॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ४०

युद्धकाण्डम् — चत्वारिंशः सर्गः

सुग्रीवरावणयोर्नियुद्धम्

सुवेलाग्रात् गोपुरस्थस्य रावणस्य दर्शनम्, सुग्रीवस्य सहसोत्पातः, मुकुटपातनम्, उभयोः मल्लयुद्धम्, मायां प्रयोक्तुकामात् रावणात् सुग्रीवस्य प्रत्यागमनम्

ततः रामः ससुग्रीवः हरियूथैः समन्वितः योजनद्वयमण्डलं सुवेलाग्रम् आरुरोह। मुहूर्तं स्थित्वा दिशः विलोकयन् त्रिकूटशिखरे विश्वकर्मणा निर्मितां रम्यकाननशोभितां लङ्कां ददर्श, तस्याः गोपुरशृङ्गे स्थितं श्वेतचामरपर्यन्तं विजयच्छत्रशोभितं रक्तचन्दनसंलिप्तं रत्नाभरणभूषितं नीलजीमूतसंकाशम् ऐरावतविषाणाग्रैः उत्कृष्टकिणवक्षसं रक्तवाससं दुरासदं रावणं च। तस्य दर्शनात् एव सुग्रीवः क्रोधवेगेन सहसा उत्थाय अचलाग्रात् गोपुरस्थले पुप्लुवे। रावणं तृणीकृत्य ‘अहं लोकनाथस्य रामस्य सखा दासः, न मया अद्य मोक्ष्यसे’ इति उक्त्वा तस्य उपरि पुप्लुवे, चित्रं मुकुटं च आकृष्य भुवि पातयामास। ‘परोक्षे सुग्रीवः, अधुना हीनग्रीवः भविष्यसि’ इति वदन् रावणः तं बाहुभ्यां तले आक्षिपत्; सुग्रीवः अपि कन्दुवत् उत्थाय तं आक्षिपत्। ततः स्वेदशोणितदिग्धौ तौ मुष्टितलारत्निकराग्रघातैः, गोमूत्रकमण्डलस्थानगतप्रत्यागतादिभिः युद्धमार्गैः चिरं युयुधाते। अन्ते रावणं मायाबलम् आरब्धुकामं ज्ञात्वा जितक्लमः सुग्रीवः आकाशम् उत्पपात, रावणः च वञ्चितः तत्रैव स्थितः। कृतकर्मा सम्प्रहृष्टः सुग्रीवः रामपार्श्वम् आगत्य हरिगणैः पूजितः।

१सुवेलाग्रारोहणं, गोपुरस्थस्य रावणस्य दर्शनम्

१ततो रामः सुवेलाग्रं योजनद्वयमण्डलम्।
उपारोहत्ससुग्रीवो हरियूथैः समन्वितः॥

२स्थित्वा मुहूर्तं तत्रैव दिशो दश विलोकयन्।
त्रिकूटशिखरे रम्ये निर्मितां विश्वकर्मणा॥

३ददर्श लङ्कां सुन्यस्तां रम्यकाननशोभिताम्।
तस्य गोपुरशृङ्गस्थं राक्षसेन्द्रं दुरासदम्॥

४श्वेतचामरपर्यन्तं विजयच्छत्रशोभितम्।
रक्तचन्दनसंलिप्तं रत्नाभरणभूषितम्॥

५नीलजीमूतसंकाशं हेमसंछादिताम्बरम्।
ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम्॥

