सुग्रीवस्य उत्तरं तस्य सरलं वानरस्वभावं दर्शयति — शत्रुं दृष्ट्वा सः क्रोधं निरोद्धुं न अशक्नोत्। रामः तस्य भावं ज्ञात्वा पुनः किमपि न वदति, अपि तु तम् अभिनन्दति, येन मित्रस्य मनः न खिद्यते। ततः रामः सद्यः एव कर्तव्यं प्रति गच्छति — लक्ष्मणेन सह युद्धस्य व्यवस्थां चिन्तयति। एवं संवादस्य अन्ते कथा पुनः मुख्यधारां प्राप्नोति।

Seeing the marks of battle on Sugrīva's body, Rāma, Lakṣmaṇa's elder brother, embraced him and said: "You did this rash thing without consulting me. Kings do not do reckless deeds like this. You love daring, my hero, but you have caused us great pain by putting me, this army and Vibhīṣaṇa in jeopardy. Do not do such a thing again, subduer of foes. If anything had happened to you, what would Sītā mean to me, or Bharata, or my younger brother Lakṣmaṇa, or Śatrughna, slayer of foes — or my own body? You are like great Indra and Varuṇa, and I knew your valour, yet before you came back my mind was made up: I would kill Rāvaṇa in battle with his sons, his army and his mounts, consecrate Vibhīṣaṇa in Laṅkā, set Bharata on the throne, and then give up my body." To this Sugrīva replied, "Rāghava, knowing my own strength, how could I bear the sight of Rāvaṇa, the one who carried off your wife?" Rāghava commended the hero for these words, and then he spoke to Lakṣmaṇa, rich in good fortune. Rāma's love for his friend is plain here: Sugrīva's life, he says, matters more to him even than Sītā. Even his rebuke comes from affection — first he embraces him, then he speaks. His words are sound statecraft too: a commander or a king should not go alone against the enemy, for if he falls the whole army is in peril. In this scene three feelings of Rāma's come together: anxiety for his friend, displeasure at his rashness, and confidence in his valour. He knew Sugrīva's strength, yet while he was away his mind was in turmoil, and his resolve was extraordinary — to kill Rāvaṇa, crown Vibhīṣaṇa in Laṅkā, set Bharata on the throne of Ayodhyā, and then give up his own life, as if without his friend his life would have no purpose left. So the poet sets friendship on the highest pedestal. Sugrīva had been helped by Rāma when Vālin was killed; now he stakes his life for Rāma, and their friendship is made firm by what each has done for the other. Loving as it is, Rāma's speech is also a lesson: a king should guard his life for his kingdom and his people, not spend it on personal anger. Sugrīva's short answer shows his devotion, his anger and his simple monkey nature — at the sight of the enemy he could not hold his fury in. Rāma understands his feeling and says no more; he praises him instead, so that his friend's heart is not hurt. Then he turns at once to what must be done, planning the battle with Lakṣmaṇa, and the story returns to its main course.

२उत्पातलक्षणानि, लक्ष्मणं प्रति रामस्य वचनम्, पर्वतावतरणम्

११परिगृह्योदकं शीतं वनानि फलवन्ति च।
बलौघं संविभज्येमं व्यूह्य तिष्ठाम लक्ष्मण॥

१२लोकक्षयकरं भीमं भयं पश्याम्युपस्थितम्।
निबर्हणं प्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम्॥

१३वाता हि परुषं वान्ति कम्पते च वसुंधरा।
पर्वताग्राणि वेपन्ते नदन्ति धरणीधराः॥

१४मेघाः क्रव्यादसंकाशाः परुषाः परुषस्वराः।
क्रूराः क्रूरं प्रवर्षन्ते मिश्रं शोणितबिन्दुभिः॥

१५रक्तचन्दनसंकाशा संध्या परमदारुणा।
ज्वलच्च निपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम्॥

१६आदित्यमभिवाश्यन्ति जनयन्तो महद्भयम्।
दीना दीनस्वरा घोरा अप्रशस्ता मृगद्विजाः॥

१७रजन्यामप्रकाशश्च संतापयति चन्द्रमाः।
कृष्णरक्तांशुपर्यन्तो यथा लोकस्य संक्षये॥

१८ह्रस्वो रूक्षोऽप्रशस्तश्च परिवेषः सुलोहितः।
आदित्यमण्डले नीलं लक्ष्म लक्ष्मण दृश्यते॥

१९दृश्यन्ते न यथावच्च नक्षत्राण्यभिवर्तते।
युगान्तमिव लोकस्य पश्य लक्ष्मण शंसति॥

२०काकाः श्येनास्तथा गृध्रा नीचैः परिपतन्ति च।
शिवाश्चाप्यशुभा वाचः प्रवदन्ति महास्वनाः॥

२१शैलैः शूलैश्च खड्गैश्च विमुक्तैः कपिराक्षसैः।
भविष्यत्यावृता भूमिर्मांसशोणितकर्दमा॥

२२क्षिप्रमद्य दुराधर्षां पुरीं रावणपालिताम्।
अभियाम जवेनैव सर्वतो हरिभिर्वृताः॥

२३इत्येवं तु वदन्वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः।
तस्मादवातरच्छीघ्रं पर्वताग्रान्महाबलः॥

२४अवतीर्य तु धर्मात्मा तस्माच्छैलात्स राघवः।
परैः परमदुर्धर्षं ददर्श बलमात्मनः॥

रामः लक्ष्मणम् अवदत् — ‘लक्ष्मण, शीतम् उदकं फलवन्ति वनानि च परिगृह्य, इमं बलौघं संविभज्य व्यूह्य च वयं तिष्ठाम। अहम् ऋक्षवानररक्षसां प्रवीराणां निबर्हणं लोकक्षयकरं भीमं भयम् उपस्थितं पश्यामि। परुषाः वाताः वान्ति, वसुंधरा कम्पते, पर्वताग्राणि वेपन्ते, धरणीधराः नदन्ति। क्रव्यादसंकाशाः परुषाः परुषस्वराः क्रूराः मेघाः शोणितबिन्दुभिः मिश्रं क्रूरं वर्षं वर्षन्ति। रक्तचन्दनसंकाशा संध्या परमदारुणा; आदित्यात् एतत् ज्वलत् अग्निमण्डलं निपतति। दीनाः दीनस्वराः घोराः अप्रशस्ताः मृगाः द्विजाः च महद्भयं जनयन्तः आदित्यम् अभिमुखीकृत्य वाश्यन्ति। रात्रौ चन्द्रमाः अप्रकाशः कृष्णरक्तांशुपर्यन्तः सन् लोकस्य संक्षये इव संतापयति। आदित्यमण्डले ह्रस्वः रूक्षः अप्रशस्तः सुलोहितः परिवेषः, नीलं लक्ष्म च दृश्यते। नक्षत्राणि यथावत् न दृश्यन्ते; एतत् सर्वं लोकस्य युगान्तम् इव शंसति। काकाः श्येनाः गृध्राः च नीचैः परिपतन्ति; शिवाः महास्वनाः अशुभाः वाचः प्रवदन्ति। कपिराक्षसैः विमुक्तैः शैलैः शूलैः खड्गैः च आवृता भूमिः मांसशोणितकर्दमा भविष्यति। अतः वयं हरिभिः सर्वतः वृताः अद्य एव जवेन दुराधर्षां रावणपालितां पुरीम् अभियाम।’ इति वदन् महाबलः लक्ष्मणाग्रजः शीघ्रं पर्वताग्रात् अवातरत्। अवतीर्य धर्मात्मा राघवः परैः परमदुर्धर्षम् आत्मनः बलं ददर्श। अत्र उत्पातानां वर्णनं युद्धस्य महासंहारस्य पूर्वसूचना; तानि उत्पातानि केवलं राक्षसानां नाशं न, वानराणाम् अपि प्राणहानिं सूचयन्ति, अतः रामः ‘ऋक्षवानररक्षसाम्’ इति त्रयाणाम् अपि नाम गृह्णाति। रामः उत्पातान् दृष्ट्वा न भीतः, अपि तु तेषु शीघ्रं कार्यस्य प्रेरणां पश्यति — ‘क्षिप्रम् अद्य अभियाम’। जलस्य फलानां च संग्रहः सेनायाः व्यवस्थापनं च युद्धात् पूर्वं सेनापतेः प्रथमं कर्तव्यम्। चन्द्रसूर्ययोः विकृतिः, पशुपक्षिणां विकृतः स्वरः, रुधिरवर्षः इति ज्योतिषशास्त्रे प्रसिद्धानि अरिष्टलक्षणानि। रामस्य वचनेषु द्वौ भागौ स्तः — प्रथमं व्यावहारिकी व्यवस्था, ततः दैवसूचकानां लक्षणानां वर्णनम्। व्यवस्थायां जलस्य, फलवतां वनानां, सेनायाः विभागस्य, व्यूहस्य च चिन्ता अस्ति; एतेन रामः केवलं वीरः न, अपि तु कुशलः सेनानायकः इति ज्ञायते। लक्षणानां वर्णने पृथिव्याः, आकाशस्य, सूर्यस्य, चन्द्रस्य, नक्षत्राणां, पशुपक्षिणां च विकृतिः उक्ता — अर्थात् समग्रा प्रकृतिः एव आगामिनं संहारं सूचयति। रक्तवर्णः पुनः पुनः आगच्छति — रक्तचन्दनसदृशी संध्या, शोणितमिश्रः वर्षः, लोहितः परिवेषः, कृष्णरक्ताः चन्द्रांशवः — एषः सर्वः रक्तपातस्य संकेतः। ‘युगान्तम् इव’ इति वचनेन कविः युद्धस्य महत्त्वं प्रलयेन तुल्यं करोति। तथापि रामः निराशः न भवति; सः एतानि लक्षणानि शत्रोः विनाशस्य सूचकानि मत्वा शीघ्रम् आक्रमणं प्रस्तौति। ‘क्षिप्रमद्य’ इति पदद्वयं तस्य त्वरां दर्शयति — विलम्बेन शत्रुः सज्जः भवेत्। पर्वतात् अवतीर्य रामः स्वसेनां पश्यति, या शत्रुभिः दुर्धर्षा; एतेन तस्य आत्मविश्वासः दृढीभवति। कविः अत्र भयस्य उत्साहस्य च सम्मिश्रणं रचयति — प्रकृतौ भयंकराणि लक्षणानि, सेनायां च अदम्यः उत्साहः।

