युद्धकाण्डम् — एकोनचत्वारिंशः सर्गः

सुवेलशिखराल्लङ्कावलोकनम्

लङ्कायाः वनोपवनवर्णनम्, वानराणां वनप्रवेशः, त्रिकूटशिखरे निविष्टायाः पुर्याः शोभा, चैत्यप्रासादः, रामस्य विस्मयः

सुवेले रात्रिम् उषिताः हरियूथपाः लङ्कायाः समसौम्यानि विशालानि वनोपवनानि दृष्ट्वा विस्मिताः अभवन्। चम्पकाशोकबकुलशालतालतमालहिन्तालार्जुननीपसप्तपर्णतिलककर्णिकारपाटलैः पुष्पिताग्रैः लतापरिगतैः द्रुमैः लङ्का इन्द्रस्य अमरावती इव शुशुभे। वनं सर्वर्तुकं षट्पदायुतं चैत्ररथनन्दनोपमम् आसीत्; दात्यूहकोयष्टिबकमयूरकोकिलभृङ्गराजकुररकोणालकसारसैः नादितम्। हृष्टाः कामरूपिणः वानराः तानि वनानि विविशुः, अन्ये यूथपाः सुग्रीवेण अनुज्ञाताः पताकिनीं लङ्कां जग्मुः, विहगान् मृगद्विपान् च वित्रासयन्तः, नादैः लङ्कां कम्पयन्तः। त्रिकूटस्य दिविस्पृशं शतयोजनविस्तीर्णं मनसापि दुरारोहं शिखरं, तत्र निविष्टा रावणपालिता लङ्का गोपुरैः काञ्चनराजतशालैः प्रासादविमानैः च भूषिता, तस्याः चैत्यप्रासादः सहस्रस्तम्भः कैलासशिखराकारः शतेन रक्षसां रक्ष्यते। तां समृद्धां महागृहसम्बाधां त्रिदिवप्रख्यां पुरीं दृष्ट्वा लक्ष्मीवान् रामः विस्मयं प्राप।

१सुवेलात् लङ्काया वनोपवनदर्शनम्

१तां रात्रिमुषितास्तत्र सुवेले हरियूथपाः।
लङ्कायां ददृशुर्वीरा वनान्युपवनानि च॥

२समसौम्यानि रम्याणि विशालान्यायतानि च।
दृष्टिरम्याणि ते दृष्ट्वा बभूवुर्जातविस्मयाः॥

तां रात्रिं सुवेले पर्वते उषिताः वीराः हरियूथपाः प्रभाते लङ्कायां स्थितानि वनानि उपवनानि च ददृशुः। तानि समानि सौम्यानि रम्याणि विशालानि आयतानि दृष्टिरम्याणि च आसन्। तानि दृष्ट्वा वानराः जातविस्मयाः बभूवुः। पूर्वसर्गे रात्रौ पुरी दूरात् दृष्टा, अधुना प्रभातस्य आलोके तस्याः समीपस्थाः वाटिकाः स्पष्टं दृश्यन्ते। शत्रोः नगरस्य सौन्दर्यम् अपि कविः निष्पक्षं वर्णयति। वानराः वनेषु जाताः, अतः वनस्य सौन्दर्यं ते सहजम् एव अनुभवन्ति; तेषां विस्मयः स्वाभाविकः।

The heroic monkey leaders spent that night on Mount Suvela, and at daybreak they saw the woods and groves of Laṅkā — level, gentle and lovely, broad and long, a delight to the eye — and they were filled with wonder. The night before, they had seen the city only from afar; now, in the light of dawn, the gardens near it stood out clearly. The poet describes even the beauty of the enemy's city without bias. And the monkeys, born in the forest, felt the beauty of a forest by nature, so their wonder was only natural.