६शशलोहितरागेण संवीतं रक्तवाससा।
संध्यातपेन संछन्नं मेघराशिमिवाम्बरे॥

ततः रामः सुग्रीवेण सह हरियूथैः समन्वितः सुवेलस्य अग्रं शिखरम् आरुरोह, यस्य मण्डलं योजनद्वयं विस्तीर्णम् आसीत्। तत्र मुहूर्तं स्थित्वा दश दिशः विलोकयन् सः त्रिकूटस्य रम्ये शिखरे विश्वकर्मणा निर्मितां, सुन्यस्तां, रम्यकाननशोभितां लङ्कां ददर्श। तस्याः गोपुरस्य शृङ्गे स्थितं दुरासदं राक्षसेन्द्रं रावणम् अपि सः अपश्यत्। तस्य उभयतः श्वेतचामराणि वीज्यन्ते स्म, शिरसि विजयच्छत्रं शोभते स्म। तस्य शरीरं रक्तचन्दनेन संलिप्तं, रत्नाभरणैः भूषितं च आसीत्। सः नीलजीमूतसंकाशः, हेम्ना संछादितैः अम्बरैः युक्तः, ऐरावतस्य विषाणाग्रैः उत्कृष्टैः किणैः अङ्कितवक्षाः च आसीत्। शशलोहितसदृशेन रागेण रक्तेन वाससा संवीतः सः आकाशे संध्यातपेन संछन्नः मेघराशिः इव दृश्यते स्म। अत्र कविः रावणस्य राजवैभवं तस्य पूर्वविजयानां चिह्नं च युगपत् दर्शयति — ऐरावतदन्तानां किणाः तस्य देवैः सह युद्धस्य साक्ष्यम्। श्वेतचामरं विजयच्छत्रं च राज्ञः लक्षणे। रक्तवर्णः सर्वत्र — रक्तचन्दनं, रक्तवासः, शशलोहितरागः — येन आगामिनः रक्तपातस्य सूचना अपि लभ्यते। संध्यायां मेघराशिः इति उपमा तस्य कृष्णवर्णं रक्ताभरणं च एकत्र दर्शयति। रावणः स्वस्य नगरस्य उच्चतमे स्थाने निर्भयः उपविष्टः, यतः सः शत्रून् तृणाय मन्यते। एषः एव तस्य अहंकारः अग्रिमस्य प्रसङ्गस्य कारणम्। अयं समग्रः सर्गः बडोदा-समीक्षितपाठे नास्ति; तत्र ६.०३० इत्यस्य अनन्तरं सद्यः ६.०३१ आरभ्यते। रामः दूरात् एव शत्रुं पश्यति, किन्तु सः शान्तः तिष्ठति; तस्य समीपस्थः सुग्रीवः तु तं दृष्ट्वा एव क्रुध्यति — द्वयोः स्वभावभेदः अत्र स्फुटः।

Then Rāma, with Sugrīva and the monkey troops, climbed to the very summit of Suvela, two yojanas round. Standing there a moment and looking out over the ten directions, he saw Laṅkā on a lovely peak of Trikūṭa — built by Viśvakarman, finely laid out and beautiful with charming woods. And on top of its gate-tower he saw Rāvaṇa himself, the unapproachable king of the rākṣasas. White yak-tail whisks were waved on either side of him, and the parasol of victory shone over his head. His body was smeared with red sandal and decked with jewelled ornaments. Dark as a rain-cloud, in garments worked with gold, his chest deeply scarred by the tusk-tips of Airāvata, wrapped in a cloth as red as a hare's blood, he looked like a mass of cloud in the sky overspread with the glow of sunset. The poet shows at once Rāvaṇa's royal splendour and the marks of his old victories: the scars from the tusks of Airāvata, Indra's elephant, bear witness to his wars with the gods. The white whisks and the parasol of victory are the insignia of a king. Red is everywhere — red sandal, red cloth, the red of a hare's blood — hinting at the bloodshed to come, and the image of a cloud at sunset joins his dark body and red dress in one picture. Rāvaṇa sits fearless at the highest point of his city, because he thinks his enemies no more than straws, and that very arrogance brings on what follows. Rāma sees his enemy from afar and stays calm; Sugrīva, close beside him, is enraged at the mere sight — the difference in their natures is plain.

२सुग्रीवस्य सहसोत्पातः, मुकुटपातनं, प्रथमः संघर्षः

७पश्यतां वानरेन्द्राणां राघवस्यापि पश्यतः।
दर्शनाद्राक्षसेन्द्रस्य सुग्रीवः सहसोत्थितः॥

८क्रोधवेगेन संयुक्तः सत्त्वेन च बलेन च।
अचलाग्रादथोत्थाय पुप्लुवे गोपुरस्थले॥

९स्थित्वा मुहूर्तं सम्प्रेक्ष्य निर्भयेनान्तरात्मना।
तृणीकृत्य च तद्रक्षः सोऽब्रवीत्परुषं वचः॥

१०लोकनाथस्य रामस्य सखा दासोऽस्मि राक्षस।
न मया मोक्ष्यसेऽद्य त्वं पार्थिवेन्द्रस्य तेजसा॥

११इत्युक्त्वा सहसोत्पत्य पुप्लुवे तस्य चोपरि।
आकृष्य मुकुटं चित्रं पातयामास तद्भुवि॥

१२समीक्ष्य तूर्णमायान्तं बभाषे तं निशाचरः।
सुग्रीवस्त्वं परोक्षं मे हीनग्रीवो भविष्यसि॥

१३इत्युक्त्वोत्थाय तं क्षिप्रं बाहुभ्यामाक्षिपत्तले।
कन्दुवत्स समुत्थाय बाहुभ्यामाक्षिपद्धरिः॥