"Lakṣmaṇa," Rāma said, "let us secure cool water and woods full of fruit, divide this great host, draw it up in battle order and stand ready. I see a terrible danger at hand that will bring ruin on the world — the slaughter of the foremost bears, monkeys and rākṣasas. Harsh winds are blowing, the earth trembles, the mountain peaks shake and the mountains roar. Cruel clouds like flesh-eaters, harsh and harsh-voiced, pour down a cruel rain mixed with drops of blood. The twilight is terrible, red as red sandal, and a blazing disc of fire is falling from the sun. Beasts and birds, wretched and wailing, dreadful and ill-omened, howl facing the sun and spread great fear. At night the moon gives no light; rimmed with black and red rays, it burns as it will at the dissolution of the world. Round the sun's disc there is a halo, small, harsh, ill-omened and deep red, and a dark spot is seen on it. The stars do not appear as they should. Look, Lakṣmaṇa — all this proclaims something like the end of an age. Crows, hawks and vultures swoop low, and jackals howl their loud, ill-omened cries. The earth will be covered with rocks, spears and swords hurled by monkeys and rākṣasas, and turned into a mire of flesh and blood. So let us attack now, today, swiftly, surrounded on every side by the monkeys, the unassailable city Rāvaṇa guards." With these words the mighty hero came quickly down from the mountain top, and having come down, righteous Rāghava surveyed his own army, which no enemy could withstand. These portents foretell the great slaughter of the war, and not of the rākṣasas alone — the monkeys too will lose their lives, which is why Rāma names bears, monkeys and rākṣasas together. Rāma is not frightened by the omens; he sees in them a spur to act quickly, "now, today," for delay would give the enemy time to prepare. His speech has two parts: first the practical arrangements — water, fruitful woods, the dividing of the army, the battle order — which show him to be not merely a hero but a skilled commander; then the signs of fate. Distortions of sun and moon, strange cries of beasts and birds and a rain of blood are well-known omens of disaster in the science of the heavens, and here earth, sky, sun, moon, stars, beasts and birds are all disordered, as if the whole of nature were announcing the slaughter to come. Red comes again and again — the sandal-red twilight, the rain mixed with blood, the red halo, the black and red rays of the moon — all signs of bloodshed, and "the end of an age" makes the war as great as the dissolution of the world. Yet Rāma does not lose heart; he takes these as signs of his enemy's ruin. Coming down from the mountain he looks at his own army, which enemies could hardly withstand, and his confidence grows firm. The poet blends dread and eagerness here: terrifying signs in nature, unconquerable zeal in the army.

३सेनायाः प्रयाणं, लङ्काया उपरोधः, रामस्य उत्तरद्वाररक्षणम्

२५संनह्य तु ससुग्रीवः कपिराजबलं महत्।
कालज्ञो राघवः काले संयुगायाभ्यचोदयत्॥

२६ततः काले महाबाहुर्बलेन महता वृतः।
प्रस्थितः पुरतो धन्वी लङ्कामभिमुखः पुरीम्॥

२७तं विभीषणसुग्रीवौ हनूमाञ्जाम्बवान्नलः।
ऋक्षराजस्तथा नीलो लक्ष्मणश्चान्वयुस्तदा॥

२८ततः पश्चात्सुमहती पृतनर्क्षवनौकसाम्।
प्रच्छाद्य महतीं भूमिमनुयाति स्म राघवम्॥

२९शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान्।
जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः परवारणाः॥

३०तौ त्वदीर्घेण कालेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
रावणस्य पुरीं लङ्कामासेदतुररिंदमौ॥

३१पताकामालिनीं रम्यामुद्यानवनशोभिताम्।
चित्रवप्रां सुदुष्प्रापामुच्चैः प्राकारतोरणाम्॥

३२तां सुरैरपि दुर्धर्षां रामवाक्यप्रचोदिताः।
यथानिदेशं सम्पीड्य न्यविशन्त वनौकसः॥

३३लङ्कायास्तूत्तरद्वारं शैलशृङ्गमिवोन्नतम्।
रामः सहानुजो धन्वी जुगोप च रुरोध च॥

३४लङ्कामुपनिविष्टस्तु रामो दशरथात्मजः।
लक्ष्मणानुचरो वीरः पुरीं रावणपालिताम्॥

३५उत्तरद्वारमासाद्य यत्र तिष्ठति रावणः।
नान्यो रामाद्धि तद्द्वारं समर्थः परिरक्षितुम्॥

३६रावणाधिष्ठितं भीमं वरुणेनेव सागरम्।
सायुधै राक्षसैर्भीमैरभिगुप्तं समन्ततः॥

कालज्ञः राघवः सुग्रीवेण सह महत् कपिराजबलं संनह्य काले संयुगाय अभ्यचोदयत्। ततः महाबाहुः धन्वी रामः महता बलेन वृतः पुरतः लङ्कापुरीम् अभिमुखः प्रस्थितः। तं विभीषणः, सुग्रीवः, हनूमान्, जाम्बवान्, नलः, ऋक्षराजः, नीलः, लक्ष्मणः च अन्वयुः। ततः पश्चात् ऋक्षवनौकसां सुमहती पृतना महतीं भूमिं प्रच्छाद्य राघवम् अनुयाति स्म। कुञ्जरप्रख्याः परवारणाः शत्रुनिवारकाः वानराः शतशः शैलशृङ्गाणि प्रवृद्धान् महीरुहान् च जगृहुः। अरिंदमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ अदीर्घेण कालेन रावणस्य पुरीं लङ्काम् आसेदतुः — पताकामालिनीं, रम्याम्, उद्यानवनशोभितां, चित्रवप्रां, सुदुष्प्रापाम्, उच्चैः प्राकारतोरणाम्। सुरैः अपि दुर्धर्षां तां पुरीं रामवाक्यप्रचोदिताः वनौकसः यथानिदेशं सम्पीड्य न्यविशन्त। लङ्कायाः शैलशृङ्गम् इव उन्नतम् उत्तरद्वारं सहानुजः धन्वी रामः जुगोप रुरोध च। लक्ष्मणानुचरः वीरः दशरथात्मजः रामः रावणपालितां लङ्काम् उपनिविष्टः, यत्र रावणः स्वयं तिष्ठति तत् उत्तरद्वारम् आसाद्य स्थितः; रामात् अन्यः कः अपि तत् द्वारं परिरक्षितुं न समर्थः। वरुणेन सागरः इव रावणेन अधिष्ठितं तत् भीमं द्वारं सायुधैः भीमैः राक्षसैः समन्ततः अभिगुप्तम् आसीत्। सर्वेषु द्वारेषु उत्तरद्वारं कठिनतमम्, यतः तत्र रावणः स्वयं; अतः रामः तत् स्वयम् एव गृह्णाति — नायकः एव गुरुतरं भारं वहति। ‘रामात् अन्यः न समर्थः’ इति वचनं रामस्य अद्वितीयं सामर्थ्यं प्रशंसति। वानराणां शैलशृङ्गवृक्षग्रहणं तेषाम् आयुधम्, यतः तेषां शस्त्राणि न सन्ति। सेनायाः प्रयाणस्य क्रमः — अग्रे रामः, ततः प्रमुखाः, ततः सर्वा पृतना — पूर्वसर्गेषु इव व्यवस्थितः। प्रयाणस्य वर्णने कविः सेनायाः गतिं विस्तारं च दर्शयति — ‘महतीं भूमिं प्रच्छाद्य’ इति पदेन पृथिवी एव सैन्येन आच्छादिता इति चित्रम्। रामस्य अनुयायिनां नामानि — विभीषणः, सुग्रीवः, हनूमान्, जाम्बवान्, नलः, नीलः, लक्ष्मणः — ये युद्धस्य प्रमुखाः पात्राणि भविष्यन्ति। लङ्कायाः वर्णनं पुनः अत्र आगच्छति — पताकाभिः, उद्यानैः, चित्रवप्रैः, उच्चैः प्राकारतोरणैः च शोभिता, किन्तु अधुना सा शत्रुभिः परिवेष्टिता। ‘सुरैरपि दुर्धर्षाम्’ इति पदेन रावणस्य पूर्ववैभवं स्मार्यते — यां पुरीं देवाः अपि न अजयन्, तां वानराः अधुना पीडयन्ति। ‘यथानिदेशम्’ इति पदेन वानराणाम् अनुशासनं दर्शितम् — ते स्वेच्छया न, रामस्य आज्ञया एव स्थानानि गृह्णन्ति। उत्तरद्वारस्य वर्णने पातालस्य वरुणस्य च उपमे तस्य गभीरतां भयंकरतां च सूचयतः। रामः एव तत्र स्थितः इति तस्य नायकत्वस्य परिचायकम् — यत्र शत्रुः प्रबलतमः, तत्र नायकः स्वयं तिष्ठति। ‘जुगोप च रुरोध च’ इति क्रियाद्वयं द्विविधं कार्यं दर्शयति — स्वसेनायाः रक्षणं, शत्रोः निरोधः च।

Rāghava, who knew the right moment, made ready the great army of the monkey king together with Sugrīva and, at the proper time, urged it on to battle. Then the mighty-armed bowman set out in front, surrounded by a great army, towards the city of Laṅkā. Vibhīṣaṇa and Sugrīva, Hanūmān, Jāmbavān and Nala, the king of the bears, Nīla and Lakṣmaṇa followed him, and behind them came a vast army of bears and forest-dwellers, covering a great stretch of ground. The monkeys, huge as elephants and able to hold off any enemy, took up mountain peaks and full-grown trees by the hundred. Before long the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa, subduers of foes, reached Rāvaṇa's city of Laṅkā, garlanded with banners, lovely, graced with gardens and groves, with bright walls, very hard to reach, its ramparts and arches towering high. Urged on by Rāma's command, the forest-dwellers pressed hard on that city, which not even the gods could assail, and took up their positions as they had been ordered. Bow in hand, with his brother, Rāma guarded and blockaded Laṅkā's northern gate, high as a mountain peak. Heroic Rāma, son of Daśaratha, followed by Lakṣmaṇa, laid siege to the city Rāvaṇa ruled, coming to the northern gate where Rāvaṇa himself was stationed; no one but Rāma could have held that gate. Rāvaṇa presided over it as Varuṇa presides over the ocean, and it was terrible, guarded on every side by fearsome armed rākṣasas. Of all the gates the northern was the hardest, because Rāvaṇa himself was there, so Rāma took it himself: the leader bears the heaviest load. "None but Rāma could hold it" praises his matchless power. Trees and mountain peaks were the monkeys' weapons, for they had no others. The order of the march is as before: Rāma in front, then the chief heroes, then the whole host, and "covering a great stretch of ground" paints the earth itself blanketed by the army. Those who follow Rāma — Vibhīṣaṇa, Sugrīva, Hanūmān, Jāmbavān, Nala, Nīla and Lakṣmaṇa — will be the leading figures of the war. Once more Laṅkā is described, with its banners, gardens, bright walls and lofty ramparts, but now it is ringed by enemies. "Unassailable even by the gods" recalls Rāvaṇa's former glory: the city the gods could not conquer is now pressed hard by monkeys. "As they had been ordered" shows their discipline — they take their positions at Rāma's command, not at their own whim. The images of Varuṇa's ocean and of the underworld convey the gate's depth and terror, and it marks Rāma as the true leader that he stands where the enemy is strongest. "Guarded and blockaded" names his double task: protecting his own army and hemming in the enemy.

