॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ३८

युद्धकाण्डम् — अष्टात्रिंशः सर्गः

सुवेलारोहणम्

रामस्य सुवेलारोहणसंकल्पः, रावणं प्रति रोषः, वानरयूथपैः सह गिर्यारोहणम्, लङ्कादर्शनम्, सुवेलपृष्ठे निशावासः

सुवेलम् आरोढुं कृतमतिः लक्ष्मणानुगतः रामः सुग्रीवं धर्मज्ञं विभीषणं च श्लक्ष्णया गिरा अब्रवीत् — ‘इमं धातुशतैश्चितं शैलेन्द्रम् अध्यारोहामहे, अत्र निशां वत्स्यामः, लङ्कां च आलोकयिष्यामः।’ येन दुरात्मना मरणान्ताय भार्या हृता, यः धर्मं वृत्तं कुलं च न जानाति, तस्मिन् कीर्तिते एव रामस्य रोषः वर्धते; एकः नीचः कालपाशवशः पापं करोति, तस्य अपचारेण कुलं नश्यति। एवं वदन् रामः चित्रसानुं सुवेलम् आरुरोह। लक्ष्मणः सशरचापः पृष्ठतः, सुग्रीवः सविभीषणः, हनुमदङ्गदनीलादयः यूथपाः च अन्वारोहन्। शिखरात् ते खे विषक्ताम् इव प्रवरद्वारां प्राकारशोभितां राक्षससम्पूर्णां लङ्कां ददृशुः, नीलैः राक्षसैः प्राकारम् अपरं कृतम् इव। युद्धकाङ्क्षिणः राक्षसान् दृष्ट्वा वानराः नादान् मुमुचुः। सूर्ये अस्तं गते पूर्णचन्द्रप्रदीप्ता रात्रिः प्रावर्तत, रामः च विभीषणेन सत्कृतः सलक्ष्मणः यूथपसंयुतः सुवेलपृष्ठे सुखम् अवसत्।

१सुवेलारोहणस्य संकल्पः, रावणं प्रति रोषः

१स तु कृत्वा सुवेलस्य मतिमारोहणं प्रति।
लक्ष्मणानुगतो रामः सुग्रीवमिदमब्रवीत्॥

२विभीषणं च धर्मज्ञमनुरक्तं निशाचरम्।
मन्त्रज्ञं च विधिज्ञं च श्लक्ष्णया परया गिरा॥

३सुवेलं साधु शैलेन्द्रमिमं धातुशतैश्चितम्।
अध्यारोहामहे सर्वे वत्स्यामोऽत्र निशामिमाम्॥

४लङ्कां चालोकयिष्यामो निलयं तस्य रक्षसः।
येन मे मरणान्ताय हृता भार्या दुरात्मना॥

५येन धर्मो न विज्ञातो न वृत्तं न कुलं तथा।
राक्षस्या नीचया बुद्ध्या येन तद्गर्हितं कृतम्॥

६तस्मिन्मे वर्तते रोषः कीर्तिते राक्षसाधमे।
यस्यापराधान्नीचस्य वधं द्रक्ष्यामि रक्षसाम्॥

