॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ३७

युद्धकाण्डम् — सप्तत्रिंशः सर्गः

विभीषणेन लङ्कारक्षाया निवेदनं रामेण सेनापतीनां नियोजनं च

वानरवीराणां मन्त्रणम्, विभीषणस्य मन्त्रिभिः पक्षिरूपेण दृष्टं रावणस्य विधानम्, राक्षससेनायाः परिमाणम्, रामेण चतुर्षु द्वारेषु मध्ये च नियोजनम्, मानुषरूपस्य निषेधः, सुवेलारोहणस्य निश्चयः

शत्रुदेशं प्राप्ताः रामः, लक्ष्मणः, सुग्रीवः, हनूमान्, जाम्बवान्, विभीषणः, अङ्गदः, शरभः, सुषेणः, मैन्दद्विविदौ, गजः, गवाक्षः, कुमुदः, नलः, पनसः च समवेताः मन्त्रयन्ति — ‘इयं सुरासुरैः अपि दुर्जया रावणपालिता लङ्का; कार्यसिद्धिं पुरस्कृत्य विनिर्णये मन्त्रयध्वम्।’ विभीषणः वदति — ‘मम अमात्याः अनलः पनसः सम्पातिः प्रमतिः च शकुनिरूपेण लङ्कां प्रविश्य रावणस्य विधानं दृष्ट्वा आगताः — पूर्वद्वारे प्रहस्तः, दक्षिणे महापार्श्वमहोदरौ, पश्चिमे इन्द्रजित्, उत्तरे स्वयं रावणः शुकसारणाभ्यां सह, मध्ये विरूपाक्षः; गजानां दशसहस्राणि, रथानाम् अयुतं, अश्वानाम् अयुतद्वयं, साग्रकोटिः राक्षसानाम्; कुबेरेण सह युद्धे षष्टिः शतसहस्राणि राक्षसाः निर्ययुः। अत्र मन्युः न कर्तव्यः; चतुरङ्गेण बलेन व्यूह्य त्वं रावणं निर्मथिष्यसि।’ रामः नियोजयति — पूर्वद्वारे नीलः प्रहस्तं प्रति, दक्षिणे अङ्गदः, पश्चिमे हनूमान्, उत्तरे स्वयं रामः लक्ष्मणेन सह, मध्ये सुग्रीवः जाम्बवान् विभीषणः च। ‘वानराः मानुषं रूपं न कुर्युः; वयं सप्त एव मानुषरूपेण योत्स्यामहे।’ ततः सुवेलस्य रमणीयं तटं दृष्ट्वा रामः तत् आरोढुं निश्चिनोति, महता बलेन पृथिवीं प्रच्छाद्य प्रहृष्टः लङ्कां प्रति अभिगच्छति।

१वानरवीराणां मन्त्रणम्

१नरवानरराजानौ स तु वायुसुतः कपिः।
जाम्बवानृक्षराजश्च राक्षसश्च विभीषणः॥

२अङ्गदो वालिपुत्रश्च सौमित्रिः शरभः कपिः।
सुषेणः सहदायादो मैन्दो द्विविद एव च॥

३गजो गवाक्षः कुमुदो नलोऽथ पनसस्तथा।
अमित्रविषयं प्राप्ताः समवेताः समर्थयन्॥

४इयं सा लक्ष्यते लङ्का पुरी रावणपालिता।
सासुरोरगगन्धर्वैरमरैरपि दुर्जया॥

५कार्यसिद्धिं पुरस्कृत्य मन्त्रयध्वं विनिर्णये।
नित्यं संनिहितो यत्र रावणो राक्षसाधिपः॥