४चतुर्षु द्वारेषु वानरयूथपानां नियोगः, वानरसेनायाः वर्णनम्

३७लघूनां त्रासजननं पातालमिव दानवैः।
विन्यस्तानि च योधानां बहूनि विविधानि च॥

३८ददर्शायुधजालानि तथैव कवचानि च।
पूर्वं तु द्वारमासाद्य नीलो हरिचमूपतिः॥

३९अतिष्ठत्सह मैन्देन द्विविदेन च वीर्यवान्।
अङ्गदो दक्षिणद्वारं जग्राह सुमहाबलः॥

४०ऋषभेण गवाक्षेण गजेन गवयेन च।
हनूमान्पश्चिमद्वारं ररक्ष बलवान्कपिः॥

४१प्रमाथिप्रघसाभ्यां च वीरैरन्यैश्च संगतः।
मध्यमे च स्वयं गुल्मे सुग्रीवः समतिष्ठत॥

४२सह सर्वैर्हरिश्रेष्ठैः सुपर्णपवनोपमैः।
वानराणां तु षट्त्रिंशत्कोट्यः प्रख्यातयूथपाः॥

४३निपीड्योपनिविष्टाश्च सुग्रीवो यत्र वानरः।
शासनेन तु रामस्य लक्ष्मणः सविभीषणः॥

४४द्वारे द्वारे हरीणां तु कोटिं कोटीर्न्यवेशयत्।
पश्चिमेन तु रामस्य सुषेणः सहजाम्बवान्॥

४५अदूरान्मध्यमे गुल्मे तस्थौ बहुबलानुगः।
ते तु वानरशार्दूलाः शार्दूला इव दंष्ट्रिणः।
गृहीत्वा द्रुमशैलाग्रान्हृष्टा युद्धाय तस्थिरे॥

४६सर्वे विकृतलाङ्गूलाः सर्वे दंष्ट्रानखायुधाः।
सर्वे विकृतचित्राङ्गाः सर्वे च विकृताननाः॥

४७दशनागबलाः केचित्केचिद्दशगुणोत्तराः।
केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः॥

४८सन्ति चौघबलाः केचित्केचिच्छतगुणोत्तराः।
अप्रमेयबलाश्चान्ये तत्रासन्हरियूथपाः॥

४९अद्भुतश्च विचित्रश्च तेषामासीत्समागमः।
तत्र वानरसैन्यानां शलभानामिवोद्गमः॥

तत् द्वारं लघूनां दुर्बलानां त्रासजननं, दानवैः पातालम् इव, राक्षसैः पूर्णम् आसीत्। तत्र योधानां बहूनि विविधानि विन्यस्तानि आयुधजालानि कवचानि च रामः ददर्श। हरिचमूपतिः वीर्यवान् नीलः मैन्देन द्विविदेन च सह पूर्वद्वारम् आसाद्य अतिष्ठत्। सुमहाबलः अङ्गदः ऋषभेण गवाक्षेण गजेन गवयेन च सह दक्षिणद्वारं जग्राह। बलवान् कपिः हनूमान् प्रमाथिप्रघसाभ्याम् अन्यैः वीरैः च संगतः पश्चिमद्वारं ररक्ष। सुग्रीवः स्वयं सुपर्णपवनोपमैः सर्वैः हरिश्रेष्ठैः सह मध्यमे गुल्मे समतिष्ठत। षट्त्रिंशत्कोटयः प्रख्यातयूथपाः वानराः यत्र सुग्रीवः तत्र लङ्कां निपीड्य उपनिविष्टाः। रामस्य शासनेन सविभीषणः लक्ष्मणः प्रतिद्वारं हरीणां कोटिं कोटिं न्यवेशयत्। रामस्य पश्चिमेन अदूरे मध्यमे गुल्मे बहुबलानुगः सुषेणः जाम्बवता सह तस्थौ। ते वानरशार्दूलाः दंष्ट्रिणः शार्दूलाः इव द्रुमशैलाग्राणि गृहीत्वा हृष्टाः युद्धाय तस्थिरे। सर्वे विकृतलाङ्गूलाः, दंष्ट्रानखायुधाः, विकृतचित्राङ्गाः, विकृताननाः च आसन्। केचित् दशनागबलाः, केचित् ततः दशगुणोत्तराः, केचित् नागसहस्रस्य तुल्यविक्रमाः आसन्। केचित् ओघबलाः, केचित् शतगुणोत्तराः, अन्ये च अप्रमेयबलाः हरियूथपाः तत्र आसन्। शलभानाम् उद्गमः इव वानरसैन्यानां सः समागमः अद्भुतः विचित्रः च आसीत्। अत्र रामस्य व्यूहरचना स्पष्टा — चतुर्षु द्वारेषु चत्वारः प्रमुखाः सेनापतयः, मध्ये सुग्रीवः, रामस्य समीपे सुषेणजाम्बवन्तौ सहायार्थम्। विभीषणः लक्ष्मणेन सह सैनिकानां विन्यासं करोति — सः लङ्कायाः अन्तःस्थितिं जानाति, अतः तस्य मन्त्रः अत्र उपयुक्तः। ‘विकृत’ इति पदस्य पुनरुक्तिः वानराणां क्रोधेन विकृतं रूपं दर्शयति; युद्धोन्मुखाः ते भयंकराः दृश्यन्ते। बलस्य क्रमवर्धमानं वर्णनं — दशनागबलात् अप्रमेयबलं यावत् — सेनायाः अपरिमितं सामर्थ्यं सूचयति। शलभोपमा वानराणां सङ्ख्यां वेगं च उभयम् अपि दर्शयति। द्वाराणां विभागः एवम् — पूर्वे नीलः मैन्दद्विविदाभ्यां सह, दक्षिणे अङ्गदः ऋषभगवाक्षगजगवयैः सह, पश्चिमे हनुमान् प्रमाथिप्रघसाभ्यां सह, उत्तरे रामः लक्ष्मणेन सह, मध्ये सुग्रीवः। सप्तत्रिंशे सर्गे रामेण एषः एव विभागः निर्दिष्टः आसीत्, अधुना सः कार्ये परिणतः। हनुमतः पश्चिमद्वारे नियोगः अपि अर्थपूर्णः — पश्चिमद्वारे इन्द्रजितः स्थानम् इति पूर्वं विभीषणेन उक्तम्, अतः हनुमान् इव बलवान् तत्र आवश्यकः। षट्त्रिंशत्कोटयः इति सङ्ख्या अतिशयोक्तिः, किन्तु सेनायाः महत्त्वं सूचयति। वानराणां रूपवर्णने तेषां स्वभावः प्रकटितः — ते न शस्त्रधारिणः, दंष्ट्राः नखाः च तेषाम् आयुधानि; वृक्षाः शैलाग्राणि च तेषां प्रक्षेपणीयानि। तेषां क्रोधेन विकृतानि लाङ्गूलानि मुखानि अङ्गानि च तेषां युद्धोत्साहं दर्शयन्ति। बलस्य वर्णने ‘ओघबलाः’ इति पदं जलप्रवाहस्य इव अप्रतिहतं बलं सूचयति। एवं कविः सेनायाः सङ्ख्यां, व्यवस्थां, रूपं, बलं च क्रमशः वर्णयति, येन युद्धस्य पूर्वं सम्पूर्णं चित्रं पाठकस्य पुरतः उपस्थितं भवति।

That gate, full of rākṣasas like the underworld full of dānavas, struck terror into the weak. Rāma saw the many and various stores of weapons and armour laid out there for the warriors. Nīla, the valiant commander of the monkey army, came to the eastern gate and took his stand there with Mainda and Dvivida. The mighty Aṅgada occupied the southern gate with Ṛṣabha, Gavākṣa, Gaja and Gavaya. The strong monkey Hanūmān guarded the western gate, joined by Pramāthin, Praghasa and other heroes. Sugrīva himself took his stand in the central post with all the best monkeys, swift as Garuḍa and the wind, and thirty-six crores of monkeys, renowned troop-leaders, pressed close around Laṅkā and camped where Sugrīva was. At Rāma's command Lakṣmaṇa, with Vibhīṣaṇa, posted crores upon crores of monkeys at every gate. Not far to the west of Rāma, in the central post, stood Suṣeṇa with Jāmbavān, followed by a great force. Those tigers among monkeys, fanged like tigers, took up trees and mountain tops and stood ready for battle, full of delight. Their tails were twisted in fury, fangs and claws were their weapons, their bright limbs and their faces were distorted with rage. Some had the strength of ten elephants, some ten times more, some were equal in valour to a thousand elephants; some had the strength of a flood, some a hundred times more, and other troop-leaders there had strength beyond measure. That gathering of the monkey armies was wonderful and strange, like a rising swarm of locusts. Rāma's battle plan is clear: at the four gates four chief commanders, Sugrīva in the centre, and Suṣeṇa and Jāmbavān near Rāma in support — Nīla with Mainda and Dvivida in the east, Aṅgada with Ṛṣabha, Gavākṣa, Gaja and Gavaya in the south, Hanūmān with Pramāthin and Praghasa in the west, Rāma with Lakṣmaṇa in the north. This is the very division Rāma had laid down in the thirty-seventh sarga, now put into effect. Hanūmān's posting to the western gate is especially fitting, since Vibhīṣaṇa had said Indrajit held it, and a warrior of Hanūmān's strength was needed there. Vibhīṣaṇa helps Lakṣmaṇa post the troops, for he knows Laṅkā from within. The figure of thirty-six crores is an exaggeration, but it conveys the greatness of the army. The monkeys bear no weapons; fangs and claws are their arms, and trees and peaks their missiles, and their tails, faces and limbs twisted with fury show their eagerness for battle. Their strength rises step by step, from ten elephants to strength beyond measure, and "the strength of a flood" suggests a force as irresistible as rushing water. The locust swarm conveys both their number and their speed. So the poet describes in turn the army's numbers, its order, its appearance and its strength, and sets the whole picture before the reader before the battle begins.