७एको हि कुरुते पापं कालपाशवशं गतः।
नीचेनात्मापचारेण कुलं तेन विनश्यति॥

सुवेलम् आरोढुं मतिं कृत्वा लक्ष्मणानुगतः रामः सुग्रीवं, धर्मज्ञम् अनुरक्तं मन्त्रज्ञं विधिज्ञं च निशाचरं विभीषणं मधुरया परया गिरा अवदत्। ‘अयं सुवेलः शैलेन्द्रः धातुशतैः चितः। वयं सर्वे एनम् अध्यारोहामः, इमां निशाम् अत्र एव वसामः। इतः तस्य रक्षसः निलयं लङ्कां च आलोकयिष्यामः, येन दुरात्मना स्वस्य एव मरणाय मम भार्या हृता।’ ततः रामः रावणस्य दोषान् स्मरति — ‘तेन न धर्मः ज्ञातः, न सदाचारः, न कुलम्; केवलं राक्षसस्य नीचया बुद्ध्या तत् गर्हितं कर्म कृतम्। तस्य अधमस्य नाम्नि कीर्तिते एव मम रोषः वर्धते। तस्य एकस्य नीचस्य अपराधात् अहं सर्वेषां रक्षसां वधं द्रक्ष्यामि। कालपाशवशं गतः एकः एव पापं करोति, किन्तु तस्य आत्मापचारेण समग्रं कुलं नश्यति।’ अत्र रामस्य क्रोधः व्यक्तिगतः न, धर्मस्य रक्षणार्थं च इति कविः सूचयति। रावणः राक्षसकुलस्य नाशस्य हेतुः इति भविष्यत्कथायाः बीजम् अपि अत्र न्यस्तम्। एकस्य दोषेण कुलक्षयः इति नीतिवाक्यं सर्वेषु कालेषु सत्यम्। रामस्य वचने शान्तिः अपि दृश्यते — सः युद्धात् पूर्वं शत्रोः नगरं द्रष्टुम् इच्छति, न सहसा प्रवर्तते। विभीषणस्य विशेषणानि ‘धर्मज्ञः, मन्त्रज्ञः, विधिज्ञः’ इति तस्य विश्वसनीयतां दृढीकुर्वन्ति, यतः सः अपि राक्षसः एव। तस्य मन्त्रः युद्धे अतीव उपयुक्तः भविष्यति। रामः स्वयं रावणस्य नाम न गृह्णाति, ‘तस्य रक्षसः’, ‘दुरात्मना’, ‘राक्षसाधमे’ इति एव वदति — तेन तस्य अवज्ञा प्रकटीभवति। ‘मरणान्ताय हृता’ इति वचनेन सीताहरणम् एव रावणस्य मृत्योः कारणं भविष्यति इति निश्चयः अपि उक्तः। अतः अयं संकल्पः न केवलं पर्वतारोहणस्य, अपि तु युद्धस्य आरम्भस्य अपि सूचकः।

Having made up his mind to climb Suvela, Rāma, with Lakṣmaṇa following him, spoke in gentle and excellent words to Sugrīva and to the night-ranger Vibhīṣaṇa, who was devoted to him, knew dharma, and was skilled in counsel and in procedure. "Let us all climb this great mountain Suvela, covered with hundreds of minerals, and spend the night here. From here we will look upon Laṅkā, home of that rākṣasa, the wicked one who carried off my wife and so brought about his own death." Then Rāma remembered Rāvaṇa's wrongs. "He has known neither dharma nor right conduct nor what is owed to his family; only with a rākṣasa's base mind could he have done that contemptible deed. My anger rises whenever that vilest of rākṣasas is named. For the crime of that one base creature I shall see all the rākṣasas slaughtered. One alone, caught in the noose of Death, commits the sin, and through his own misconduct his whole race perishes." The poet shows that Rāma's anger is not personal but for the defence of dharma. The seed of what is to come is sown here too: Rāvaṇa will be the cause of the ruin of the whole rākṣasa race, and the saying that one man's fault destroys a whole family holds true in every age. There is calm in Rāma's words as well: before the battle he wants to see the enemy's city, not rush in headlong. Vibhīṣaṇa's epithets — knowing dharma, skilled in counsel and procedure — confirm that he can be trusted, rākṣasa though he is, and his counsel will serve well in the war. Rāma does not speak Rāvaṇa's name himself; he says only "that rākṣasa," "the wicked one," "the vilest of rākṣasas," and so shows his contempt. "Who carried off my wife to his own death" declares that the abduction of Sītā will be the cause of Rāvaṇa's death, so that this resolve marks not just the climbing of a mountain but the beginning of the war.