२लङ्काया वृक्षसम्पत्, सर्वर्तुकं वनम्

३चम्पकाशोकबकुलशालतालसमाकुला।
तमालवनसंछन्ना नागमालासमावृता॥

४हिन्तालैरर्जुनैर्नीपैः सप्तपर्णैः सुपुष्पितैः।
तिलकैः कर्णिकारैश्च पाटलैश्च समन्ततः॥

५शुशुभे पुष्पिताग्रैश्च लतापरिगतैर्द्रुमैः।
लङ्का बहुविधैर्दिव्यैर्यथेन्द्रस्यामरावती॥

६विचित्रकुसुमोपेतै रक्तकोमलपल्लवैः।
शाद्वलैश्च तथा नीलैश्चित्राभिर्वनराजिभिः॥

७गन्धाढ्यान्यतिरम्याणि पुष्पाणि च फलानि च।
धारयन्त्यगमास्तत्र भूषणानीव मानवाः॥

८तच्चैत्ररथसंकाशं मनोज्ञं नन्दनोपमम्।
वनं सर्वर्तुकं रम्यं शुशुभे षट्पदायुतम्॥

लङ्का चम्पकैः अशोकैः बकुलैः शालैः तालैः च समाकुला, तमालवनैः संछन्ना, नागमालाभिः नागकेसरवृक्षैः समावृता आसीत्। हिन्तालैः अर्जुनैः नीपैः सुपुष्पितैः सप्तपर्णैः तिलकैः कर्णिकारैः पाटलैः च सा समन्ततः व्याप्ता। पुष्पिताग्रैः लतापरिगतैः बहुविधैः दिव्यैः द्रुमैः सा लङ्का इन्द्रस्य अमरावती इव शुशुभे। विचित्रकुसुमोपेतैः रक्तकोमलपल्लवैः, नीलैः शाद्वलैः, चित्राभिः वनराजिभिः च सा शोभिता। यथा मानवाः भूषणानि धारयन्ति, तथा तत्र अगमाः वृक्षाः गन्धाढ्यानि अतिरम्याणि पुष्पाणि फलानि च धारयन्ति स्म। तत् वनं चैत्ररथसंकाशं नन्दनोपमं मनोज्ञं सर्वर्तुकं रम्यं षट्पदैः भ्रमरैः आयुतं च शुशुभे। चैत्ररथं कुबेरस्य उद्यानम्, नन्दनम् इन्द्रस्य — अतः लङ्कायाः वनानि देवोद्यानैः सह तुल्यानि इति कविः वदति। ‘सर्वर्तुकम्’ इति पदेन सर्वेषु ऋतुषु पुष्पफलसमृद्धिः सूच्यते, या रावणस्य ऐश्वर्यस्य प्रभावः। वृक्षाणां नामावली वनस्य वैविध्यं दर्शयति; अत्र वृक्षाः भूषणधारिणः मानवाः इव इति उपमा सजीवं चित्रं रचयति। एवं रामस्य दृष्ट्या शत्रोः पुरी दिव्या इव प्रतिभाति, तथापि तस्याः स्वामिनः दोषात् एव सा विनाशम् एष्यति। अस्य वर्णनस्य अन्ते पाठकः अनुभवति यत् एतादृशं सुन्दरं नगरं रावणस्य एकस्य अपराधात् युद्धभूमिः भविष्यति। सुन्दरकाण्डे हनुमता दृष्टा अशोकवनिका अपि एतादृशी एव आसीत्; तत्र एव सीता निवसति इति स्मरणं रामस्य मनसि अपि स्यात्। वृक्षाणां पुष्पाणां च बाहुल्येन लङ्कायाः ऐश्वर्यं, तस्य च क्षणिकता उभयम् अपि कविः सूचयति।