५वानरैः सर्वतः संवृता लङ्का, राक्षसानां विस्मयः

५०परिपूर्णमिवाकाशं सम्पूर्णेव च मेदिनी।
लङ्कामुपनिविष्टैश्च सम्पतद्भिश्च वानरैः॥

५१शतं शतसहस्राणां पृतनर्क्षवनौकसाम्।
लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुरन्ये योद्धुं समन्ततः॥

५२आवृतः स गिरिः सर्वैस्तैः समन्तात्प्लवङ्गमैः।
अयुतानां सहस्रं च पुरीं तामभ्यवर्तत॥

५३वानरैर्बलवद्भिश्च बभूव द्रुमपाणिभिः।
सर्वतः संवृता लङ्का दुष्प्रवेशापि वायुना॥

५४राक्षसा विस्मयं जग्मुः सहसाभिनिपीडिताः।
वानरैर्मेघसंकाशैः शक्रतुल्यपराक्रमैः॥

५५महाञ्छब्दोऽभवत्तत्र बलौघस्याभिवर्ततः।
सागरस्येव भिन्नस्य यथा स्यात्सलिलस्वनः॥

५६तेन शब्देन महता सप्राकारा सतोरणा।
लङ्का प्रचलिता सर्वा सशैलवनकानना॥

५७रामलक्ष्मणगुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी।
बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः॥

लङ्काम् उपनिविष्टैः सम्पतद्भिः च वानरैः आकाशं परिपूर्णम् इव, मेदिनी च सम्पूर्णा इव अभवत्। ऋक्षवनौकसां शतसहस्राणां शतं लङ्काद्वाराणि उपाजग्मुः, अन्ये समन्ततः योद्धुं गताः। सः गिरिः तैः सर्वैः प्लवङ्गमैः समन्तात् आवृतः; अयुतानां सहस्रं च तां पुरीम् अभ्यवर्तत। द्रुमपाणिभिः बलवद्भिः वानरैः सर्वतः संवृता लङ्का वायुना अपि दुष्प्रवेशा बभूव। मेघसंकाशैः शक्रतुल्यपराक्रमैः वानरैः सहसा अभिनिपीडिताः राक्षसाः विस्मयं जग्मुः। अभिवर्तमानस्य बलौघस्य महान् शब्दः अभवत्, यथा भिन्नस्य सागरस्य सलिलस्वनः स्यात्। तेन महता शब्देन सप्राकारा सतोरणा सशैलवनकानना सर्वा लङ्का प्रचलिता। रामलक्ष्मणाभ्यां सुग्रीवेण च गुप्ता सा वाहिनी सर्वैः सुरासुरैः अपि दुर्धर्षतरा बभूव। अत्र कविः वानरसेनायाः सङ्ख्यां पुनः पुनः वर्णयति — शतं शतसहस्राणाम्, अयुतानां सहस्रम् — येन तस्याः अपारता सूच्यते। ‘वायुना अपि दुष्प्रवेशा’ इति अतिशयोक्त्या परिवेष्टनस्य सम्पूर्णता दर्शिता। पूर्वं हनुमता एकाकिना प्रविष्टा लङ्का अधुना सर्वतः रुद्धा। सागरस्य भेदस्य उपमा महाप्रलयस्य स्मरणं जनयति। रामलक्ष्मणसुग्रीवाणां रक्षणम् एव सेनायाः अजेयत्वस्य कारणम्। लङ्कायाः परिवेष्टनस्य फलं राक्षसेषु दृश्यते — ते विस्मिताः, सहसा पीडिताः च। एते राक्षसाः पूर्वं कदापि स्वनगरे शत्रून् न दृष्टवन्तः, अतः तेषां विस्मयः स्वाभाविकः। वानरसेनायाः नादः समुद्रस्य भेदेन उत्पन्नेन जलस्वनेन तुल्यः — यः सेतुं बद्ध्वा समुद्रं तीर्णवान्, तस्य सेना एव अधुना समुद्रवत् गर्जति। नादेन सप्राकारा सतोरणा लङ्का चलिता इति वर्णनं भूकम्पस्य इव प्रभावं दर्शयति; एतत् राक्षसानां मनसि भयस्य आरम्भः। सर्गस्य अस्मिन् भागे कविः वानरसेनायाः अजेयत्वम् उद्घोषयति — ‘सर्वैरपि सुरासुरैः दुर्धर्षतरा’। रामलक्ष्मणयोः सुग्रीवस्य च रक्षणं तस्याः बलस्य आधारः, न केवलं सङ्ख्या। एतत् वचनं युद्धस्य अन्तिमं परिणामं पूर्वम् एव सूचयति। ‘अयुतानां सहस्रम्’ इति सङ्ख्या दशकोटयः भवन्ति; एवं सेनायाः अनेकाः भागाः वर्णिताः — केचन द्वारेषु, केचन परितः, केचन गिरौ। ‘आकाशं परिपूर्णम् इव, मेदिनी सम्पूर्णा इव’ इति वचनेन ऊर्ध्वम् अधः च सर्वत्र वानराः एव दृश्यन्ते इति भावः। मेघसंकाशाः इति उपमा वानराणां वर्णं गर्जनं च उभयं सूचयति; शक्रतुल्यपराक्रमाः इति तेषां बलम्। एवं लङ्कायाः निवासिनः प्रथमवारं स्वनगरस्य रोधं प्रत्यक्षम् अनुभवन्ति।

With the monkeys camped around Laṅkā and others rushing towards it, the sky seemed full and the earth covered. A hundred hundred-thousands of bears and monkeys came up to Laṅkā's gates, and others went round on every side to fight. The mountain was surrounded on all sides by those monkeys, and a thousand ten-thousands advanced on the city. Hemmed in on every side by strong monkeys with trees in their hands, Laṅkā became hard for even the wind to enter. The rākṣasas, suddenly besieged by monkeys like clouds, with valour like Indra's, were amazed. From that advancing host rose a great noise, like the roar of the waters when the ocean bursts its bounds, and at that great noise all Laṅkā shook, with its ramparts and arches, its hills, woods and groves. Guarded by Rāma, Lakṣmaṇa and Sugrīva, that army was harder to assail than all the gods and asuras together. The poet counts the monkey army again and again to show that it has no end, and "hard even for the wind to enter" shows how complete the siege was: Laṅkā, which Hanūmān once entered alone, was now closed on every side. The rākṣasas had never seen enemies in their own city before, so their amazement was natural. The army's roar is like the sound of the ocean bursting its shores — the host of the man who bridged the sea now roars like the sea itself — and it recalls the great deluge. Laṅkā shaking with its ramparts and arches is like an earthquake, and in the rākṣasas' minds fear begins. The poet proclaims the army invincible, "harder to assail than all the gods and asuras," and its strength rests not on numbers alone but on the protection of Rāma, Lakṣmaṇa and Sugrīva; the phrase already foretells the outcome of the war. Above and below, sky and earth, there seemed to be nothing but monkeys; like clouds in colour and in roar, like Indra in valour, they made the people of Laṅkā feel, for the first time, their city under siege.

६राजधर्ममनुस्मृत्य रामस्य अङ्गदप्रेषणं, रावणाय सन्देशः

५८राघवः संनिवेश्यैवं स्वसैन्यं रक्षसां वधे।
सम्मन्त्र्य मन्त्रिभिः सार्धं निश्चित्य च पुनः पुनः॥

५९आनन्तर्यमभिप्रेप्सुः क्रमयोगार्थतत्त्ववित्।
विभीषणस्यानुमते राजधर्ममनुस्मरन्॥

६०अङ्गदं वालितनयं समाहूयेदमब्रवीत्।
गत्वा सौम्य दशग्रीवं ब्रूहि मद्वचनात्कपे॥

६१लङ्घयित्वा पुरीं लङ्कां भयं त्यक्त्वा गतव्यथः।
भ्रष्टश्रीकं गतैश्वर्यं मुमूर्षानष्टचेतनम्॥

६२ऋषीणां देवतानां च गन्धर्वाप्सरसां तथा।
नागानामथ यक्षाणां राज्ञां च रजनीचर॥

६३यच्च पापं कृतं मोहादवलिप्तेन राक्षस।
नूनं ते विगतो दर्पः स्वयंभूवरदानजः।
तस्य पापस्य सम्प्राप्ता व्युष्टिरद्य दुरासदा॥

६४यस्य दण्डधरस्तेऽहं दाराहरणकर्शितः।
दण्डं धारयमाणस्तु लङ्काद्वारे व्यवस्थितः॥

६५पदवीं देवतानां च महर्षीणां च राक्षस।
राजर्षीणां च सर्वेषां गमिष्यसि युधि स्थिरः॥

६६बलेन येन वै सीतां मायया राक्षसाधम।
मामतिक्रमयित्वा त्वं हृतवांस्तन्निदर्शय॥

६७अराक्षसमिमं लोकं कर्तास्मि निशितैः शरैः।
न चेच्छरणमभ्येषि तामादाय तु मैथिलीम्॥

६८धर्मात्मा राक्षसश्रेष्ठः सम्प्राप्तोऽयं विभीषणः।
लङ्कैश्वर्यमिदं श्रीमान्ध्रुवं प्राप्नोत्यकण्टकम्॥

६९नहि राज्यमधर्मेण भोक्तुं क्षणमपि त्वया।
शक्यं मूर्खसहायेन पापेनाविदितात्मना॥

७०युध्यस्व मा धृतिं कृत्वा शौर्यमालम्ब्य राक्षस।
मच्छरैस्त्वं रणे शान्तस्ततः पूतो भविष्यसि॥

७१यद्याविशसि लोकांस्त्रीन्पक्षीभूतो निशाचर।
मम चक्षुःपथं प्राप्य न जीवन्प्रतियास्यसि॥

७२ब्रवीमि त्वां हितं वाक्यं क्रियतामौर्ध्वदेहिकम्।
सुदृष्टा क्रियतां लङ्का जीवितं ते मयि स्थितम्॥