२रामस्य वानरयूथपैः सह सुवेलारोहणम्

८एवं सम्मन्त्रयन्नेव सक्रोधो रावणं प्रति।
रामः सुवेलं वासाय चित्रसानुमुपारुहत्॥

९पृष्ठतो लक्ष्मणश्चैनमन्वगच्छत्समाहितः।
सशरं चापमुद्यम्य सुमहद्विक्रमे रतः॥

१०तमन्वारोहत्सुग्रीवः सामात्यः सविभीषणः।
हनुमानङ्गदो नीलो मैन्दो द्विविद एव च॥

११गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः।
पनसः कुमुदश्चैव हरो रम्भश्च यूथपः॥

१२जाम्बवांश्च सुषेणश्च ऋषभश्च महामतिः।
दुर्मुखश्च महातेजास्तथा शतवलिः कपिः॥

१३एते चान्ये च बहवो वानराः शीघ्रगामिनः।
ते वायुवेगप्रवणास्तं गिरिं गिरिचारिणः॥

१४अध्यारोहन्त शतशः सुवेलं यत्र राघवः।
ते त्वदीर्घेण कालेन गिरिमारुह्य सर्वतः॥

एवं रावणं प्रति सक्रोधः सन् मन्त्रयन् एव रामः वासाय चित्रसानुं सुवेलम् आरुरोह। तस्य पृष्ठतः समाहितः लक्ष्मणः सशरं चापम् उद्यम्य अन्वगच्छत्, महति विक्रमे रतः। ततः सामात्यः सविभीषणः सुग्रीवः अन्वारोहत्। हनुमान्, अङ्गदः, नीलः, मैन्दः, द्विविदः, गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः, पनसः, कुमुदः, हरः, यूथपः रम्भः, जाम्बवान्, सुषेणः, महामतिः ऋषभः, महातेजाः दुर्मुखः, शतवलिः कपिः च — एते अन्ये च बहवः शीघ्रगामिनः वायुवेगाः गिरिचारिणः वानराः शतशः तं गिरिम् आरुरुहुः, यत्र राघवः आसीत्। ते अदीर्घेण कालेन सर्वतः गिरिम् आरुह्य स्थिताः। अत्र कविः यूथपानां नामानि गणयति, येन सेनायाः विस्तारः प्रमुखवीराणां च बाहुल्यं सूच्यते। लक्ष्मणस्य चापधारणं तस्य नित्यं जागरूकतां दर्शयति — विश्रामस्थाने अपि सः रामस्य रक्षणे सज्जः। गिरिचारिणां वानराणां कृते पर्वतारोहणं सहजम् एव, अतः ते शीघ्रम् एव शिखरं प्राप्ताः। जाम्बवत्सुषेणदुर्मुखानां नामानि समीक्षितपाठे अत्र न सन्ति। यूथपानां क्रमः अपि अर्थपूर्णः — प्रथमं सुग्रीवः सविभीषणः, ततः प्रमुखाः सेनापतयः, ततः अन्ये शतशः वानराः इति सेनायाः श्रेणीविन्यासः स्फुटः भवति। रामः क्रुद्धः अपि सन् संयमं न त्यजति — सः प्रथमं वासाय एव पर्वतम् आरोहति, न तु सद्यः आक्रमणाय। एषा युद्धनीतिः — शत्रोः नगरस्य स्थितिं दृष्ट्वा, सेनां विश्राम्य, ततः एव प्रहर्तव्यम्। वानराणां ‘वायुवेगप्रवणाः’ इति विशेषणं तेषां स्वभावं दर्शयति; ते युद्धाय उत्सुकाः, किन्तु रामस्य आज्ञाम् अनुसरन्ति। सर्वे यूथपाः रामस्य समीपे एव स्थातुम् इच्छन्ति इति तेषां भक्तिः अपि सूच्यते।

Still speaking of Rāvaṇa in anger, Rāma climbed Suvela with its bright slopes to spend the night there. Behind him, alert, came Lakṣmaṇa, bow and arrow raised, intent on great deeds of valour. After them climbed Sugrīva with his ministers, and Vibhīṣaṇa; and Hanūmān, Aṅgada, Nīla, Mainda and Dvivida, Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha, Gandhamādana, Panasa, Kumuda, Hara and the troop-leader Rambha, Jāmbavān, Suṣeṇa, the wise Ṛṣabha, the mighty Durmukha and the monkey Śatavali. These and many other monkeys, swift as the wind and at home on the mountains, climbed in their hundreds to where Rāghava was, and before long they had climbed the mountain on every side and stood there. The poet counts off the troop-leaders to show the size of the army and the number of its heroes, and the order is meaningful too: first Sugrīva with Vibhīṣaṇa, then the chief commanders, then the monkeys in their hundreds, so that the ranks of the army stand out clearly. Lakṣmaṇa's raised bow shows his constant watchfulness: even on the way to rest he is ready to guard Rāma. For monkeys at home on the mountains the climb was easy, and they soon reached the top. Angry as he is, Rāma does not lose his self-control: he climbs the mountain first to rest, not to attack at once. That is sound tactics — see how the enemy's city lies, rest the army, and only then strike. The monkeys are swift as the wind and eager for battle, yet they follow Rāma's command, and that all the troop-leaders want to be near him shows their devotion.