Laṅkā was crowded with campaka, aśoka, bakula, śāla and palmyra trees, covered with groves of tamāla and ringed with rows of nāga trees. On every side it was filled with hintāla, arjuna and nīpa trees, with seven-leaved trees in full flower, with tilakas, karṇikāras and pāṭalas. With many kinds of heavenly trees, their tips in blossom and wreathed in creepers, Laṅkā shone like Amarāvatī, the city of Indra. It was bright with trees bearing many-coloured flowers and tender red shoots, with dark green lawns and lovely lines of woodland. The trees there wore fragrant flowers and delightful fruits as men wear ornaments. That forest, charming and lovely in every season, humming with bees, shone like Caitraratha and like Nandana. Caitraratha is the garden of Kubera and Nandana the garden of Indra, so the poet is saying that Laṅkā's woods rivalled the gardens of the gods. "Lovely in every season" means that flowers and fruit abounded all year round, a sign of Rāvaṇa's wealth and power. The long list of trees shows the variety of the forest, and the image of trees wearing flowers like people wearing jewellery makes the picture come alive. So in Rāma's eyes the enemy's city seems almost divine, and yet through its master's fault it is heading for destruction; by the end of the description the reader feels that so beautiful a city will become a battlefield because of one man's crime. The Aśoka grove that Hanūmān saw in the Sundara Kāṇḍa was just such a place, and the thought that Sītā lived there may well have been in Rāma's mind too. Through the abundance of trees and flowers the poet suggests both Laṅkā's splendour and how fleeting it is.

३विहगनादितानि वनानि, वानराणां प्रवेशः

९दात्यूहकोयष्टिबकैर्नृत्यमानैश्च बर्हिणैः।
रुतं परभृतानां च शुश्रुवे वननिर्झरे॥

१०नित्यमत्तविहंगानि भ्रमराचरितानि च।
कोकिलाकुलखण्डानि विहंगाभिरुतानि च॥

११भृङ्गराजाधिगीतानि कुररस्वनितानि च।
कोणालकविघुष्टानि सारसाभिरुतानि च।
विविशुस्ते ततस्तानि वनान्युपवनानि च॥

१२हृष्टाः प्रमुदिता वीरा हरयः कामरूपिणः।
तेषां प्रविशतां तत्र वानराणां महौजसाम्॥

१३पुष्पसंसर्गसुरभिर्ववौ घ्राणसुखोऽनिलः।
अन्ये तु हरिवीराणां यूथान्निष्क्रम्य यूथपाः।
सुग्रीवेणाभ्यनुज्ञाता लङ्कां जग्मुः पताकिनीम्॥

तत्र दात्यूहैः कोयष्टिभिः बकैः नृत्यमानैः बर्हिणैः मयूरैः च वनं शोभितम्, वननिर्झरेषु परभृतानां कोकिलानां रुतं च शुश्रुवे। तानि वनानि नित्यमत्तविहंगानि, भ्रमरैः आचरितानि, कोकिलैः आकुलखण्डानि, विहंगैः अभिरुतानि, भृङ्गराजैः अधिगीतानि, कुररैः स्वनितानि, कोणालकैः विघुष्टानि, सारसैः अभिरुतानि च आसन्। तानि वनोपवनानि हृष्टाः प्रमुदिताः वीराः कामरूपिणः हरयः विविशुः। तेषां महौजसां वानराणां प्रविशतां पुष्पसंसर्गेण सुरभिः घ्राणसुखः अनिलः ववौ। अन्ये तु यूथपाः हरिवीराणां यूथात् निष्क्रम्य सुग्रीवेण अनुज्ञाताः पताकिनीं लङ्कां जग्मुः। मूले एकादशः त्रयोदशः च श्लोकौ षट्पादौ। पक्षिणां नामावली वनस्य सजीवतां दर्शयति — सर्वत्र नादः, गन्धः, वर्णः च। वानराणां प्रवेशेन तस्य वनस्य शान्तिः भग्ना भविष्यति इति सूचना अपि अत्र निहिता। सुग्रीवस्य अनुज्ञया एव यूथपाः अग्रे गच्छन्ति, न स्वेच्छया — एतेन सेनायाः अनुशासनं प्रकाशितम्। पुष्पगन्धयुक्तः मन्दः अनिलः वानराणां श्रमं हरति, तेषां च उत्साहं वर्धयति। कविः अत्र युद्धात् पूर्वं प्रकृतेः शान्तं रमणीयं च रूपं वर्णयति, येन अग्रे आगामिनः संहारस्य भीषणता अधिकं स्फुटा भवति। ‘कामरूपिणः’ इति विशेषणं वानराणां सामर्थ्यं स्मारयति।