वानरेन्द्राणां राघवस्य च पश्यताम् एव, राक्षसेन्द्रस्य दर्शनात् सुग्रीवः सहसा उत्थितः। क्रोधवेगेन, सत्त्वेन, बलेन च संयुक्तः सः अचलस्य अग्रात् उत्थाय गोपुरस्य स्थले पुप्लुवे। तत्र मुहूर्तं स्थित्वा निर्भयेन अन्तरात्मना तं सम्प्रेक्ष्य, तत् रक्षः तृणीकृत्य सः परुषं वचः अब्रवीत् — ‘राक्षस, अहं लोकनाथस्य रामस्य सखा दासः च अस्मि। पार्थिवेन्द्रस्य तेजसा अद्य त्वं मया न मोक्ष्यसे।’ इति उक्त्वा सहसा उत्पत्य सः तस्य उपरि पुप्लुवे, तस्य चित्रं मुकुटम् आकृष्य भुवि पातयामास। तूर्णम् आयान्तं तं समीक्ष्य निशाचरः अभाषत — ‘मम परोक्षे त्वं सुग्रीवः आसीः, अधुना हीनग्रीवः भविष्यसि।’ इति उक्त्वा उत्थाय सः तं क्षिप्रं बाहुभ्याम् आदाय तले आक्षिपत्। हरिः अपि कन्दुकः इव समुत्थाय तं बाहुभ्याम् आक्षिपत्। ‘सुग्रीवः’ इति नाम्नि रावणस्य श्लेषः — शोभनग्रीवः सन् अधुना ग्रीवाहीनः भविष्यसि इति तर्जनम्। सुग्रीवः स्वं ‘सखा दासः च’ इति वदति — रामस्य मित्रत्वं सेवकत्वं च उभयम् अपि तस्य गौरवम्। मुकुटपातनं राज्ञः परमः अपमानः; सुन्दरकाण्डे हनुमता यथा रावणः अपमानितः, तथा अत्र सुग्रीवेण। ‘कन्दुवत्’ इति उपमा सुग्रीवस्य लाघवं दर्शयति — भूमौ पतितः अपि सः कन्दुकः इव सद्यः उत्पतति। अत्र सुग्रीवस्य साहसं रामस्य अनुमतिं विना एव कृतम्; अग्रिमे सर्गे रामः तत् उपालभते। सुग्रीवस्य क्रोधस्य मूलं रावणस्य दर्शनम् एव — यः स्वमित्रस्य भार्यां हृतवान्, तं दृष्ट्वा सः सहितुं न शक्नोति। वालिना सह पूर्वं कृतं द्वन्द्वयुद्धम् अपि तस्य अनुभवः, अतः सः निःशङ्कं मल्लयुद्धाय प्रवर्तते। रावणस्य तर्जनं तस्य अहंकारं, सुग्रीवस्य कर्म च तस्य निर्भयतां दर्शयतः।

As the monkey chiefs and Rāghava himself looked on, Sugrīva, at the sight of the rākṣasa king, suddenly sprang up. Filled with the force of his rage, with courage and with strength, he rose from the mountain top and leapt onto the gate-tower. He stood there a moment, looked at the rākṣasa fearlessly, and, counting him no more than a straw, spoke harshly: "Rākṣasa, I am the friend and servant of Rāma, lord of the worlds. By the power of that king of kings, you will not escape me today." With that he suddenly leapt on him, tore off his splendid crown and flung it to the ground. Seeing him come on so fast, the night-ranger said, "While you were out of my sight you were Sugrīva, 'the fine-necked'; now you will have no neck at all." With these words he rose, seized him quickly in both arms and dashed him down on the floor; and the monkey bounced up like a ball and dashed him down in turn. Rāvaṇa's threat is a pun on Sugrīva's name: "fine-necked" now, he will soon be neckless. Sugrīva calls himself Rāma's "friend and servant," and counts both his friendship and his service to Rāma as his glory. Knocking off a king's crown is the ultimate insult: as Hanūmān had humiliated Rāvaṇa in the Sundara Kāṇḍa, so Sugrīva does here. "Like a ball" shows how nimble he was — thrown to the ground, he sprang straight back up. Sugrīva does all this without Rāma's leave, and in the next sarga Rāma reproaches him for it. The root of his fury is the sight of Rāvaṇa himself: he cannot bear to see the man who stole his friend's wife. He had fought Vālin hand to hand before, so he threw himself into the wrestling without hesitation. Rāvaṇa's threat shows his arrogance, Sugrīva's deed his fearlessness.