एवं रक्षसां वधाय स्वसैन्यं संनिवेश्य, मन्त्रिभिः सह सम्मन्त्र्य, पुनः पुनः निश्चित्य, आनन्तर्यम् अनन्तरकर्तव्यम् अभिप्रेप्सुः, क्रमयोगेन सामदानादीनाम् उपायानां क्रमेण प्रयोगेन सिध्यतः अर्थस्य तत्त्ववित् राघवः, विभीषणस्य अनुमते राजधर्मम् अनुस्मरन्, वालितनयम् अङ्गदं समाहूय इदम् अब्रवीत् — ‘सौम्य कपे, लङ्कां पुरीं लङ्घयित्वा, भयं त्यक्त्वा, गतव्यथः सन् दशग्रीवं गत्वा मम वचनात् ब्रूहि — भ्रष्टश्रीकं गतैश्वर्यं मुमूर्षानष्टचेतनं तम् एवं वद — रजनीचर राक्षस, त्वया अवलिप्तेन मोहात् ऋषीणां, देवतानां, गन्धर्वाप्सरसां, नागानां, यक्षाणां, राज्ञां च यत् पापं कृतं, तस्य पापस्य दुरासदा व्युष्टिः फलम् अद्य सम्प्राप्ता; स्वयंभूवरदानजः तव दर्पः नूनं विगतः। दाराहरणेन कर्शितः अहं यस्य दण्डधरः, सः दण्डं धारयन् लङ्काद्वारे व्यवस्थितः अस्मि। राक्षस, युधि स्थिरः सन् त्वं देवानां महर्षीणां सर्वेषां राजर्षीणां च पदवीं गमिष्यसि। राक्षसाधम, येन बलेन मायया वा माम् अतिक्रम्य त्वं सीतां हृतवान्, तत् बलं निदर्शय। यदि त्वं मैथिलीम् आदाय शरणं न अभ्येषि, तर्हि निशितैः शरैः इमं लोकम् अराक्षसं करिष्यामि। धर्मात्मा राक्षसश्रेष्ठः श्रीमान् अयं विभीषणः मया सम्प्राप्तः; सः इदं लङ्कैश्वर्यम् अकण्टकं ध्रुवं प्राप्नोति। मूर्खसहायेन पापेन अविदितात्मना त्वया अधर्मेण राज्यं क्षणम् अपि भोक्तुं न शक्यम्। राक्षस, धृतिं कृत्वा शौर्यम् आलम्ब्य युध्यस्व; रणे मम शरैः शान्तः ततः पूतः भविष्यसि। निशाचर, यदि पक्षीभूतः त्रीन् लोकान् आविशसि, तथापि मम चक्षुःपथं प्राप्य जीवन् न प्रतियास्यसि। अहं ते हितं वाक्यं ब्रवीमि — और्ध्वदेहिकं क्रियताम्, लङ्का सुदृष्टा क्रियताम्; तव जीवितं मयि स्थितम्।’ अत्र रामः युद्धात् पूर्वं दूतप्रेषणं करोति, यतः राजधर्मः एवं वदति — प्रथमं सन्धेः अवसरः देयः। तस्य सन्देशे द्वौ विकल्पौ — शरणागतिः सीताप्रदानं च, अथवा युद्धं मरणं च। ‘मच्छरैः शान्तः पूतः भविष्यसि’ इति वचनेन रामः शत्रोः अपि मोक्षं चिन्तयति। विभीषणस्य राज्यप्राप्तिः निश्चिता इति घोषणा रावणस्य कृते परमः आघातः। ‘मुमूर्षानष्टचेतनम्’ इति पदं मुद्रणे एवम् एव दृष्टम् — मरणेच्छया नष्टबुद्धिम्। अङ्गदस्य निर्वाचनम् अपि अर्थपूर्णम् — सः वालिनः पुत्रः, यः पूर्वं रावणम् अजयत्। रामस्य सन्देशे राजधर्मस्य सर्वे अङ्गाः सन्ति — प्रथमं दोषकथनं (ऋषिदेवादिषु कृतं पापम्), ततः दण्डस्य घोषणा (अहं दण्डधरः द्वारे स्थितः), ततः आह्वानम् (बलं निदर्शय, युध्यस्व), ततः विकल्पः (शरणम् एहि, सीतां प्रदेहि), ततः परिणामस्य कथनम् (विभीषणः राज्यं प्राप्स्यति), अन्ते च हितवचनम् (और्ध्वदेहिकं कुरु, लङ्कां सुदृष्टां कुरु)। ‘क्रमयोगार्थतत्त्ववित्’ इति विशेषणं सामदानभेददण्डानाम् उपायानां क्रमेण प्रयोगं सूचयति — युद्धात् पूर्वं दूतप्रेषणं सामस्य अन्तिमः प्रयासः। विभीषणस्य अनुमतिः अपि गृहीता, यतः सः रावणस्य स्वभावं जानाति। ‘लङ्कां सुदृष्टां कुरु’ इति वचनं व्यङ्ग्यम् — त्वं पुनः एतां न द्रक्ष्यसि। ‘पक्षीभूतः त्रीन् लोकान् आविशसि’ इति वचनेन रामः रावणस्य पलायनस्य अपि निरोधं घोषयति। रामः रावणं ‘मूर्खसहायेन’ इति वदति, यतः तस्य मन्त्रिणः हितवचनं न वदन्ति, विभीषणः एव हितम् अवदत्, सः च निष्कासितः। ‘अधर्मेण राज्यं क्षणम् अपि भोक्तुं न शक्यम्’ इति धर्मस्य सनातनं नियमं रामः स्मारयति।

Having thus stationed his army for the destruction of the rākṣasas, Rāghava took counsel with his ministers and weighed his decision again and again. He wished to take the next proper step, for he understood how an aim is won by applying the means of policy in due order — conciliation first, and force only last. So, with Vibhīṣaṇa's approval and mindful of the duty of kings, he summoned Aṅgada, son of Vālin, and said: "Go, my good monkey, leap over the city of Laṅkā, without fear or anxiety, and speak to the ten-necked one for me. He has lost his fortune and his power, and his mind is ruined by a longing for death. Tell him this: 'Night-ranger, rākṣasa, puffed up with pride, you have in your folly done evil to seers and gods, to gandharvas and apsarases, to nāgas and yakṣas and to kings. Surely your arrogance, born of the Self-existent's boon, is gone; the dreadful fruit of your sin has come today. I, whom you have wounded by carrying off my wife, stand at the gate of Laṅkā holding the rod of punishment over you. Stand firm in battle, rākṣasa, and you will go the way of the gods, the great seers and all the royal seers. Vilest of rākṣasas, show me that strength by which you got past me and carried off Sītā by trickery. Unless you bring back Maithilī and come to me for refuge, I will rid this world of rākṣasas with my sharp arrows. The righteous Vibhīṣaṇa, best of rākṣasas, has come over to me, and he will surely receive the lordship of Laṅkā, free of all thorns. A sinner like you, with fools for helpers and no knowledge of yourself, cannot enjoy a kingdom won by wrong for even a moment. Fight, rākṣasa; take heart and stand on your courage. Brought to rest by my arrows in battle, you will be made pure. Even if you turned into a bird and flew through the three worlds, night-ranger, once you come within my sight you will not go back alive. I tell you this for your own good: have your funeral rites performed, and take a good last look at Laṅkā. Your life is in my hands.'" Rāma sends an envoy before the battle because the duty of kings requires that the enemy first be given a chance of peace; his message offers two choices — surrender and the return of Sītā, or war and death. "Brought to rest by my arrows, you will be made pure" shows Rāma thinking even of his enemy's release. The announcement that Vibhīṣaṇa's kingship is certain is a crushing blow to Rāvaṇa. Aṅgada is a fitting choice, the son of Vālin, who had once defeated Rāvaṇa. Rāma's message contains every element of royal duty: first the charge — his crimes against seers, gods and the rest; then the proclamation of punishment — "I stand at your gate with the rod"; then the challenge — "show your strength, fight"; then the choice — "come for refuge, give back Sītā"; then the consequence — "Vibhīṣaṇa will have the kingdom"; and last, advice for his good — "perform your funeral rites, look well at Laṅkā." That last is irony: he will never see the city again. The bird flying through the three worlds means that even flight will be cut off. Rāma calls him a man "with fools for helpers" because his counsellors would not tell him what was good for him; only Vibhīṣaṇa did, and he was driven out. And "you cannot enjoy a kingdom by wrong for even a moment" recalls the eternal law of dharma.

७अङ्गदस्य रावणसभागमनं सन्देशकथनं च

७३इत्युक्तः स तु तारेयो रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
जगामाकाशमाविश्य मूर्तिमानिव हव्यवाट्॥

७४सोऽतिपत्य मुहूर्तेन श्रीमान्रावणमन्दिरम्।
ददर्शासीनमव्यग्रं रावणं सचिवैः सह॥

७५ततस्तस्याविदूरेण निपत्य हरिपुंगवः।
दीप्ताग्निसदृशस्तस्थावङ्गदः कनकाङ्गदः॥

७६तद्रामवचनं सर्वमन्यूनाधिकमुत्तमम्।
सामात्यं श्रावयामास निवेद्यात्मानमात्मना॥

७७दूतोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः।
वालिपुत्रोऽङ्गदो नाम यदि ते श्रोत्रमागतः॥

७८आह त्वां राघवो रामः कौसल्यानन्दवर्धनः।
निष्पत्य प्रतियुध्यस्व नृशंस पुरुषो भव॥

७९हन्तास्मि त्वां सहामात्यं सपुत्रज्ञातिबान्धवम्।
निरुद्विग्नास्त्रयो लोका भविष्यन्ति हते त्वयि॥

८०देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्।
शत्रुमद्योद्धरिष्यामि त्वामृषीणां च कण्टकम्॥

८१विभीषणस्य चैश्वर्यं भविष्यति हते त्वयि।
न चेत्सत्कृत्य वैदेहीं प्रणिपत्य प्रदास्यसि॥