The forest was graced with gallinules, lapwings and cranes and with dancing peacocks, and by the forest waterfalls the call of cuckoos could be heard. The monkeys went into those woods and groves, always loud with birds wild with joy, haunted by bees, their thickets thronged with cuckoos and ringing with birdsong, sung over by bhṛṅgarāja birds, echoing with ospreys, loud with koṇālakas and resounding with cranes. The heroic monkeys, who could take any form they wished, were delighted and glad. As those mighty monkeys went in, a breeze blew, sweet with the scent of flowers and pleasant to breathe. Other troop-leaders left the ranks of monkey heroes and, with Sugrīva's leave, went on towards Laṅkā, bright with banners. The list of birds shows how alive the forest was — sound, scent and colour everywhere — and it also carries a hint that the monkeys' coming will shatter its peace. The troop-leaders go forward only with Sugrīva's leave, not as they please, which shows the army's discipline. The gentle, flower-scented breeze eases the monkeys' weariness and lifts their spirits. Here, before the war, the poet paints nature calm and lovely, so that the horror of the slaughter to come will stand out all the more; and "able to take any form" reminds us of the monkeys' powers.

४वानरनादेन लङ्काकम्पनं, त्रिकूटशिखरम्

१४वित्रासयन्तो विहगान्ग्लापयन्तो मृगद्विपान्।
कम्पयन्तश्च तां लङ्कां नादैः स्वैर्नदतां वराः॥

१५कुर्वन्तस्ते महावेगा महीं चरणपीडिताम्।
रजश्च सहसैवोर्ध्वं जगाम चरणोत्थितम्॥

१६ऋक्षाः सिंहाश्च महिषा वारणाश्च मृगाः खगाः।
तेन शब्देन वित्रस्ता जग्मुर्भीता दिशो दश॥

१७शिखरं तु त्रिकूटस्य प्रांशु चैकं दिविस्पृशम्।
समन्तात्पुष्पसंछन्नं महारजतसंनिभम्॥

नदतां वराः ते वानराः विहगान् वित्रासयन्तः, मृगान् द्विपान् च ग्लापयन्तः, स्वैः नादैः तां लङ्कां कम्पयन्तः अगच्छन्। महावेगाः ते चरणैः महीं पीडितां कुर्वन्ति स्म; तेषां चरणोत्थितं रजः सहसा ऊर्ध्वं जगाम। तेन शब्देन वित्रस्ताः ऋक्षाः सिंहाः महिषाः वारणाः मृगाः खगाः च भीताः दश दिशः जग्मुः। त्रिकूटस्य एकं शिखरं प्रांशु दिविस्पृशम्, समन्तात् पुष्पसंछन्नं, महारजतेन सुवर्णेन संनिभम् आसीत्। वानराणां आगमनस्य फलं प्रथमं वनस्य जन्तुषु एव दृश्यते — ते भयेन पलायन्ते, यथा अग्रे राक्षसाः अपि पलायिष्यन्ते। रजसः ऊर्ध्वगमनं सेनायाः महत्त्वं दर्शयति। अनन्तरं कविः दृष्टिं वनात् त्रिकूटस्य उन्नतं शिखरं प्रति नयति, यत्र लङ्का निविष्टा। अत्र ‘नदतां वराः’ इति विशेषणं वानराणां गर्जनस्य प्रसिद्धिं दर्शयति। वनजन्तूनां भयेन कविः राक्षसानाम् अपि आगामिनं भयं सूचयति — यत्र पशवः पक्षिणः च पलायन्ते, तत्र राक्षसाः अपि न स्थास्यन्ति।

Those champion roarers went on, frightening the birds, harrying the deer and elephants, and shaking Laṅkā with their roars. In their great speed they pounded the earth under their feet, and the dust their feet threw up rose suddenly into the sky. Terrified by the noise, bears, lions, buffaloes, elephants, deer and birds fled in fear to every quarter. One peak of Trikūṭa, lofty and touching the sky, covered all round with flowers, gleamed like gold. The first effect of the monkeys' arrival is seen among the forest creatures, who flee in terror, as the rākṣasas too will flee; where beasts and birds cannot stand their ground, neither will the rākṣasas. The dust rising high shows the vastness of the army, and "champion roarers" shows how famous the monkeys' roar was. Then the poet turns our eyes from the forest to the lofty peak of Trikūṭa, where Laṅkā stood.