३उभयोर्घोरं मल्लयुद्धम्

१४परस्परं स्वेदविदिग्धगात्रौ परस्परं शोणितरक्तदेहौ।
परस्परं श्लिष्टनिरुद्धचेष्टौ परस्परं शाल्मलिकिंशुकाविव॥

१५मुष्टिप्रहारैश्च तलप्रहारैररत्निघातैश्च कराग्रघातैः।
तौ चक्रतुर्युद्धमसह्यरूपं महाबलौ राक्षसवानरेन्द्रौ॥

१६कृत्वा नियुद्धं भृशमुग्रवेगौ कालं चिरं गोपुरवेदिमध्ये।
उत्क्षिप्य चोत्क्षिप्य विनम्य देहौ पादक्रमाद्गोपुरवेदिलग्नौ॥

१७अन्योन्यमापीड्य विलग्नदेहौ तौ पेततुः सालनिखातमध्ये।
उत्पेततुर्भूमितलं स्पृशन्तौ स्थित्वा मुहूर्तं त्वभिनिःश्वसन्तौ॥

१८आलिङ्ग्य चालिङ्ग्य च बाहुयोक्त्रैः संयोजयामासतुराहवे तौ।
संरम्भशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौ सुचेरतुः सम्प्रति युद्धमार्गैः॥

१९शार्दूलसिंहाविव जातदंष्ट्रौ गजेन्द्रपोताविव सम्प्रयुक्तौ।
संहत्य संवेद्य च तौ कराभ्यां तौ पेततुर्वै युगपद्धरायाम्॥

२०उद्यम्य चान्योन्यमधिक्षिपन्तौ संचक्रमाते बहु युद्धमार्गे।
व्यायामशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौ क्लमं न तौ जग्मतुराशु वीरौ॥

२१बाहूत्तमैर्वारणवारणाभैर्निवारयन्तौ परवारणाभौ।
चिरेण कालेन भृशं प्रयुद्धौ संचेरतुर्मण्डलमार्गमाशु॥

२२तौ परस्परमासाद्य यत्तावन्योन्यसूदने।
मार्जाराविव भक्षार्थेऽवतस्थाते मुहुर्मुहुः॥

ततः परस्परं स्वेदेन विदिग्धगात्रौ, शोणितेन रक्तदेहौ, परस्परं श्लिष्टौ निरुद्धचेष्टौ च तौ पुष्पितौ शाल्मलिकिंशुकवृक्षौ इव अदृश्येताम्। मुष्टिप्रहारैः, तलप्रहारैः, अरत्निघातैः कूर्परप्रहारैः, कराग्रघातैः च महाबलौ राक्षसवानरेन्द्रौ असह्यरूपं युद्धं चक्रतुः। उग्रवेगौ तौ गोपुरवेदिमध्ये चिरं कालं नियुद्धं बाहुयुद्धं कृत्वा, पुनः पुनः उत्क्षिप्य देहौ विनम्य, पादक्रमेण गोपुरवेद्याः समीपं लग्नौ। अन्योन्यम् आपीड्य विलग्नदेहौ तौ प्राकारस्य परिखायाः च मध्ये अपतताम्; मुहूर्तं भूमितलं स्पृशन्तौ अभिनिःश्वसन्तौ स्थित्वा पुनः उत्पेततुः। पुनः पुनः आलिङ्ग्य बाहुयोक्त्रैः परस्परं बद्ध्वा, संरम्भेण शिक्षया बलेन च सम्प्रयुक्तौ तौ विविधैः युद्धमार्गैः चेरतुः। जातदंष्ट्रौ शार्दूलसिंहौ इव, सम्प्रयुक्तौ गजेन्द्रपोतौ इव, तौ कराभ्यां संहत्य संवेद्य च युगपत् धरायां पेततुः। उद्यम्य अन्योन्यम् अधिक्षिपन्तौ बहुधा युद्धमार्गे संचक्रमाते; व्यायामशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौ तौ वीरौ आशु क्लमं न जग्मतुः। वारणवारणाभैः गजशुण्डासदृशैः उत्तमबाहुभिः परवारणं निवारयन्तौ, चिरं भृशं युद्ध्वा तौ मण्डलमार्गे आशु संचेरतुः। अन्योन्यसूदने यत्तौ तौ परस्परम् आसाद्य, भक्षार्थे मार्जारौ इव, मुहुर्मुहुः अवतस्थाते। अस्मिन् भागे कविः वंशस्थोपजातिवृत्तैः मल्लयुद्धस्य गतिं वेगं च वर्णयति; ‘परस्परम्’ इति पदस्य चतुर्वारं पुनरुक्तिः उभयोः समानबलत्वं दर्शयति। शाल्मलिकिंशुकयोः रक्तपुष्पाणि रक्तसिक्तयोः वीरयोः उपमानम्। मार्जारयोः उपमा द्वयोः सावधानं प्रतीक्षणं सूचयति — प्रहारात् पूर्वं अवसरस्य अन्वेषणम्। ‘मण्डल’शब्दस्य भरतोक्तं चतुर्विधं लक्षणं — चारिमण्डलं, करणमण्डलं, खण्डमण्डलं, महामण्डलम् — मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां विवृतम्। ‘स्वेदविदिग्धगात्रौ’, ‘शोणितरक्तदेहौ’ इति विशेषणैः युद्धस्य दीर्घता श्रमः च सूच्यते; तथापि ‘क्लमं न जग्मतुः’ इति उभयोः सहनशक्तिः प्रशस्यते। प्राकारपरिखयोः मध्ये पतनं, पुनः उत्पतनं च युद्धस्य स्थानपरिवर्तनं दर्शयति — गोपुरस्य उपरि आरब्धं युद्धं भूमिं यावत् प्रसृतम्। ‘गजेन्द्रपोतौ’ इति उपमा तयोः युवत्वम् उत्साहं च सूचयति, ‘शार्दूलसिंहौ’ इति तयोः क्रौर्यम्। एवं कविः एकस्मिन् एव प्रसङ्गे बहुविधाभिः उपमाभिः युद्धस्य नानारूपाणि चित्रयति, पाठकस्य च मनसि रोमहर्षं जनयति। वानरराक्षसयोः एषः प्रथमः प्रत्यक्षः संघर्षः, यः अग्रिमस्य महायुद्धस्य पूर्वरूपम् इव।