६अथ तेषु ब्रुवाणेषु रावणावरजोऽब्रवीत्।
वाक्यमग्राम्यपदवत्पुष्कलार्थं विभीषणः॥

नरवानरराजौ रामसुग्रीवौ, वायुसुतः कपिः हनूमान्, ऋक्षराजः जाम्बवान्, राक्षसः विभीषणः, वालिपुत्रः अङ्गदः, सौमित्रिः लक्ष्मणः, शरभः कपिः, सहदायादः सुषेणः, मैन्दः, द्विविदः, गजः, गवाक्षः, कुमुदः, नलः, पनसः च — एते अमित्रविषयं प्राप्ताः समवेताः सन्तः समर्थयन्, मन्त्रयामासुः — ‘इयं सा रावणपालिता लङ्का पुरी दृश्यते, या ससुरोरगगन्धर्वैः अमरैः अपि दुर्जया। यत्र राक्षसाधिपः रावणः नित्यं संनिहितः, तस्याः विनिर्णये कार्यसिद्धिं पुरस्कृत्य मन्त्रयध्वम्।’ अथ तेषु ब्रुवाणेषु रावणस्य अवरजः विभीषणः अग्राम्यपदवत् पुष्कलार्थं वाक्यम् अब्रवीत्। वीराणां नामावली सर्वेषां प्रधानानां समवायं दर्शयति — मनुष्याः, वानराः, ऋक्षाः, राक्षसः च एकत्र। ‘सहदायादः’ इति सुषेणस्य विशेषणं — बन्धुभिः सहितः; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘बन्धु-बान्धवोंसहित’ इति व्याचष्टे। ‘अग्राम्यपदवत्’ इति विभीषणस्य वचनस्य संस्कृतत्वं सूचयति — सः सुसंस्कृतैः शब्दैः वदति, ‘पुष्कलार्थम्’ इति अर्थगर्भं च। युद्धात् पूर्वं मन्त्रणं रामस्य सेनायाः नीतिपरायणतां दर्शयति — पराक्रमः अपि विचारपूर्वकः। ‘अमरैरपि दुर्जया’ इति लङ्कायाः दुर्गमत्वं स्वीक्रियते, किन्तु भयम् न। विभीषणस्य वचनं अग्रिमश्लोकेषु, यतः सः एव लङ्कायाः आन्तरिकं विधानं जानाति। रामस्य पक्षे अपि सः ‘रावणावरजः’ इति एव परिचीयते — तस्य कुलम् अत्र लाभाय, यतः सः शत्रोः रीतिं जानाति। प्रथमयोः श्लोकयोः नाम्नां क्रमः समीक्षितात् किञ्चित् भिद्यते।

Rāma, king of men, and Sugrīva, king of the monkeys; the monkey Hanūmān, son of the Wind; Jāmbavān, king of the bears; the rākṣasa Vibhīṣaṇa; Aṅgada, son of Vālin; Lakṣmaṇa, son of Sumitrā; the monkey Śarabha; Suṣeṇa with his kinsmen; Mainda and Dvivida, Gaja and Gavākṣa, Kumuda, Nala and Panasa — having reached the enemy's land, all these gathered and took counsel together. "There is the city of Laṅkā, guarded by Rāvaṇa," they said, "which not even the immortals with the asuras, serpents and gandharvas could conquer. Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, lives there always. Let us take counsel and decide about it, keeping the success of our undertaking before us." While they were speaking, Rāvaṇa's younger brother Vibhīṣaṇa spoke words polished in expression and rich in meaning. The roll of heroes shows all the leaders gathered in one place — men, monkeys, bears and a rākṣasa together. To take counsel before the battle shows that Rāma's army lived by sound policy: its valour too was guided by thought. They admit that Laṅkā is hard to take, even for the immortals, but they are not afraid. It is Vibhīṣaṇa who speaks next, because he knows the inner arrangements of Laṅkā; even on Rāma's side he is introduced as Rāvaṇa's younger brother, and his birth is an asset here, for he knows the enemy's ways.

२विभीषणस्य मन्त्रिभिः दृष्टं रावणस्य विधानम्

७अनलः पनसश्चैव सम्पातिः प्रमतिस्तथा।
गत्वा लङ्कां ममामात्याः पुरीं पुनरिहागताः॥

८भूत्वा शकुनयः सर्वे प्रविष्टाश्च रिपोर्बलम्।
विधानं विहितं यच्च तद्दृष्ट्वा समुपस्थिताः॥

९संविधानं यथाहुस्ते रावणस्य दुरात्मनः।
राम तद्ब्रुवतः सर्वं याथातथ्येन मे शृणु॥

१०पूर्वं प्रहस्तः सबलो द्वारमासाद्य तिष्ठति।
दक्षिणं च महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ॥

११इन्द्रजित्पश्चिमं द्वारं राक्षसैर्बहुभिर्वृतः।
पट्टिशासिधनुष्मद्भिः शूलमुद्गरपाणिभिः॥