५त्रिकूटशिखरे निविष्टाया लङ्काया वर्णनं, चैत्यप्रासादः

१८शतयोजनविस्तीर्णं विमलं चारुदर्शनम्।
श्लक्ष्णं श्रीमन्महच्चैव दुष्प्रापं शकुनैरपि॥

१९मनसापि दुरारोहं किं पुनः कर्मणा जनैः।
निविष्टा तस्य शिखरे लङ्का रावणपालिता॥

२०सा पुरी गोपुरैरुच्चैः पाण्डुराम्बुदसंनिभैः।
काञ्चनेन च शालेन राजतेन च शोभते॥

२१प्रासादैश्च विमानैश्च लङ्का परमभूषिता।
घनैरिवातपापाये मध्यमं वैष्णवं पदम्॥

२२यस्यां स्तम्भसहस्रेण प्रासादः समलंकृतः।
कैलासशिखराकारो दृश्यते खमिवोल्लिखन्॥

२३चैत्यः स राक्षसेन्द्रस्य बभूव पुरभूषणम्।
शतेन रक्षसां नित्यं यः समग्रेण रक्ष्यते॥

२४मनोज्ञां काञ्चनवतीं पर्वतैरुपशोभिताम्।
नानाधातुविचित्रैश्च उद्यानैरुपशोभिताम्॥

२५नानाविहगसंघुष्टां नानामृगनिषेविताम्।
नानाकुसुमसम्पन्नां नानाराक्षससेविताम्॥

तत् शिखरं शतयोजनविस्तीर्णं, विमलं, चारुदर्शनं, श्लक्ष्णं, श्रीमत्, महत्, शकुनैः अपि दुष्प्रापम् आसीत्। मनसा अपि तत् दुरारोहम्, किं पुनः जनैः कर्मणा। तस्य शिखरे रावणपालिता लङ्का निविष्टा। सा पुरी पाण्डुराम्बुदसंनिभैः उच्चैः गोपुरैः, काञ्चनेन राजतेन च शालेन प्राकारेण शोभते। यथा वर्षर्तौ घनैः विष्णोः मध्यमं पदम् आकाशं शोभते, तथा प्रासादैः विमानैः च लङ्का परमभूषिता आसीत्। यस्यां स्तम्भसहस्रेण समलंकृतः कैलासशिखराकारः प्रासादः खम् उल्लिखन् इव दृश्यते। सः चैत्यप्रासादः राक्षसेन्द्रस्य पुरस्य भूषणम्, यः शतेन रक्षसां समग्रेण नित्यं रक्ष्यते। सा पुरी मनोज्ञा काञ्चनवती पर्वतैः उपशोभिता, नानाधातुविचित्रैः उद्यानैः उपशोभिता, नानाविहगसंघुष्टा, नानामृगनिषेविता, नानाकुसुमसम्पन्ना, नानाराक्षससेविता च आसीत्। ‘मध्यमं वैष्णवं पदम्’ इति त्रिविक्रमस्य द्वितीयं पदम् अन्तरिक्षम् इति प्रसिद्धम्। प्रासादशब्दस्य विमानशब्दस्य च लक्षणं मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां हिन्दीशब्दसागरात् उद्धृतम्। पुर्याः वर्णने उच्चता, दुर्गमता, समृद्धिः, रक्षा च इति चत्वारः गुणाः क्रमेण उक्ताः — एते एव युद्धस्य काठिन्यं सूचयन्ति। चैत्यप्रासादस्य शतेन रक्षकैः रक्षणं रावणस्य सावधानतां दर्शयति। मूले चतुर्विंशः पञ्चविंशः च श्लोकौ समीक्षितपाठे न स्तः। शिखरस्य शतयोजनविस्तारः मनसा अपि दुरारोहता च अतिशयोक्त्या लङ्कायाः अजेयतां दर्शयन्ति; तथापि रामस्य सेना तत्र एव प्रविशति, अतः रामस्य पराक्रमः ततः अपि महान् इति व्यज्यते। गोपुराणि श्वेतमेघसदृशानि, शालः काञ्चनराजतः, प्रासादाः विमानानि च मेघैः इव आकाशं व्याप्नुवन्ति — एषः सर्वः रावणस्य वैभवः। ‘नाना’ इति पदस्य षड्वारं पुनरुक्त्या पुर्याः वैविध्यं सम्पूर्णता च सूच्यते — विहगाः, मृगाः, कुसुमानि, राक्षसाः च सर्वे बहुविधाः। चैत्यप्रासादः कदाचित् रावणस्य पूजास्थानं, यत्र सः यज्ञान् करोति इति व्याख्यातारः वदन्ति। एवं सुन्दरकाण्डे हनुमता दग्धा अपि लङ्का पुनः पूर्ववत् शोभते इति ज्ञायते।