३शिखराल्लङ्कादर्शनं वानराणां नादश्च

१५ददृशुः शिखरे तस्य विषक्तामिव खे पुरीम्।
तां शुभां प्रवरद्वारां प्राकारवरशोभिताम्॥

१६लङ्कां राक्षससम्पूर्णां ददृशुर्हरियूथपाः।
प्राकारवरसंस्थैश्च तथा नीलैश्च राक्षसैः॥

१७ददृशुस्ते हरिश्रेष्ठाः प्राकारमपरं कृतम्॥

१८ते दृष्ट्वा वानराः सर्वे राक्षसान्युद्धकाङ्क्षिणः।
मुमुचुर्विविधान्नादांस्तस्य रामस्य पश्यतः॥

तस्य शिखरे स्थिताः हरियूथपाः आकाशे विषक्ताम् इव पुरीं ददृशुः — शुभां प्रवरद्वारां प्राकारवरशोभितां राक्षससम्पूर्णां लङ्काम्। उत्तमेषु प्राकारेषु स्थिताः नीलवर्णाः राक्षसाः एवं दृष्टाः यथा प्राकारस्य उपरि अपरः प्राकारः कृतः स्यात्। युद्धकाङ्क्षिणः तान् राक्षसान् दृष्ट्वा सर्वे वानराः रामस्य पश्यतः विविधान् विपुलान् नादान् मुमुचुः। ‘अपरः प्राकारः’ इति उपमा राक्षसानां बाहुल्यं निश्चलतां च दर्शयति। उच्चस्थानात् दृष्टा लङ्का खे विषक्ता इव भाति, यतः सा त्रिकूटस्य शिखरे निविष्टा। मूले सप्तदशः श्लोकः एकेन एव अर्धेन निबद्धः इति मुद्रणस्य स्वरूपम्। सुन्दरकाण्डे हनुमान् एकः एव लङ्कां प्रविष्टवान्; अधुना सर्वा वानरसेना तां पुरीं प्रत्यक्षं पश्यति। शत्रुं दृष्ट्वा वानराणां नादः तेषाम् उत्साहं निर्भयतां च प्रकटयति, राक्षसानां च मनसि भयम् उत्पादयति। रामस्य समक्षम् एव ते नदन्ति, यतः तस्य सान्निध्यं तेषां बलम्।

From its summit the monkey leaders saw a city that seemed to hang in the sky: Laṅkā, lovely, with fine gates, adorned with splendid ramparts and crowded with rākṣasas. Dark rākṣasas were posted on its excellent ramparts, so that the monkeys seemed to see a second rampart built on top of the first. Seeing those rākṣasas eager for battle, all the monkeys let loose great shouts of every kind while Rāma watched. The "second rampart" shows how many the rākṣasas were and how still they stood. Seen from that height Laṅkā seemed to hang in the sky, for it stood on the summit of Mount Trikūṭa. In the Sundara Kāṇḍa Hanūmān alone had entered Laṅkā; now the whole monkey army saw the city with its own eyes. Their shouts at the sight of the enemy show their zeal and fearlessness and strike fear into the rākṣasas; and they shout in Rāma's very presence, for his nearness is their strength.