१२नानाप्रहरणैः शूरैरावृतो रावणात्मजः।
राक्षसानां सहस्रैस्तु बहुभिः शस्त्रपाणिभिः॥

१३युक्तः परमसंविग्नो राक्षसैः सह मन्त्रवित्।
उत्तरं नगरद्वारं रावणः स्वयमास्थितः॥

१४विरूपाक्षस्तु महता शूलखड्गधनुष्मता।
बलेन राक्षसैः सार्धं मध्यमं गुल्ममाश्रितः॥

‘अनलः, पनसः, सम्पातिः, प्रमतिः च — एते मम अमात्याः लङ्कां गत्वा पुनः इह आगताः। ते सर्वे शकुनयः भूत्वा रिपोः बलं प्रविष्टाः; यत् विधानं विहितं, तत् दृष्ट्वा समुपस्थिताः। राम, दुरात्मनः रावणस्य संविधानं यथा ते आहुः, तत् सर्वं याथातथ्येन ब्रुवतः मे शृणु। पूर्वद्वारं प्रहस्तः सबलः आसाद्य तिष्ठति; दक्षिणं महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ। पश्चिमं द्वारम् इन्द्रजित् बहुभिः राक्षसैः वृतः — पट्टिशासिधनुष्मद्भिः शूलमुद्गरपाणिभिः नानाप्रहरणैः शूरैः आवृतः रावणात्मजः। उत्तरं नगरद्वारं रावणः स्वयम् आस्थितः — मन्त्रवित् परमसंविग्नः, शस्त्रपाणिभिः राक्षसानां बहुभिः सहस्रैः सह। विरूपाक्षः तु महता शूलखड्गधनुष्मता बलेन राक्षसैः सार्धं मध्यमं गुल्मम् आश्रितः।’ विभीषणस्य मन्त्रिणां पक्षिरूपेण प्रवेशः राक्षसानां मायाशक्तेः सदुपयोगः — रावणस्य चाराः वानरैः गृहीताः, विभीषणस्य चाराः अदृष्टाः आगताः। पूर्वसर्गे यत् विधानं रावणेन कृतं, तत् अत्र यथावत् निवेद्यते — कथायाः सूत्रम् अविच्छिन्नम्। ‘परमसंविग्नः’ इति रावणस्य विशेषणं मार्मिकम् — बाह्यतः गर्वितः सः अन्तः अतीव उद्विग्नः; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘मन-ही-मन अत्यन्त उद्विग्न’ इति। मुद्रणे ‘संविग्नो’ इत्यत्र ग्न ग्र इव दृश्यते। ‘याथातथ्येन’ इति — यथार्थतः, किमपि अपरिवर्त्य। विभीषणः रामं ‘राम’ इति साक्षात् सम्बोधयति, येन तस्य विश्वासः सख्यं च सूच्यते। विभीषणस्य मन्त्रिणां नामानि — अनलः, पनसः, सम्पातिः, प्रमतिः — समीक्षिते किञ्चित् भिन्नानि (शरभः, प्रघसः); मुद्रितानि एव रक्षितानि। ते चत्वारः विभीषणेन सह लङ्कां त्यक्त्वा आगताः, अतः तेषां लङ्कायाः मार्गाः परिचिताः। इन्द्रजितः वर्णने आयुधानां विस्तरः — पट्टिशाः, असयः, धनूंषि, शूलानि, मुद्गराः — तस्य सेनायाः भयङ्करतां दर्शयति; सः एव रावणस्य श्रेष्ठः योद्धा इति विभीषणः जानाति। मध्यमगुल्मस्य उल्लेखः सूचयति यत् लङ्कायाः रक्षा पञ्चधा विभक्ता — चत्वारि द्वाराणि मध्यभागः च।