That summit was a hundred yojanas across, spotless, lovely to see, smooth, splendid and immense, hard even for birds to reach, and hard to climb even in thought, let alone in deed. On that summit stood Laṅkā, guarded by Rāvaṇa. The city shone with high gate-towers like white clouds and with walls of gold and silver. It was richly adorned with mansions and towered palaces, as the sky, the middle stride of Viṣṇu, is adorned with clouds in the rainy season. In it stood a palace graced with a thousand pillars, shaped like a peak of Kailāsa, which seemed to scrape the sky. That shrine-palace was the jewel of the rākṣasa king's city, and a full hundred rākṣasas guarded it at all times. The city was charming and rich in gold, graced with hills and with gardens bright with many minerals, loud with many kinds of birds, haunted by many kinds of beasts, full of many kinds of flowers and peopled by many kinds of rākṣasas. The "middle stride of Viṣṇu" is the sky, well known as the second of the three strides Viṣṇu took in his Trivikrama form. In the description of the city four qualities come in turn — its height, its inaccessibility, its wealth and its defences — and they tell how hard the war will be. The hundred guards on the shrine-palace show Rāvaṇa's watchfulness; this was perhaps his place of worship, where he performed his sacrifices. A summit a hundred yojanas wide and too hard to climb even in thought are exaggerations that show Laṅkā to be unconquerable — and yet Rāma's army will enter it, which says that Rāma's prowess is greater still. Gate-towers like white clouds, walls of gold and silver, palaces filling the sky like clouds: all this is Rāvaṇa's glory. The word "many kinds," repeated again and again, conveys the city's variety and completeness. And it appears that Laṅkā, though Hanūmān had burned it in the Sundara Kāṇḍa, shone again as before.

६रामस्य लङ्कादर्शनं विस्मयश्च

२६तां समृद्धां समृद्धार्थां लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रजः।
रावणस्य पुरीं रामो ददर्श सह वानरैः॥

२७तां महागृहसम्बाधां दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः।
नगरीं त्रिदिवप्रख्यां विस्मयं प्राप वीर्यवान्॥

२८तां रत्नपूर्णां बहुसंविधानां प्रासादमालाभिरलंकृतां च।
पुरीं महायन्त्रकवाटमुख्यां ददर्श रामो महता बलेन॥

लक्ष्मीवान् लक्ष्मणाग्रजः रामः वानरैः सह तां समृद्धां समृद्धार्थां रावणस्य पुरीं ददर्श। महागृहैः सम्बाधां त्रिदिवप्रख्यां तां नगरीं दृष्ट्वा वीर्यवान् रामः विस्मयं प्राप। रत्नपूर्णां बहुसंविधानां प्रासादमालाभिः अलंकृतां महायन्त्रैः कवाटैः मुख्यां तां पुरीं रामः महता बलेन सह ददर्श। अत्र विस्मयः भयस्य न, अपि तु शत्रोः सामर्थ्यस्य सम्यक् आकलनस्य फलम्। एतादृशी दुर्गमा पुरी अपि रामस्य बलेन जेतव्या इति निश्चयः अन्ते उपजातिवृत्तेन प्रकटितः। ‘लक्ष्मीवान्’ इति विशेषणं रामस्य अपि ऐश्वर्यं स्मारयति — रावणस्य लक्ष्मीः दृश्यते, किन्तु रामस्य लक्ष्मीः धर्मेण युक्ता। ‘महता बलेन’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् रामः एकः न, अपि तु सर्वया सेनया सह तां पुरीं पश्यति, आक्रमणाय सज्जः। सर्गान्ते पुर्याः शोभा रामस्य संकल्पः च उभौ सह स्थापितौ।