४सूर्यास्तः, सुवेलपृष्ठे निशावासः

१९ततोऽस्तमगमत्सूर्यः संध्यया प्रतिरञ्जितः।
पूर्णचन्द्रप्रदीप्ता च क्षपा समतिवर्तत॥

२०ततः स रामो हरिवाहिनीपतिर्विभीषणेन प्रतिनन्द्य सत्कृतः।
सलक्ष्मणो यूथपयूथसंयुतः सुवेलपृष्ठे न्यवसद्यथासुखम्॥

ततः संध्यया प्रतिरञ्जितः सूर्यः अस्तम् अगमत्, पूर्णचन्द्रेण प्रदीप्ता रात्रिः च प्रावर्तत। ततः हरिवाहिनीपतिः रामः विभीषणेन प्रतिनन्द्य सत्कृतः, सलक्ष्मणः यूथपानां यूथैः संयुतः सुवेलस्य पृष्ठे यथासुखं न्यवसत्। युद्धात् पूर्वम् इयं शान्ता पूर्णिमारात्रिः अग्रिमस्य घोरस्य संग्रामस्य विपरीतं चित्रम्। विभीषणः आतिथेयः इव रामं सत्करोति, यतः सः एव भाविः लङ्कापतिः। सर्गान्ते वंशस्थवृत्तेन कविः विश्रामस्य शान्तं चित्रं समापयति।