"My ministers Anala, Panasa, Sampāti and Pramati went to Laṅkā and have come back here. They took the form of birds, went into the enemy's forces, saw the dispositions that have been made, and returned. Hear from me, Rāma, as I tell you exactly how they describe the arrangements of the wicked Rāvaṇa. Prahasta with his force has taken up position at the eastern gate, and the mighty Mahāpārśva and Mahodara at the southern. Indrajit holds the western gate, surrounded by many rākṣasas with spears, swords and bows, pikes and hammers in their hands; Rāvaṇa's son is ringed by heroes bearing every kind of weapon. Rāvaṇa himself, skilled in counsel but deeply agitated, has taken his stand at the northern city gate with many thousands of rākṣasas, weapons in hand. And Virūpākṣa, with a great force armed with pikes, swords and bows, holds the central encampment with his rākṣasas." Vibhīṣaṇa's ministers put the rākṣasas' magic to good use by entering Laṅkā as birds: Rāvaṇa's spies were caught by the monkeys, but Vibhīṣaṇa's came and went unseen. The plan Rāvaṇa made in the previous sarga is reported here exactly, and the thread of the story is unbroken. "Deeply agitated" is telling: proud on the outside, Rāvaṇa is inwardly in turmoil. Vibhīṣaṇa addresses Rāma directly by name, a sign of trust and friendship. These four ministers had left Laṅkā with him, so they knew its ways. The long list of weapons around Indrajit shows how fearsome his force was, for Vibhīṣaṇa knows he is Rāvaṇa's best warrior. And the central encampment shows that Laṅkā's defence was divided five ways — the four gates and the centre.

३राक्षससेनायाः परिमाणं विभीषणस्य आश्वासनं च

१५एतानेवं विधान्गुल्माँल्लङ्कायां समुदीक्ष्य ते।
मामका मन्त्रिणः सर्वे शीघ्रं पुनरिहागताः॥

१६गजानां दशसाहस्रं रथानामयुतं तथा।
हयानामयुते द्वे च साग्रकोटिश्च रक्षसाम्॥

१७विक्रान्ता बलवन्तश्च संयुगेष्वाततायिनः।
इष्टा राक्षसराजस्य नित्यमेते निशाचराः॥

१८एकैकस्यात्र युद्धार्थे राक्षसस्य विशाम्पते।
परीवारः सहस्राणां सहस्रमुपतिष्ठते॥

१९एतां प्रवृत्तिं लङ्कायां मन्त्रिप्रोक्तां विभीषणः।
एवमुक्त्वा महाबाहू राक्षसांस्तानदर्शयत्॥

२०लङ्कायां सचिवैः सर्वं रामाय प्रत्यवेदयत्।
रामं कमलपत्राक्षमिदमुत्तरमब्रवीत्॥

२१रावणावरजः श्रीमान्रामप्रियचिकीर्षया।
कुबेरं तु यदा राम रावणः प्रतियुध्यति॥

२२षष्टिः शतसहस्राणि तदा निर्यान्ति राक्षसाः।
पराक्रमेण वीर्येण तेजसा सत्त्वगौरवात्।
सदृशा ह्यत्र दर्पेण रावणस्य दुरात्मनः॥

२३अत्र मन्युर्न कर्तव्यः कोपये त्वां न भीषये।
समर्थो ह्यसि वीर्येण सुराणामपि निग्रहे॥