Glorious Rāma, Lakṣmaṇa's elder brother, looked with the monkeys upon Rāvaṇa's city, prosperous and rich in every good thing. Seeing it crowded with great houses, like the third heaven, the valiant prince was filled with wonder. With his great army Rāma gazed at that city full of jewels, laid out in many ways, adorned with rows of mansions, its main gates fitted with great engines of war. His wonder is not fear but the result of a true estimate of the enemy's strength, and the closing verse makes plain his resolve that even a city so hard to take must be won. "Glorious" reminds us of Rāma's own fortune: Rāvaṇa's splendour is there to be seen, but Rāma's is joined to dharma. And "with his great army" shows that Rāma does not look on the city alone but with his whole host, ready to attack. So the sarga ends with the beauty of the city and Rāma's resolve set side by side.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि

समसौम्यानि ३९.२ समतलानि शान्तानि च

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समानि सौम्यानि च — कर्मधारयः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वनानि’ इत्यस्य विशेषणम्)

जातविस्मयाः ३९.२ आश्चर्यचकिताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: जातः विस्मयः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

तमालवनसंछन्ना ३९.३ तमालवृक्षसमूहैः आवृता

सन्धिः: सम् + छन्ना → संछन्ना — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: तमालानां वनैः संछन्ना — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘लङ्का’ इत्यस्य विशेषणम्)

नागमालासमावृता ३९.३ नागकेसरपङ्क्तिभिः परिवृता

सन्धिः: माला + समावृता → मालासमावृता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: नागानां मालाभिः समावृता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

पुष्पिताग्रैः ३९.५ पुष्पयुक्तशिखरैः

सन्धिः: पुष्पित + अग्रैः → पुष्पिताग्रैः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: पुष्पितानि अग्राणि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘द्रुमैः’ इत्यस्य विशेषणम्)

यथेन्द्रस्यामरावती ३९.५ यथा इन्द्रस्य पुरी अमरावती

सन्धिः: यथा + इन्द्रस्य → यथेन्द्रस्य — गुणसन्धिः; इन्द्रस्य + अमरावती → इन्द्रस्यामरावती — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अमरावती’ प्रथमा एकवचनम्; ‘इन्द्रस्य’ षष्ठी एकवचनम्

रक्तकोमलपल्लवैः ३९.६ अरुणैः मृदुभिः किसलयैः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रक्ताः कोमलाः च पल्लवाः — कर्मधारयः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

गन्धाढ्यान्यतिरम्याणि ३९.७ सुगन्धपूर्णानि अत्यन्तं रमणीयानि

सन्धिः: गन्ध + आढ्यानि → गन्धाढ्यानि — सवर्णदीर्घसन्धिः; गन्धाढ्यानि + अतिरम्याणि → …न्यतिरम्याणि — यण्सन्धिः
समासः: गन्धेन आढ्यानि — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

अगमाः ३९.७ वृक्षाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘अगमास्तत्र’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः: न गच्छन्ति इति — नञ्तत्पुरुषः (उपपदगर्भः)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

सर्वर्तुकं ३९.८ सर्वेषु ऋतुषु पुष्पफलयुक्तम्

सन्धिः: सर्व + ऋतुकम् → सर्वर्तुकम् — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: सर्वे ऋतवः यस्मिन् — बहुव्रीहिः (कप्प्रत्ययः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

षट्पदायुतम् ३९.८ भ्रमरैः व्याप्तम्

सन्धिः: षट्पद + आयुतम् → षट्पदायुतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: षट् पादाः यस्य सः षट्पदः (बहुव्रीहिः), तैः आयुतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

वननिर्झरे ३९.९ वनस्य जलप्रपाते

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वने निर्झरः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

परभृतानां ३९.९ कोकिलानाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: परैः भृताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