Their limbs smeared with each other's sweat and their bodies red with each other's blood, each locked in the other's grip and held motionless, they looked like a silk-cotton tree and a kiṃśuka in flower. With blows of their fists and slaps of their palms, with strokes of their forearms and elbows and jabs of their fingertips, the mighty kings of the rākṣasas and of the monkeys fought a fight too terrible to watch. Fierce and fast, they wrestled a long time in the middle of the gate-tower's platform, lifting each other again and again and bending their bodies, until their footwork brought them up against its edge. Crushing each other, their bodies interlocked, they fell into the space between the rampart and the moat; they lay a moment on the ground, gasping, and then sprang up again. Clasping and clasping again, they bound each other in the ropes of their arms, and full of fury, training and strength they moved through the many ways of combat. Like a tiger and a lion with new-grown fangs, like two young elephants locked together, they grappled with their hands, strained against each other and fell to the ground together. Lifting each other and hurling each other down, they went through many ways of fighting; both were hardened by exercise, training and strength, and neither soon grew tired. Warding each other off with their fine arms like elephants' trunks, as elephants fend off a rival, they fought hard and long and circled swiftly round each other. Closing in, each bent on killing the other, they stood poised again and again like two cats over a piece of food. In this passage the poet uses quick-moving metres to convey the speed and rush of the wrestling, and the repeated "each other" shows that the two were equally matched. The red flowers of the silk-cotton and kiṃśuka trees are the image for the two heroes drenched in blood. The cats show them watching each other warily, looking for an opening before they strike. "Smeared with sweat," "red with blood" speak of a long and exhausting fight, yet "neither grew tired" praises the endurance of both. Their fall between rampart and moat and their rising again show the fight moving — begun on top of the gate-tower, it spread down to the ground. The young elephants suggest their youthful vigour, the tiger and lion their ferocity. With so many images in one episode the poet paints the many faces of the fight and makes the reader's hair stand on end. This is the first direct clash between monkey and rākṣasa, a foretaste of the great war to come.

४मल्लयुद्धस्य विविधाः मार्गाः

२३मण्डलानि विचित्राणि स्थानानि विविधानि च।
गोमूत्रकाणि चित्राणि गतप्रत्यागतानि च॥

२४तिरश्चीनगतान्येव तथा वक्रगतानि च।
परिमोक्षं प्रहाराणां वर्जनं परिधावनम्॥

२५अभिद्रवणमाप्लावमवस्थानं सविग्रहम्।
परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम्॥