अक्लिष्टकर्मणा रामेण एवम् उक्तः तारेयः अङ्गदः मूर्तिमान् हव्यवाट् अग्निः इव आकाशम् आविश्य जगाम। सः श्रीमान् मुहूर्तेन रावणमन्दिरम् अतिपत्य, सचिवैः सह अव्यग्रम् आसीनं रावणं ददर्श। ततः तस्य अविदूरे निपत्य हरिपुंगवः कनकाङ्गदः अङ्गदः दीप्ताग्निसदृशः तस्थौ। आत्मना आत्मानं निवेद्य सः सामात्यं रावणं तत् सर्वम् अन्यूनाधिकम् उत्तमं रामवचनं श्रावयामास — ‘अहं अक्लिष्टकर्मणः कोसलेन्द्रस्य रामस्य दूतः, वालिपुत्रः अङ्गदः नाम, यदि मम नाम ते श्रोत्रम् आगतम्। कौसल्यानन्दवर्धनः राघवः रामः त्वाम् आह — नृशंस, निष्पत्य प्रतियुध्यस्व, पुरुषः भव। अहं त्वां सहामात्यं सपुत्रज्ञातिबान्धवं हन्तास्मि; त्वयि हते त्रयः लोकाः निरुद्विग्नाः भविष्यन्ति। देवदानवयक्षगन्धर्वोरगराक्षसानां शत्रुम्, ऋषीणां कण्टकं त्वाम् अद्य उद्धरिष्यामि। यदि वैदेहीं सत्कृत्य प्रणिपत्य न प्रदास्यसि, तर्हि त्वयि हते विभीषणस्य ऐश्वर्यं भविष्यति।’ अङ्गदः दूतधर्मं पालयति — ‘अन्यूनाधिकम्’ इति रामस्य वचनं न्यूनं न, अधिकं च न। सः प्रथमं स्वस्य परिचयं ददाति — वालिपुत्रः इति नाम्ना एव रावणस्य मनसि वालिनः स्मृतिः उद्भवति। ‘पुरुषः भव’ इति वचनं रावणस्य कापुरुषत्वं सूचयति — सः सीतां छलेन हृतवान्, न युद्धेन। अङ्गदस्य गमनं ‘मूर्तिमान् हव्यवाट्’ इव — अग्निः इव तेजस्वी वेगवान् च। रावणस्य ‘अव्यग्रम् आसीनम्’ इति वर्णनं तस्य दर्पं दर्शयति — नगरं परिवेष्टितम्, तथापि सः शान्तः सचिवैः सह उपविष्टः। अङ्गदः तस्य समीपे एव निपत्य तिष्ठति, न दूरात् वदति — एतेन तस्य निर्भयता प्रकटीभवति। सः रामस्य वचनं स्वशब्दैः न, रामस्य एव शब्दैः वदति, केवलं किंचित् संक्षिप्य; दूतस्य प्रथमः धर्मः एषः एव। रामस्य नामानि — ‘कोसलेन्द्रः’, ‘अक्लिष्टकर्मा’, ‘कौसल्यानन्दवर्धनः’ — तस्य राजकुलं, कर्मसामर्थ्यं, मातृभक्तिं च सूचयन्ति। ‘त्रयः लोकाः निरुद्विग्नाः भविष्यन्ति’ इति वचनं रावणवधस्य लोकहितत्वं स्थापयति — एषः केवलं रामस्य वैयक्तिकः प्रतिशोधः न, अपि तु लोकस्य कण्टकस्य उद्धारः। अङ्गदस्य वचनेषु रामस्य सन्देशस्य सारः अवशिष्यते — युद्धं वा सीताप्रदानं वा। दूतस्य स्वपरिचयः ‘यदि ते श्रोत्रम् आगतः’ इति व्यङ्ग्ययुक्तः — वालिपुत्रस्य नाम रावणेन अवश्यं श्रुतम्, यतः वाली रावणं कक्षे बद्ध्वा चतुरः समुद्रान् परिभ्रान्तवान् इति प्रसिद्धिः। एवं अङ्गदस्य उपस्थितिः एव रावणस्य पूर्वपराभवं स्मारयति। रामः अत्र ‘निष्पत्य प्रतियुध्यस्व’ इति वदति — नगरात् बहिः आगत्य युद्धं कुरु, न दुर्गे निलीय।

When Rāma, of tireless deeds, had spoken, Aṅgada, Tārā's son, rose into the sky and went, like the fire-god in bodily form. In a moment that glorious monkey had crossed over to Rāvaṇa's palace, and he saw Rāvaṇa sitting at his ease with his ministers. Aṅgada of the golden armlets, that bull among monkeys, alighted not far from him and stood there like a blazing fire. He announced himself, and then made Rāvaṇa and his ministers hear the whole of Rāma's excellent message, neither less nor more: "I am the envoy of Rāma, lord of Kosala, whose deeds are tireless — Aṅgada by name, son of Vālin, if you have heard of me. Rāghava, Rāma, who increases Kausalyā's joy, says this to you: 'Come out and fight, cruel one; be a man. I will kill you with your ministers, your sons, your kinsmen and relations, and with you dead the three worlds will be free from fear. Today I will root you out — you, the enemy of gods, dānavas, yakṣas, gandharvas, serpents and rākṣasas, the thorn in the side of the seers. Unless you honour Vaidehī, bow down and give her back, you will die and the lordship will be Vibhīṣaṇa's.'" Aṅgada keeps the duty of an envoy, giving Rāma's words neither less nor more, in Rāma's own words and only a little shortened. He introduces himself first, and the very name "son of Vālin" stirs the memory of Vālin in Rāvaṇa's mind; "if you have heard of me" is ironic, for Rāvaṇa had certainly heard of Vālin's son — the story went that Vālin once tucked Rāvaṇa under his arm and carried him round the four oceans. So Aṅgada's mere presence recalls Rāvaṇa's old defeat. "Be a man" implies that Rāvaṇa is a coward, for he took Sītā by trickery, not in battle, and "come out and fight" means fight outside the city, not hiding behind its walls. Aṅgada moves like the fire-god in bodily form, radiant and swift. Rāvaṇa "sitting at his ease" shows his pride: his city is surrounded, yet he sits calmly with his ministers. Aṅgada alights right beside him instead of speaking from a distance, which shows his fearlessness. The names for Rāma — lord of Kosala, of tireless deeds, joy of Kausalyā — speak of his royal line, his power in action and his love for his mother. "The three worlds will be free from fear" establishes that killing Rāvaṇa is for the good of the world: it is not Rāma's private revenge but the removal of a thorn from the world's side.

८रावणस्य क्रोधः, अङ्गदग्रहणं, प्रासादशिखरभञ्जनं, प्रत्यागमनम्

८२इत्येवं परुषं वाक्यं ब्रुवाणे हरिपुङ्गवे।
अमर्षवशमापन्नो निशाचरगणेश्वरः॥

८३ततः स रोषमापन्नः शशास सचिवांस्तदा।
गृह्यतामिति दुर्मेधा वध्यतामिति चासकृत्॥

८४रावणस्य वचः श्रुत्वा दीप्ताग्निमिव तेजसा।
जगृहुस्तं ततो घोराश्चत्वारो रजनीचराः॥

८५ग्राहयामास तारेयः स्वयमात्मानमात्मवान्।
बलं दर्शयितुं वीरो यातुधानगणे तदा॥

८६स तान्बाहुद्वयासक्तानादाय पतगानिव।
प्रासादं शैलसंकाशमुत्पपाताङ्गदस्तदा॥

८७तस्योत्पतनवेगेन निर्धूतास्तत्र राक्षसाः।
भूमौ निपतिताः सर्वे राक्षसेन्द्रस्य पश्यतः॥

८८ततः प्रासादशिखरं शैलशृङ्गमिवोन्नतम्।
चक्राम राक्षसेन्द्रस्य वालिपुत्रः प्रतापवान्॥

८९पफाल च तदाक्रान्तं दशग्रीवस्य पश्यतः।
पुरा हिमवतः शृङ्गं वज्रेणेव विदारितम्॥

९०भङ्क्त्वा प्रासादशिखरं नाम विश्राव्य चात्मनः।
विनद्य सुमहानादमुत्पपात विहायसा॥

९१व्यथयन्राक्षसान्सर्वान्हर्षयंश्चापि वानरान्।
स वानराणां मध्ये तु रामपार्श्वमुपागतः॥

९२रावणस्तु परं चक्रे क्रोधं प्रासादधर्षणात्।
विनाशं चात्मनः पश्यन्निःश्वासपरमोऽभवत्॥

हरिपुङ्गवे एवं परुषं वाक्यं ब्रुवाणे निशाचरगणेश्वरः अमर्षवशम् आपन्नः। रोषम् आपन्नः दुर्मेधाः सः सचिवान् असकृत् शशास — ‘गृह्यताम्, वध्यताम्’ इति। रावणस्य वचः श्रुत्वा चत्वारः घोराः रजनीचराः तेजसा दीप्ताग्निम् इव तम् अङ्गदं जगृहुः। आत्मवान् वीरः तारेयः यातुधानगणे स्वबलं दर्शयितुं स्वयम् एव आत्मानं ग्राहयामास। ततः बाहुद्वये आसक्तान् तान् पतगान् इव आदाय अङ्गदः शैलसंकाशं प्रासादम् उत्पपात। तस्य उत्पतनस्य वेगेन निर्धूताः ते राक्षसाः राक्षसेन्द्रस्य पश्यतः सर्वे भूमौ निपतिताः। ततः प्रतापवान् वालिपुत्रः शैलशृङ्गम् इव उन्नतं राक्षसेन्द्रस्य प्रासादशिखरं चक्राम आक्रान्तवान्। तेन आक्रान्तं तत् शिखरं दशग्रीवस्य पश्यतः पफाल, यथा पुरा वज्रेण हिमवतः शृङ्गं विदारितम्। प्रासादशिखरं भङ्क्त्वा, आत्मनः नाम विश्राव्य, सुमहान्तं नादं विनद्य सः विहायसा उत्पपात। सर्वान् राक्षसान् व्यथयन्, वानरान् च हर्षयन्, सः वानराणां मध्ये रामपार्श्वम् उपागतः। रावणः तु प्रासादधर्षणात् परं क्रोधं चक्रे, आत्मनः विनाशं पश्यन् निःश्वासपरमः अभवत्। अङ्गदः स्वयम् एव ग्राहयति — एषा तस्य बुद्धिमत्ता; सः राक्षसानां बलं तुच्छं दर्शयितुम् इच्छति। चत्वारः राक्षसाः तस्य बाहुभ्यां पक्षिणः इव लम्बन्ते — एतत् दृश्यं रावणस्य सभायाः अपमानम्। प्रासादशिखरस्य भङ्गः रावणस्य गर्वस्य भङ्गस्य प्रतीकः; ‘पश्यतः’ इति पदस्य पुनरुक्त्या रावणस्य असहायता दर्शिता। अङ्गदस्य ‘नाम विश्राव्य’ इति कर्म हनुमतः सुन्दरकाण्डे ‘जयत्यतिबलो रामः’ इति घोषणायाः सदृशम्। रावणस्य निःश्वासः तस्य अन्तःस्थं भयं प्रकटयति — सः विनाशं पश्यति, तथापि न निवर्तते। रावणस्य प्रतिक्रिया तस्य स्वभावम् अनुसरति — सः दूतस्य वचनं श्रुत्वा विचारं न करोति, सद्यः ‘गृह्यतां वध्यताम्’ इति आदिशति; दूतवधः राजनीतौ निषिद्धः, पूर्वं विभीषणेन हनुमतः विषये अपि एतत् उक्तम् आसीत्। ‘दुर्मेधाः’ इति विशेषणं कविः अत्र प्रयुङ्क्ते, येन रावणस्य बुद्धिनाशः सूच्यते। अङ्गदस्य व्यवहारः हनुमतः इव — सः अपि स्वयं बन्धनं स्वीकृत्य शत्रोः बलं परीक्षते। तस्य उत्पतनेन राक्षसाः निर्धूताः, यथा वृक्षात् फलानि पतन्ति। प्रासादशिखरस्य आक्रमणं भङ्गः च हिमवतः शृङ्गस्य वज्रेण विदारणेन उपमितम् — इन्द्रस्य वज्रप्रहारः इव अङ्गदस्य पादाघातः। ‘नाम विश्राव्य’ इति — ‘अहं वालिपुत्रः अङ्गदः’ इति घोषयित्वा — सः रावणस्य सभायां वालिनः स्मृतिं पुनः जनयति। रावणस्य क्रोधः निःश्वासः च तस्य असहायतां दर्शयतः; सः विनाशं पश्यति, किन्तु अहंकारात् सीतां न ददाति। एषः एव तस्य दुःखान्तस्य मूलम्।