नित्यमत्तविहंगानि ३९.१० सदा मदयुक्तपक्षियुक्तानि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: नित्यं मत्ताः विहंगाः येषु तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वनानि’ इत्यस्य विशेषणम्)

भृङ्गराजाधिगीतानि ३९.११ भृङ्गराजपक्षिणां गीतैः मुखरितानि

सन्धिः: भृङ्गराज + अधिगीतानि → भृङ्गराजाधिगीतानि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: भृङ्गराजैः अधिगीतानि — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

घ्राणसुखो ३९.१३ नासिकायै सुखदः

सन्धिः: घ्राणसुखः + अनिलः → घ्राणसुखोऽनिलः — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः, पूर्वरूपं च
समासः: घ्राणस्य सुखः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘अनिलः’ इत्यस्य विशेषणम्)

यूथान्निष्क्रम्य ३९.१३ समूहात् बहिः आगत्य

सन्धिः: यूथात् + निष्क्रम्य → यूथान्निष्क्रम्य — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘यूथात्’ पञ्चमी एकवचनम्; ‘निष्क्रम्य’ ल्यबन्तम् अव्ययम्

ग्लापयन्तो ३९.१४ क्लेशयन्तः, भीषयन्तः

सन्धिः: ग्लापयन्तः + मृग… → ग्लापयन्तो — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
समासः: समासः नास्ति — ‘ग्लै’ धातोः णिजन्तात् शतृ
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

चरणपीडिताम् ३९.१५ पादाघातैः मर्दिताम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: चरणैः पीडिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘महीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

दिविस्पृशम् ३९.१७ आकाशं स्पृशत्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति (अलुक्समासः)
समासः: दिवि स्पृशति इति — उपपदतत्पुरुषः (सप्तम्याः अलुक्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘शिखरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

महारजतसंनिभम् ३९.१७ सुवर्णसदृशम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: महारजतेन संनिभम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

दुरारोहं ३९.१९ कष्टेन आरोहणीयम्

सन्धिः: दुर् + आरोहम् → दुरारोहम् — रेफस्य स्वरे संयोगः
समासः: दुःखेन आरोढुं शक्यम् — प्रादिसमासः (खल्प्रत्ययः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

पाण्डुराम्बुदसंनिभैः ३९.२० श्वेतमेघसदृशैः

सन्धिः: पाण्डुर + अम्बुद → पाण्डुराम्बुद — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: पाण्डुराः अम्बुदाः, तैः संनिभानि — कर्मधारयगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘गोपुरैः’ इत्यस्य विशेषणम्)

घनैरिवातपापाये ३९.२१ ग्रीष्मान्ते मेघैः इव

सन्धिः: घनैः + इव → घनैरिव — विसर्गस्य रेफः; इव + आतप → इवातप — सवर्णदीर्घसन्धिः; आतप + अपाये → आतपापाये — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: आतपस्य अपायः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘घनैः’ तृतीया बहुवचनम्; ‘आतपापाये’ सप्तमी एकवचनम्

खमिवोल्लिखन् ३९.२२ आकाशं स्पृशन् इव

सन्धिः: खम् + इव → खमिव; इव + उल्लिखन् → इवोल्लिखन् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘उल्लिखन्’ प्रथमा एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (शतृ)

चैत्यः ३९.२३ पूज्यः प्रासादः, देवालयसदृशं भवनम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रजः ३९.२६ श्रीमान् लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता

सन्धिः: लक्ष्मीवान् + लक्ष्मण → लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मण — नकारस्य लकारः, पूर्वस्य अनुनासिकः (परसवर्णः); लक्ष्मण + अग्रजः → लक्ष्मणाग्रजः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: ‘लक्ष्मणाग्रजः’ — लक्ष्मणस्य अग्रजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: उभे प्रथमा एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणे)

त्रिदिवप्रख्यां ३९.२७ स्वर्गतुल्याम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: त्रिदिवेन प्रख्या (तुल्या) — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘नगरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

महायन्त्रकवाटमुख्यां ३९.२८ महद्भिः यन्त्रैः दृढकवाटैः च श्रेष्ठाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: महायन्त्रैः युक्तानि कवाटानि, तैः मुख्या — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)