२६उपन्यस्तमपन्यस्तं युद्धमार्गविशारदौ।
तौ विचेरतुरन्योन्यं वानरेन्द्रश्च रावणः॥

युद्धमार्गविशारदौ वानरेन्द्रः रावणः च अन्योन्यं विचित्राणि मण्डलानि, विविधानि स्थानानि, गोमूत्रकाणि वक्रगतीः, गतप्रत्यागतानि, तिरश्चीनगतानि, वक्रगतानि च दर्शयन्तौ चेरतुः। प्रहाराणां परिमोक्षः, वर्जनं, परिधावनम्, अभिद्रवणम्, आप्लावः, सविग्रहम् अवस्थानं, परावृत्तम्, अपावृत्तम्, अपद्रुतम्, अवप्लुतम्, उपन्यस्तम्, अपन्यस्तम् इति सर्वे मल्लयुद्धस्य प्रकाराः तयोः दृष्टाः। एषा मल्लविद्यायाः पारिभाषिकशब्दानां सूची — कदाचित् प्रतियोद्धारं परितः धावनं, कदाचित् सम्मुखं शीघ्रम् आक्रमणं, कदाचित् प्लुत्या अवतरणं, कदाचित् पृष्ठतः प्रत्यावर्तनम्, कदाचित् बाहुप्रसारणं, कदाचित् बाहुसंकोचनम् इति हिन्दीभाष्यम् एतान् प्रकारान् विवृणोति। कविः अत्र युद्धकलायाः शास्त्रीयं ज्ञानं प्रदर्शयति, येन द्वयोः योद्धृणां समानं कौशलं स्पष्टं भवति। ‘गोमूत्रक’ इति गोमूत्ररेखावत् वक्रा गतिः। स्थानानि वैष्णवसमपादवैशाखमण्डलप्रत्यालीढानालीढानि इति पादटिप्पण्याम् उक्तानि। एवं न केवलं बलस्य, अपि तु शिक्षायाः अपि युद्धम् इदम्। सुग्रीवः वानरः अपि सन् मल्लविद्यायां रावणेन तुल्यः इति कविः निदर्शयति; अतः अस्य युद्धस्य फलं केवलं बलेन न निर्णीतम्।

Masters of the ways of combat, the monkey king and Rāvaṇa moved against each other through every form of wrestling: varied circling moves and many stances, zigzags like the wavy track of a cow's urine, advances and retreats, sideways and crooked movements, slipping blows, dodging and running round, rushing in, springing, standing firm in the clinch, turning about, turning away, running off and leaping down, closing in and drawing back. This is a list of the technical terms of the wrestler's art — now running round the opponent, now charging straight at him, now dropping down with a leap, now wheeling round behind, now stretching the arms out, now drawing them in. The poet shows here a learned knowledge of the art of fighting, which makes clear that the two combatants were equally skilled. So this was a contest not only of strength but of training: Sugrīva, monkey though he was, was Rāvaṇa's equal in the wrestler's art, and the outcome could not be decided by strength alone.

५मायाप्रयोगं ज्ञात्वा सुग्रीवस्य प्रत्यागमनम्

२७एतस्मिन्नन्तरे रक्षो मायाबलमथात्मनः।
आरब्धुमुपसम्पेदे ज्ञात्वा तं वानराधिपः॥

२८उत्पपात तदाऽऽकाशं जितकाशी जितक्लमः।
रावणः स्थित एवात्र हरिराजेन वञ्चितः॥

२९अथ हरिवरनाथः प्राप्तसंग्रामकीर्तिर्निशिचरपतिमाजौ योजयित्वा श्रमेण।
गगनमतिविशालं लङ्घयित्वार्कसूनुर्हरिगणबलमध्ये रामपार्श्वं जगाम॥

३०इति स सवितृसूनुस्तत्र तत्कर्म कृत्वा पवनगतिरनीकं प्राविशत्सम्प्रहृष्टः।
रघुवरनृपसूनोर्वर्धयन्युद्धहर्षं तरुमृगगणमुख्यैः पूज्यमानो हरीन्द्रः॥

एतस्मिन् अन्तरे रक्षः रावणः आत्मनः मायाबलम् आरब्धुम् उपसम्पेदे। तं ज्ञात्वा वानराधिपः सुग्रीवः जितकाशी जितक्लमः सन् तदा आकाशम् उत्पपात। हरिराजेन वञ्चितः रावणः तत्रैव स्थितः अभवत्। अथ प्राप्तसंग्रामकीर्तिः हरिवरनाथः अर्कसूनुः सुग्रीवः निशिचरपतिम् आजौ श्रमेण योजयित्वा, अतिविशालं गगनं लङ्घयित्वा, हरिगणबलमध्ये रामस्य पार्श्वं जगाम। इति सः सवितृसूनुः तत्र तत् कर्म कृत्वा पवनगतिः सम्प्रहृष्टः अनीकं प्राविशत्, रघुवरनृपसूनोः रामस्य युद्धहर्षं वर्धयन्, तरुमृगगणमुख्यैः पूज्यमानः। सुग्रीवस्य बुद्धिः अत्र प्रशंसनीया — मायायुद्धे रावणस्य प्राबल्यं ज्ञात्वा सः समये एव निवृत्तः। ‘जितकाशी’ इति विजयोल्लासेन शोभमानः; ‘जितक्लमः’ इति श्रमं जितवान्। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ मालिनीवृत्ते निबद्धौ। ‘अर्कसूनुः’, ‘सवितृसूनुः’ इति नामभ्यां सुग्रीवस्य सूर्यपुत्रत्वं स्मारितम्। अस्य साहसस्य फलं द्विविधम् — रावणस्य अपमानः, वानराणां च उत्साहवर्धनम्। रावणः तु मायाम् आश्रयितुम् इच्छति इति तस्य दौर्बल्यम् अपि अत्र प्रकटितम् — धर्मयुद्धे पराजयं दृष्ट्वा सः कपटं प्रति गच्छति, यथा इन्द्रजित् अपि अग्रे करिष्यति।