Then the sun, reddened by twilight, went down, and the night came on, lit by the full moon. Rāma, lord of the monkey host, was welcomed and honoured by Vibhīṣaṇa, and he spent the night at ease on the heights of Suvela with Lakṣmaṇa, surrounded by the troops of the troop-leaders. This quiet full-moon night before the war is the opposite of the terrible battle to come. Vibhīṣaṇa honours Rāma like a host, for he is the future lord of Laṅkā; and the poet closes the sarga with this peaceful picture of rest.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि
लक्ष्मणानुगत ३८.१ लक्ष्मणेन अनुसृतः
सन्धिः
लक्ष्मण + अनुगत → लक्ष्मणानुगत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
लक्ष्मणेन अनुगतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
मतिमारोहणं ३८.१ आरोहणं प्रति बुद्धिम्, आरोढुं निश्चयम्
सन्धिः
मतिम् + आरोहणम् → मतिमारोहणम् — मकारस्य स्वरे परे संयोगः (बाह्यसन्धिः, मुद्रणे एकपदत्वेन)
समासः
समासः नास्ति — द्वे पृथक् पदे
विभक्तिः
‘मतिम्’ द्वितीया एकवचनम्; ‘आरोहणम्’ द्वितीया एकवचनम् (‘प्रति’ इति कर्मप्रवचनीययोगे)
धर्मज्ञ ३८.२ धर्मस्य ज्ञाता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — धर्म + ज्ञ
समासः
धर्मं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘विभीषणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
श्लक्ष्णया ३८.२ मृदुना, मधुरेण
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘गिरा’ इत्यस्य विशेषणम्)
धातुशतैश्चितम् ३८.३ शतशः धातुभिः व्याप्तम्
सन्धिः
शतैः + चितम् → शतैश्चितम् — विसर्गस्य शकारः (श्चुत्वम्)
समासः
धातूनां शतैः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘धातुशतैः’ तृतीया बहुवचनम्; ‘चितम्’ द्वितीया एकवचनम् (‘शैलेन्द्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
वत्स्यामः ३८.३ निवासं करिष्यामः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘वत्स्यामोऽत्र’ इति विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च
समासः
समासः नास्ति — ‘वस्’ धातोः लृट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
मरणान्ताय ३८.४ स्वमृत्यवे एव
सन्धिः
मरण + अन्ताय → मरणान्ताय — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
मरणम् एव अन्तः — कर्मधारयः
विभक्तिः
चतुर्थी, एकवचनम् (तादर्थ्ये)
गर्हितं ३८.५ निन्दितं कर्म
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘गर्ह्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
कीर्तिते ३८.६ नाम्नि उच्चारिते सति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘कीर्त्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी, ‘राक्षसाधमे’ इत्यनेन सह)
राक्षसाधमे ३८.६ नीचे राक्षसे
सन्धिः
राक्षस + अधमे → राक्षसाधमे — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
राक्षसेषु अधमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
कालपाशवशं ३८.७ मृत्युपाशस्य अधीनताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कालस्य पाशः कालपाशः, तस्य वशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘गतः’ इत्यस्य कर्म)
नीचेनात्मापचारेण ३८.७ नीचस्य स्वकीयेन दुराचारेण
सन्धिः
नीचेन + आत्म → नीचेनात्म — सवर्णदीर्घसन्धिः; आत्म + अपचारेण → आत्मापचारेण — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
आत्मनः अपचारः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘नीचेन’ तृतीया एकवचनम्; ‘आत्मापचारेण’ तृतीया एकवचनम्
सम्मन्त्रयन्नेव ३८.८ एवं मन्त्रणां कुर्वन् एव
सन्धिः
सम्मन्त्रयन् + एव → सम्मन्त्रयन्नेव — ङमुडागमः (नकारद्वित्वम्)
समासः
समासः नास्ति — सम् + ‘मन्त्र्’ धातोः शतृ
विभक्तिः
‘सम्मन्त्रयन्’ प्रथमा एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
चित्रसानुम् ३८.८ विचित्रशिखरम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चित्राणि सानूनि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सुवेलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
उपारुहत् ३८.८ आरूढवान्
सन्धिः
उप + आरुहत् → उपारुहत् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — उप + आङ् + ‘रुह्’ धातोः लुङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लुङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सुमहद्विक्रमे ३८.९ अतिमहति पराक्रमे
सन्धिः
सुमहत् + विक्रमे → सुमहद्विक्रमे — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
सुमहान् विक्रमः — कर्मधारयः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘रतः’ इत्यनेन अन्वितम्)
तमन्वारोहत् ३८.१० तं पश्चात् आरूढवान्
सन्धिः
तम् + अन्वारोहत् → तमन्वारोहत् — मकारस्य स्वरे संयोगः; अनु + आरोहत् → अन्वारोहत् — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — अनु + आङ् + ‘रुह्’ धातोः लङ्
विभक्तिः
‘अन्वारोहत्’ क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सामात्यः ३८.१० मन्त्रिभिः सहितः
सन्धिः
स + अमात्यः → सामात्यः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अमात्यैः सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शीघ्रगामिनः ३८.१३ वेगेन गच्छन्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शीघ्रं गच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वायुवेगप्रवणा ३८.१३ वायुवत् वेगवन्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘प्रवणास्तम्’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः
वायोः वेगः इव वेगः — ततः तस्मिन् प्रवणाः — तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
अदीर्घेण ३८.१४ अल्पेन, शीघ्रम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘त्वदीर्घेण’ इति तु + अदीर्घेण — यण्सन्धिः
समासः
न दीर्घः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘कालेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
विषक्तामिव ३८.१५ आकाशे लग्नाम् इव
सन्धिः
विषक्ताम् + इव → विषक्तामिव — मकारस्य स्वरे संयोगः
समासः
समासः नास्ति — वि + ‘सञ्ज्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
‘विषक्ताम्’ द्वितीया एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्राकारवरशोभिताम् ३८.१५ उत्तमेन प्राकारेण भूषिताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्राकारेषु वरः प्राकारवरः, तेन शोभिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
राक्षससम्पूर्णां ३८.१६ राक्षसैः परिपूर्णाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
राक्षसैः सम्पूर्णा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘लङ्काम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
युद्धकाङ्क्षिणः ३८.१८ युद्धम् इच्छतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
युद्धं काङ्क्षन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘राक्षसान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रतिरञ्जितः ३८.१९ रक्तवर्णीकृतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — प्रति + ‘रञ्ज्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सूर्यः’ इत्यस्य विशेषणम्)
हरिवाहिनीपति ३८.२० वानरसेनायाः स्वामी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘पतिर्विभीषणेन’ इति विसर्गस्य रेफः
समासः
हरीणां वाहिनी हरिवाहिनी, तस्याः पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
यूथपयूथसंयुतः ३८.२० यूथपतीनां समूहैः सहितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यूथपानां यूथैः संयुतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
न्यवसद्यथासुखम् ३८.२० सुखपूर्वकम् अवसत्
सन्धिः
न्यवसत् + यथासुखम् → न्यवसद्यथासुखम् — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
‘यथासुखम्’ — सुखम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः
‘न्यवसत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘यथासुखम्’ अव्ययम्