When that bull among monkeys spoke such harsh words, the lord of the night-rangers was overcome with fury, and in his rage the foolish king ordered his ministers again and again, "Seize him! Kill him!" At Rāvaṇa's words four fearsome night-rangers seized Aṅgada, who blazed with energy like fire. Self-possessed and heroic, Tārā's son let himself be seized, so as to show his strength among the host of rākṣasas. Then, carrying them clinging to his two arms like birds, Aṅgada sprang up onto the palace, which stood like a mountain, and shaken off by the force of his leap, the rākṣasas all fell to the ground as the rākṣasa king looked on. Then Vālin's mighty son strode onto the pinnacle of the rākṣasa king's palace, lofty as a mountain peak, and under his tread it split apart as ten-necked Rāvaṇa watched, as a peak of the Himalaya was once split by the thunderbolt. Having broken the palace pinnacle, Aṅgada proclaimed his name, roared a great roar and sprang into the sky. Tormenting all the rākṣasas and delighting the monkeys, he came back to Rāma's side in the midst of the monkeys. Rāvaṇa was furious at this outrage to his palace, and, foreseeing his own destruction, he fell to heavy sighing. Rāvaṇa reacts true to his nature: without a thought he orders "seize him, kill him," though killing an envoy is forbidden by the rules of kingship, as Vibhīṣaṇa had said before in Hanūmān's case; the poet calls him "foolish" to show that his judgment is gone. Aṅgada lets himself be caught on purpose, a shrewd move to show how little the rākṣasas' strength is worth — much as Hanūmān had accepted his bonds to test the enemy. The four rākṣasas dangling from his arms like birds are a humiliation for Rāvaṇa's court, and as he leaps they drop off like fruit from a shaken tree. The breaking of the palace pinnacle, likened to Indra's thunderbolt splitting a Himalayan peak, is a symbol of the breaking of Rāvaṇa's pride, and the repeated "as Rāvaṇa watched" shows his helplessness. Proclaiming his name — "I am Aṅgada, son of Vālin" — Aṅgada once more stirs the memory of Vālin in Rāvaṇa's court, as Hanūmān had proclaimed "Victory to Rāma" in the Sundara Kāṇḍa. Rāvaṇa's anger and sighing reveal his fear within: he sees his ruin coming, yet out of pride he will not give Sītā back, and that is the root of his tragedy.

९रामस्य युद्धाभिमुख्यं, वानरीकृतः प्राकारः, राक्षसानां भयं संनाहश्च

९३रामस्तु बहुभिर्हृष्टैर्विनदद्भिः प्लवङ्गमैः।
वृतो रिपुवधाकाङ्क्षी युद्धायैवाभ्यवर्तत॥

९४सुषेणस्तु महावीर्यो गिरिकूटोपमो हरिः।
बहुभिः संवृतस्तत्र वानरैः कामरूपिभिः॥

९५स तु द्वाराणि संयम्य सुग्रीववचनात्कपिः।
पर्यक्रामत दुर्धर्षो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः॥

९६तेषामक्षौहिणिशतं समवेक्ष्य वनौकसाम्।
लङ्कामुपनिविष्टानां सागरं चाभिवर्तताम्॥

९७राक्षसा विस्मयं जग्मुस्त्रासं जग्मुस्तथापरे।
अपरे समरे हर्षाद्धर्षमेवोपपेदिरे॥

९८कृत्स्नं हि कपिभिर्व्याप्तं प्राकारपरिखान्तरम्।
ददृशू राक्षसा दीनाः प्राकारं वानरीकृतम्।
हाहाकारमकुर्वन्त राक्षसा भयमागताः॥

९९तस्मिन्महाभीषणके प्रवृत्ते कोलाहले राक्षसराजयोधाः।
प्रगृह्य रक्षांसि महायुधानि युगान्तवाता इव संविचेरुः॥

रामः तु हृष्टैः विनदद्भिः बहुभिः प्लवङ्गमैः वृतः रिपुवधाकाङ्क्षी युद्धाय एव अभ्यवर्तत। गिरिकूटोपमः महावीर्यः हरिः सुषेणः कामरूपिभिः बहुभिः वानरैः संवृतः, सुग्रीवस्य वचनात् द्वाराणि संयम्य, नक्षत्राणि चन्द्रमाः इव, दुर्धर्षः पर्यक्रामत। लङ्काम् उपनिविष्टानां सागरं च अभिवर्तमानानां वनौकसां अक्षौहिणिशतं समवेक्ष्य केचित् राक्षसाः विस्मयं जग्मुः, अपरे त्रासं जग्मुः, अपरे च समरे हर्षात् हर्षम् एव उपपेदिरे। प्राकारस्य परिखायाः च अन्तरं सर्वं कपिभिः व्याप्तम्; दीनाः राक्षसाः प्राकारं वानरीकृतं ददृशुः, भयम् आगताः हाहाकारम् अकुर्वन्त। तस्मिन् महाभीषणके कोलाहले प्रवृत्ते राक्षसराजस्य योधाः रक्षांसि महायुधानि प्रगृह्य युगान्तवाताः इव संविचेरुः। अत्र राक्षसानां त्रिविधा प्रतिक्रिया — विस्मयः, त्रासः, हर्षः — कविना सूक्ष्मतया वर्णिता; केचित् योद्धारः युद्धेन प्रसीदन्ति अपि। ‘वानरीकृतः प्राकारः’ इति पदं यथा प्राकारः वानरमयः जातः इति। सर्गान्ते उपजातिवृत्तेन युद्धस्य आरम्भः सूच्यते — अग्रिमे सर्गे संग्रामः प्रवर्तिष्यते। सुषेणस्य चन्द्रोपमा सेनापतेः परिक्रमणं द्वारेषु निरीक्षणं च दर्शयति। अङ्गदस्य प्रत्यागमनेन उत्साहिताः वानराः नदन्ति, रामः च रिपुवधाय सज्जः अभ्यवर्तत। सुषेणस्य परिक्रमणं द्वाराणां निरीक्षणाय — सर्वे वानराः स्वस्थानेषु स्थिताः वा न वा इति सः पश्यति। ‘अक्षौहिणिशतम्’ इति सङ्ख्या पुनः सेनायाः विशालतां दर्शयति; ‘सागरं च अभिवर्तताम्’ इति सेना समुद्रतीरपर्यन्तं व्याप्ता इति भावः। राक्षसानां प्रतिक्रियायाः वर्णने कविः मनोविज्ञानं प्रदर्शयति — सर्वे न एकरूपाः; केचन भीताः, केचन विस्मिताः, केचन शूराः युद्धेन हृष्टाः। ‘हाहाकारः’ इति भयस्य स्वरः। अन्ते राक्षसयोधाः महायुधानि गृहीत्वा प्रलयवायवः इव संचरन्ति — युद्धस्य आरम्भः आसन्नः। एवं सर्गः शान्तात् संवादात् आरभ्य युद्धस्य द्वारं यावत् क्रमेण गच्छति।

But Rāma, surrounded by many exultant, roaring monkeys, eager to kill his enemy, advanced to battle. The monkey Suṣeṇa, of great valour and like a mountain peak, surrounded by many monkeys who could take any form, secured the gates at Sugrīva's command and went round them, unassailable, as the moon goes round among the stars. Seeing a hundred akṣauhiṇīs of forest-dwellers camped round Laṅkā and stretching to the very sea, some rākṣasas were astonished, others were terrified, and others, eager for the fight, were filled with joy. The whole space between rampart and moat was filled with monkeys; the wretched rākṣasas saw their rampart turned, as it were, into monkeys, and in their fear they raised a cry of woe. When that dreadful uproar began, the warriors of the rākṣasa king took up great weapons and ranged about like the winds at the end of an age. The poet subtly draws three reactions among the rākṣasas — astonishment, terror and delight — for they are not all alike, and some true warriors are glad of a fight; the cry of woe is the sound of their fear. "The rampart turned into monkeys" means the wall seemed to be made of monkeys. Encouraged by Aṅgada's return, the monkeys roar, and Rāma advances ready to kill his enemy. Suṣeṇa goes round the gates like the moon among the stars to see that every monkey is at his post, and "a hundred akṣauhiṇīs" stretching to the sea again shows the vastness of the army. In the end the rākṣasa warriors take up their great weapons and range about like the winds of doom: the fighting is about to begin. So the sarga moves step by step from a quiet conversation to the very threshold of war, and the battle itself begins in the next.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