Meanwhile Rāvaṇa began to call on his own power of illusion. The monkey king saw it, and, triumphant and unwearied, sprang into the sky, while Rāvaṇa was left standing where he was, outwitted by the king of the monkeys. Then Sugrīva, the Sun's son, lord of the best of monkeys, having won fame in battle and worn out the lord of the night-rangers in the fight, crossed the vast sky and came back to Rāma's side in the midst of the monkey host. Having done that deed, the Sun's son, swift as the wind, rejoined the army in high delight, adding to the joy of battle of Rāma, prince of the Raghus, and honoured by the chiefs of the monkey hordes. Sugrīva's good sense deserves praise here: knowing that in a battle of magic Rāvaṇa would have the upper hand, he withdrew at just the right moment. "Triumphant" means radiant with victory, and "unwearied" means he had overcome his fatigue. The closing verses, in a graceful longer metre, twice call him the Sun's son, reminding us of his father. His bold deed bore double fruit: Rāvaṇa was humiliated, and the monkeys' spirits rose. And Rāvaṇa's resort to magic reveals his weakness too: seeing himself losing a fair fight, he turns to trickery, as Indrajit too will do later.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि
योजनद्वयमण्डलम् ४०.१ द्वियोजनविस्तारयुक्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
योजनयोः द्वयं योजनद्वयम्, तत् मण्डलं यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘सुवेलाग्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ससुग्रीवो ४०.१ सुग्रीवेण सहितः
सन्धिः
स + सुग्रीवः → ससुग्रीवः — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘ससुग्रीवो हरि’ इति विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
समासः
सुग्रीवेण सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुन्यस्तां ४०.३ सुन्दररीत्या विन्यस्ताम्
सन्धिः
सु + न्यस्ताम् → सुन्यस्ताम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुष्ठु न्यस्ता — प्रादिसमासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘लङ्काम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
गोपुरशृङ्गस्थं ४०.३ नगरद्वारस्य शिखरे स्थितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गोपुरस्य शृङ्गे तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राक्षसेन्द्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
श्वेतचामरपर्यन्तं ४०.४ उभयतः श्वेतचामरैः वीज्यमानम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
श्वेतानि चामराणि पर्यन्ते यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विजयच्छत्रशोभितम् ४०.४ जयसूचकेन छत्रेण भूषितम्
सन्धिः
विजय + छत्र → विजयच्छत्र — छकारस्य द्वित्वम् (तुगागमः)
समासः
विजयस्य छत्रं, तेन शोभितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
उत्कृष्टकिणवक्षसम् ४०.५ यस्य वक्षसि गाढाः व्रणचिह्नाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
उत्कृष्टाः किणाः यस्मिन् तादृशं वक्षः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
शशलोहितरागेण ४०.६ शशरुधिरसदृशेन रक्तवर्णेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शशस्य लोहितम् इव रागः — उपमानगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
मेघराशिमिवाम्बरे ४०.६ आकाशे मेघसमूहम् इव
सन्धिः
मेघराशिम् + इव → मेघराशिमिव; इव + अम्बरे → इवाम्बरे — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
मेघानां राशिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘मेघराशिम्’ द्वितीया एकवचनम्; ‘अम्बरे’ सप्तमी एकवचनम्
सहसोत्थितः ४०.७ अकस्मात् उत्थितः
सन्धिः
सहसा + उत्थितः → सहसोत्थितः — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘उत्थितः’ प्रथमा एकवचनम् (क्तः)
अचलाग्रादथोत्थाय ४०.८ पर्वतशिखरात् ततः उत्थाय
सन्धिः
अचल + अग्रात् → अचलाग्रात् — सवर्णदीर्घसन्धिः; अग्रात् + अथ → अग्रादथ — जश्त्वम्; अथ + उत्थाय → अथोत्थाय — गुणसन्धिः
समासः
अचलस्य अग्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘अचलाग्रात्’ पञ्चमी एकवचनम्; ‘उत्थाय’ ल्यबन्तम्
पुप्लुवे ४०.८ उत्प्लुत्य गतवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्लु’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