२४तद्भवांश्चतुरङ्गेण बलेन महता वृतम्।
व्यूह्येदं वानरानीकं निर्मथिष्यसि रावणम्॥

‘एवं लङ्कायां तान् गुल्मान् समुदीक्ष्य मम सर्वे मन्त्रिणः शीघ्रं पुनः इह आगताः। रावणस्य गजानां दशसाहस्रं, रथानाम् अयुतं, हयानाम् अयुते द्वे, रक्षसां च साग्रा कोटिः। एते निशाचराः विक्रान्ताः, बलवन्तः, संयुगेषु आततायिनः, राक्षसराजस्य नित्यम् इष्टाः। विशाम्पते, अत्र युद्धार्थे एकैकस्य राक्षसस्य सहस्राणां सहस्रं परीवारः उपतिष्ठते।’ महाबाहुः विभीषणः एतां मन्त्रिप्रोक्तां प्रवृत्तिम् उक्त्वा तान् राक्षसान् मन्त्रिणः रामाय अदर्शयत्; सचिवैः सह लङ्कायां सर्वं वृत्तं रामाय प्रत्यवेदयत्। ततः श्रीमान् रावणावरजः रामप्रियचिकीर्षया कमलपत्राक्षं रामम् इदम् उत्तरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राम, यदा रावणः कुबेरेण सह युद्धम् अकरोत्, तदा षष्टिः शतसहस्राणि राक्षसाः निर्ययुः; ते पराक्रमेण, वीर्येण, तेजसा, सत्त्वगौरवात्, दर्पेण च दुरात्मनः रावणस्य सदृशाः आसन्। अत्र मन्युः न कर्तव्यः; अहं त्वां कोपये, न भीषये; त्वं वीर्येण सुराणाम् अपि निग्रहे समर्थः। तत् भवान् चतुरङ्गेण महता बलेन वृतम् इदं वानरानीकं व्यूह्य रावणं निर्मथिष्यसि।’ एकोनविंशे मुद्रणे पुनः ‘महाबाहू’ इति ऊकारान्तं रूपं, पञ्चत्रिंशसर्गस्य प्रथमश्लोके इव। विंशस्य एकविंशस्य च प्रथमौ अर्धौ वुल्गेटमात्रौ; द्वाविंशः षट्पादः। विभीषणस्य वचने कुशलता — सः शत्रुबलस्य सत्यं परिमाणं वदति, किन्तु तत् भयजननाय न, अपितु रामस्य उत्साहवर्धनाय — ‘कोपये त्वां न भीषये’। कुबेरविजयस्य उल्लेखः रावणस्य पूर्वबलं दर्शयति; इदानीं तादृशाः एव राक्षसाः तस्य पार्श्वे। विभीषणस्य वर्णने संख्याः यथार्थाः इव — गजाः दशसहस्राणि, रथाः दशसहस्राणि, अश्वाः विंशतिसहस्राणि, पदातयः कोटेः अधिकाः — पूर्वसर्गेषु वानरसेनायाः अतिशयोक्तिसंख्याभ्यः एताः भिन्नाः। ‘एकैकस्य सहस्राणां सहस्रम्’ इति परिवारस्य वर्णनं राक्षसानाम् अपारं बलं सूचयति। रावणस्य कुबेरविजयस्य स्मरणं विशेषतः अर्थपूर्णम् — कुबेरः रावणस्य भ्राता एव, यस्य लङ्का रावणेन हृता; विभीषणः अपि भ्राता, यः इदानीं रामस्य पक्षे। ‘अत्र मन्युर्न कर्तव्यः’ इति वचनेन विभीषणः रामस्य सम्भाव्यं क्रोधं पूर्वम् एव शमयति — शत्रोः बलस्य प्रशंसा इव श्रुता वार्ता मित्रस्य मनसि सन्देहं जनयेत्। ‘चतुरङ्गेण बलेन’ इति — वानरसेनायाम् अश्वरथाः न सन्ति, तथापि विभीषणः तां चतुरङ्गाम् इव वर्णयति, येन सा राजसेनायाः तुल्या इति सूच्यते। ‘व्यूह्य’ इति पदं युद्धस्य नीतिं स्मारयति — सेनायाः व्यूहरचना एव विजयस्य मूलम्।

"When they had seen these troop positions in Laṅkā, all my ministers came straight back here. Rāvaṇa has ten thousand elephants, ten thousand chariots, twenty thousand horses, and more than a crore of rākṣasas. These night-rovers are valiant and strong, ready with raised weapons in battle, and always dear to the king of the rākṣasas. And here, lord of the people, each rākṣasa has a retinue of a thousand thousands standing by him for battle." Having told Rāma the news of Laṅkā that his ministers had brought, mighty-armed Vibhīṣaṇa presented those rākṣasa ministers to him, and with them reported everything about Laṅkā. Then, wishing to please the lotus-eyed Rāma, glorious Vibhīṣaṇa spoke further: "Rāma, when Rāvaṇa fought against Kubera, six hundred thousand rākṣasas marched out, each equal to the wicked Rāvaṇa himself in valour, might, energy, steadfastness and pride. Do not be angry at this. I say it to rouse you, not to frighten you, for in valour you are able to subdue even the gods. So draw up this monkey host, with a great army of four divisions around you, and you will crush Rāvaṇa." Vibhīṣaṇa speaks with skill: he gives the true size of the enemy's force, not to frighten Rāma but to fire his spirit — "I rouse you, I do not frighten you." His figures sound real — ten thousand elephants, ten thousand chariots, twenty thousand horses, more than a crore on foot — quite unlike the exaggerated numbers given for the monkey army in earlier sargas, though "a thousand thousands for each" still suggests the rākṣasas' immense strength. The victory over Kubera recalls Rāvaṇa's former might, and such rākṣasas stand beside him now. That memory carries a sharp meaning: Kubera was Rāvaṇa's brother, from whom he seized Laṅkā, and now another brother, Vibhīṣaṇa, stands on Rāma's side. With "do not be angry" Vibhīṣaṇa forestalls any offence, for news that sounds like praise of the enemy might make a friend suspicious. The monkey army has no horses or chariots, yet he calls it a four-division army, as good as any royal host; and "draw up" reminds us that the right battle array is the root of victory.