४२ पदानि
लक्ष्मणपूर्वजः ४१.१ लक्ष्मणस्य अग्रजः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लक्ष्मणस्य पूर्वजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
असम्मन्त्र्य ४१.२ मन्त्रणां विना
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न सम्मन्त्र्य — नञ्समासः (ल्यबन्ते)
विभक्तिः
ल्यबन्तम् अव्ययम्
साहसप्रिय ४१.३ हे साहसकर्मणि रत
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
साहसं प्रियं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
किंचित्समापन्ने ४१.४ त्वयि किमपि अनिष्टं प्राप्ते सति
सन्धिः
किंचित् + समापन्ने → किंचित्समापन्ने — मुद्रणे एकपदत्वेन
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘समापन्ने’ सप्तमी एकवचनम् (सति सप्तमी, ‘त्वयि’ इत्यनेन)
महेन्द्रवरुणोपम ४१.६ हे इन्द्रवरुणतुल्य
सन्धिः
वरुण + उपम → वरुणोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
महेन्द्रः च वरुणः च, ताभ्याम् उपमा यस्य — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
सपुत्रबलवाहनम् ४१.७ पुत्रसेनावाहनसहितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पुत्रैः बलैः वाहनैः च सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रावणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
भार्यापहर्तारं ४१.९ पत्न्याः हरणकर्तारम्
सन्धिः
भार्या + अपहर्तारम् → भार्यापहर्तारम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
भार्यायाः अपहर्ता — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
परिगृह्योदकं ४१.११ जलं संगृह्य
सन्धिः
परिगृह्य + उदकम् → परिगृह्योदकम् — गुणसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘परिगृह्य’ ल्यबन्तम्; ‘उदकम्’ द्वितीया एकवचनम्
क्रव्यादसंकाशाः ४१.१४ मांसभक्षकसदृशाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्रव्यम् अत्ति इति क्रव्यात् (उपपदतत्पुरुषः), तेन संकाशाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘मेघाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
आदित्यमभिवाश्यन्ति ४१.१६ सूर्यं प्रति आक्रोशन्ति
सन्धिः
आदित्यम् + अभिवाश्यन्ति — मकारस्य स्वरे संयोगः
समासः
समासः नास्ति — अभि + ‘वाश्’ धातोः लट्
विभक्तिः
‘आदित्यम्’ द्वितीया; ‘अभिवाश्यन्ति’ लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
कृष्णरक्तांशुपर्यन्तो ४१.१७ यस्य परिधौ कृष्णरक्ताः किरणाः
सन्धिः
रक्त + अंशु → रक्तांशु — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
कृष्णाः रक्ताः च अंशवः पर्यन्ते यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘चन्द्रमाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
परिवेषः ४१.१८ सूर्यस्य परितः मण्डलम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मांसशोणितकर्दमा ४१.२१ मांसरुधिरपङ्कयुक्ता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मांसं च शोणितं च, तयोः कर्दमः यस्यां — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘भूमिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुराधर्षां ४१.२२ कष्टेन आक्रमणीयाम्
सन्धिः
दुर् + आधर्षाम् → दुराधर्षाम् — रेफस्य स्वरे संयोगः
समासः
दुःखेन आधर्षितुं शक्या — प्रादिसमासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अवातरच्छीघ्रं ४१.२३ शीघ्रम् अवतीर्णः
सन्धिः
अवातरत् + शीघ्रम् → अवातरच्छीघ्रम् — श्चुत्वं छत्वं च (त् + श → च्छ)
समासः
समासः नास्ति — अव + ‘तॄ’ धातोः लङ्
विभक्तिः
‘अवातरत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
संयुगायाभ्यचोदयत् ४१.२५ युद्धाय प्रेरितवान्
सन्धिः
संयुगाय + अभ्यचोदयत् → संयुगायाभ्यचोदयत् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘संयुगाय’ चतुर्थी एकवचनम्; ‘अभ्यचोदयत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
हनूमाञ्जाम्बवान्नलः ४१.२७ हनूमान्, जाम्बवान्, नलः च
सन्धिः
हनूमान् + जाम्बवान् → हनूमाञ्जाम्बवान् — श्चुत्वम् (न् → ञ्); जाम्बवान् + नलः → जाम्बवान्नलः — संयोगः
समासः
समासः नास्ति — त्रीणि पृथक् नामानि
विभक्तिः
त्रयः अपि प्रथमा एकवचनम्
पृतनर्क्षवनौकसाम् ४१.२८ ऋक्षाणां वानराणां च सेना
सन्धिः
पृतना + ऋक्ष → पृतनर्क्ष — गुणसन्धिः (आ + ऋ = अर्); वन + ओकसाम् → वनौकसाम् — वृद्धिसन्धिः
समासः
‘ऋक्षवनौकसाम्’ — ऋक्षाः च वनौकसः च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
‘पृतना’ प्रथमा एकवचनम्; ‘ऋक्षवनौकसाम्’ षष्ठी बहुवचनम्
आसेदतुररिंदमौ ४१.३० शत्रुदमनौ प्राप्तवन्तौ
सन्धिः
आसेदतुः + अरिंदमौ → आसेदतुररिंदमौ — विसर्गस्य रेफः
समासः
‘अरिंदमौ’ — अरीन् दमयतः इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘आसेदतुः’ लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्; ‘अरिंदमौ’ प्रथमा द्विवचनम्
वरुणेनेव ४१.३६ वरुणेन इव
सन्धिः
वरुणेन + इव → वरुणेनेव — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (उपमायाम्)
हरिचमूपतिः ४१.३८ वानरसेनापतिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हरीणां चमूः, तस्याः पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘नीलः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कोटीर्न्यवेशयत् ४१.४४ कोटिसङ्ख्याकान् स्थापितवान्
सन्धिः
कोटीः + न्यवेशयत् → कोटीर्न्यवेशयत् — विसर्गस्य रेफः; नि + अवेशयत् → न्यवेशयत् — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘कोटीः’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘न्यवेशयत्’ णिजन्तं लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
दंष्ट्रानखायुधाः ४१.४६ दन्तनखरूपायुधाः
सन्धिः
दंष्ट्रा + नख → दंष्ट्रानख — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दंष्ट्राः नखाः च आयुधानि येषां — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
शलभानामिवोद्गमः ४१.४९ पतङ्गानाम् उत्पत्तिः इव
सन्धिः
शलभानाम् + इव → शलभानामिव; इव + उद्गमः → इवोद्गमः — गुणसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘उद्गमः’ प्रथमा एकवचनम्; ‘शलभानाम्’ षष्ठी बहुवचनम्
दुष्प्रवेशापि ४१.५३ कष्टेन प्रवेशनीया अपि
सन्धिः
दुष्प्रवेशा + अपि → दुष्प्रवेशापि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
दुःखेन प्रवेष्टुं शक्या — प्रादिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
क्रमयोगार्थतत्त्ववित् ४१.५९ उपायानां क्रमप्रयोगेन सिद्धस्य अर्थस्य ज्ञाता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्रमेण योगः, तेन अर्थः, तस्य तत्त्वं वेत्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राघवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
मुमूर्षानष्टचेतनम् ४१.६१ मरणेच्छया नष्टबुद्धिम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति (मुद्रणे एकपदम्)
समासः
मुमूर्षया नष्टा चेतना यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘दशग्रीवम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्वयंभूवरदानजः ४१.६३ ब्रह्मणः वरप्रदानात् उत्पन्नः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वयंभुवः वरदानात् जातः — पञ्चमीतत्पुरुषः (उपपदगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘दर्पः’ इत्यस्य विशेषणम्)
व्युष्टिरद्य ४१.६३ फलम् अद्य
सन्धिः
व्युष्टिः + अद्य → व्युष्टिरद्य — विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘व्युष्टिः’ प्रथमा एकवचनम्
दाराहरणकर्शितः ४१.६४ पत्नीहरणेन दुःखितः कृशः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दाराणां हरणं, तेन कर्शितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मूर्खसहायेन ४१.६९ मूर्खमन्त्रियुक्तेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मूर्खाः सहायाः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
क्रियतामौर्ध्वदेहिकम् ४१.७२ मरणोत्तरक्रिया क्रियताम्
सन्धिः
क्रियताम् + और्ध्वदेहिकम् — मकारस्य स्वरे संयोगः
समासः
‘और्ध्वदेहिकम्’ — ऊर्ध्वदेहाय हितम् — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
‘क्रियताम्’ कर्मणि लोट्; ‘और्ध्वदेहिकम्’ प्रथमा एकवचनम्
हव्यवाट् ४१.७३ अग्निः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हव्यं वहति इति — उपपदतत्पुरुषः (ण्विः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अन्यूनाधिकम् ४१.७६ न न्यूनं न अधिकम्, यथावत्
सन्धिः
अन्यून + अधिकम् → अन्यूनाधिकम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
न न्यूनम् अधिकं च — नञ्गर्भः द्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वचनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
निरुद्विग्नास्त्रयो ४१.७९ भयरहिताः त्रयः
सन्धिः
निरुद्विग्नाः + त्रयः → निरुद्विग्नास्त्रयः — विसर्गस्य सकारः
समासः
निर्गतः उद्वेगः येभ्यः — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
यातुधानगणे ४१.८५ राक्षससमूहे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यातुधानानां गणः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
बाहुद्वयासक्तानादाय ४१.८६ भुजयोः लग्नान् गृहीत्वा
सन्धिः
बाहुद्वय + आसक्तान् → बाहुद्वयासक्तान् — सवर्णदीर्घसन्धिः; आसक्तान् + आदाय — नकारस्य स्वरे संयोगः
समासः
बाहुद्वये आसक्ताः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘आसक्तान्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘आदाय’ ल्यबन्तम्
पफाल ४१.८९ विदीर्णम् अभवत्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘फल्’ (विशरणे) धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
निःश्वासपरमोऽभवत् ४१.९२ दीर्घं निःश्वसन् अभवत्
सन्धिः
निःश्वासपरमः + अभवत् → निःश्वासपरमोऽभवत् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपं च
समासः
निःश्वासः परमः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्; ‘अभवत्’ लङ्
अक्षौहिणिशतं ४१.९६ शतम् अक्षौहिण्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अक्षौहिणीनां शतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
वानरीकृतम् ४१.९८ वानरैः व्याप्तम्, वानरमयं कृतम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अवानरं वानरं कृतम् — च्विप्रत्ययान्तं गतिसमासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘प्राकारम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
युगान्तवाता ४१.९९ प्रलयकालस्य वायवः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘युगान्तवाता इव’ इति विसर्गलोपः
समासः
युगस्य अन्तः, तस्मिन् वाताः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्