निर्भयेनान्तरात्मना ४०.९ भयरहितेन मनसा
सन्धिः
निर्भयेन + अन्तरात्मना → निर्भयेनान्तरात्मना — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
निर्गतं भयं यस्मात् — प्रादिबहुव्रीहिः; अन्तरः आत्मा — कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
तृणीकृत्य ४०.९ तृणवत् तुच्छं मत्वा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तृण + च्वि + ‘कृ’ — गतिसमासः
विभक्तिः
ल्यबन्तम् अव्ययम्
मोक्ष्यसेऽद्य ४०.१० अद्य मुक्तः भविष्यसि
सन्धिः
मोक्ष्यसे + अद्य → मोक्ष्यसेऽद्य — पूर्वरूपसन्धिः (अवग्रहः)
समासः
समासः नास्ति — ‘मुच्’ धातोः कर्मणि लृट्
विभक्तिः
‘मोक्ष्यसे’ लृट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
हीनग्रीवो ४०.१२ कण्ठरहितः (सुग्रीवनाम्नि श्लेषः)
सन्धिः
हीनग्रीवः + भविष्यसि → हीनग्रीवो — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
समासः
हीना ग्रीवा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कन्दुवत् ४०.१३ कन्दुकः इव
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘कन्दु’ + वतिः (तुल्यार्थे)
विभक्तिः
अव्ययम्
स्वेदविदिग्धगात्रौ ४०.१४ प्रस्वेदेन लिप्तशरीरौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वेदेन विदिग्धानि गात्राणि ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
शाल्मलिकिंशुकाविव ४०.१४ शाल्मलिपलाशवृक्षौ इव
सन्धिः
किंशुकौ + इव → किंशुकाविव — अयादिसन्धिः (औ → आव्)
समासः
शाल्मलिः च किंशुकः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
तलप्रहारैररत्निघातैश्च ४०.१५ करतलप्रहारैः कूर्परप्रहारैः च
सन्धिः
तलप्रहारैः + अरत्नि → तलप्रहारैररत्नि — विसर्गस्य रेफः (मुद्रणे पादान्ते योजकचिह्नम्)
समासः
अरत्नेः घाताः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
गोपुरवेदिलग्नौ ४०.१६ द्वारस्य वेदिकायां संलग्नौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गोपुरस्य वेदिः, तस्यां लग्नौ — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
सालनिखातमध्ये ४०.१७ प्राकारपरिखयोः अन्तराले
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सालः च निखातं च, तयोः मध्यम् — द्वन्द्वगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
बाहुयोक्त्रैः ४०.१८ भुजरूपैः बन्धनरज्जुभिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बाहवः एव योक्त्राणि — रूपककर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
गजेन्द्रपोताविव ४०.१९ गजराजशिशू इव
सन्धिः
पोतौ + इव → पोताविव — अयादिसन्धिः
समासः
गजेन्द्रयोः पोतौ — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
जग्मतुराशु ४०.२० शीघ्रं प्राप्तवन्तौ
सन्धिः
जग्मतुः + आशु → जग्मतुराशु — विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः लिट्
विभक्तिः
‘जग्मतुः’ लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
मार्जाराविव ४०.२२ बिडालौ इव
सन्धिः
मार्जारौ + इव → मार्जाराविव — अयादिसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
गोमूत्रकाणि ४०.२३ गोमूत्ररेखावत् वक्राः गतयः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गोमूत्रम् इव — कन्प्रत्ययान्तम् (उपमानार्थे)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
गतप्रत्यागतानि ४०.२३ अग्रे गमनानि पुनः प्रत्यावर्तनानि च
सन्धिः
प्रति + आगतानि → प्रत्यागतानि — यण्सन्धिः
समासः
गतानि च प्रत्यागतानि च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
आरब्धुमुपसम्पेदे ४०.२७ आरम्भं कर्तुम् उद्यतः
सन्धिः
आरब्धुम् + उपसम्पेदे → आरब्धुमुपसम्पेदे — मकारस्य स्वरे संयोगः
समासः
समासः नास्ति — आङ् + ‘रभ्’ तुमुन्; उप + सम् + ‘पद्’ लिट्
विभक्तिः
‘आरब्धुम्’ तुमुन्नन्तम्; ‘उपसम्पेदे’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
जितकाशी ४०.२८ विजयेन प्रकाशमानः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
जितेन काशते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
लङ्घयित्वार्कसूनुर्हरिगणबलमध्ये ४०.२९ आकाशम् अतिक्रम्य सूर्यपुत्रः वानरसेनामध्ये
सन्धिः
लङ्घयित्वा + अर्क → लङ्घयित्वार्क — सवर्णदीर्घसन्धिः; अर्कसूनुः + हरि → अर्कसूनुर्हरि — विसर्गस्य रेफः
समासः
‘अर्कसूनुः’ — अर्कस्य सूनुः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘लङ्घयित्वा’ क्त्वान्तम्; ‘अर्कसूनुः’ प्रथमा एकवचनम्
तरुमृगगणमुख्यैः ४०.३० प्रधानैः वानरैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तरुमृगाणां गणाः, तेषु मुख्याः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्