४रामेण सेनापतीनां नियोजनम्

२५रावणावरजे वाक्यमेवं ब्रुवति राघवः।
शत्रूणां प्रतिघातार्थमिदं वचनमब्रवीत्॥

२६पूर्वद्वारं तु लङ्काया नीलो वानरपुङ्गवः।
प्रहस्तं प्रतियोद्धा स्याद्वानरैर्बहुभिर्वृतः॥

२७अङ्गदो वालिपुत्रस्तु बलेन महता वृतः।
दक्षिणे बाधतां द्वारे महापार्श्वमहोदरौ॥

२८हनूमान्पश्चिमद्वारं निष्पीड्य पवनात्मजः।
प्रविशत्वप्रमेयात्मा बहुभिः कपिभिर्वृतः॥

२९दैत्यदानवसङ्घानामृषीणां च महात्मनाम्।
विप्रकारप्रियः क्षुद्रो वरदानबलान्वितः॥

३०परिक्रमति यः सर्वान्लोकान्संतापयन्प्रजाः।
तस्याहं राक्षसेन्द्रस्य स्वयमेव वधे धृतः॥

३१उत्तरं नगरद्वारमहं सौमित्रिणा सह।
निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामि सबलो यत्र रावणः॥

३२वानरेन्द्रश्च बलवानृक्षराजश्च वीर्यवान्।
राक्षसेन्द्रानुजश्चैव गुल्मे भवतु मध्यमे॥

रावणावरजे विभीषणे एवं वाक्यं ब्रुवति, राघवः शत्रूणां प्रतिघातार्थम् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘लङ्कायाः पूर्वद्वारे वानरपुङ्गवः नीलः बहुभिः वानरैः वृतः प्रहस्तस्य प्रतियोद्धा स्यात्। वालिपुत्रः अङ्गदः महता बलेन वृतः दक्षिणे द्वारे महापार्श्वमहोदरौ बाधताम्। पवनात्मजः अप्रमेयात्मा हनूमान् बहुभिः कपिभिः वृतः पश्चिमद्वारं निष्पीड्य प्रविशतु। यः दैत्यदानवसङ्घानां महात्मनाम् ऋषीणां च विप्रकारप्रियः, क्षुद्रः, वरदानबलान्वितः, प्रजाः संतापयन् सर्वान् लोकान् परिक्रमति — तस्य राक्षसेन्द्रस्य वधे अहं स्वयम् एव धृतः। अहं सौमित्रिणा सह उत्तरं नगरद्वारं निपीड्य, यत्र सबलः रावणः, तत्र अभिप्रवेक्ष्यामि। बलवान् वानरेन्द्रः सुग्रीवः, वीर्यवान् ऋक्षराजः जाम्बवान्, राक्षसेन्द्रानुजः विभीषणः च मध्यमे गुल्मे भवतु।’ रामस्य नियोजनं रावणस्य विधानस्य प्रत्यक्षम् उत्तरम् — प्रत्येकस्य राक्षससेनापतेः प्रति योग्यः वानरवीरः। अग्निपुत्रः नीलः सेनापतिः प्रहस्तं सेनापतिं प्रति; इन्द्रपौत्रः अङ्गदः भ्रातरौ प्रति; हनूमान् मायाविनम् इन्द्रजितं प्रति। रावणं प्रति स्वयं रामः — एषः तस्य प्रतिज्ञायाः अनुसारः। रावणस्य दोषाणां वर्णनं — विप्रकारप्रियः, क्षुद्रः, वरबलान्वितः, लोकसंतापकः — तस्य वधस्य धर्म्यतां स्थापयति। त्रिंशे मुद्रणे ‘परिक्रमति’ इति ह्रस्वः, समीक्षिते ‘parikrāmati’; मुद्रितं रक्षितम्। रामस्य आदेशः संक्षिप्तः निश्चितः च — प्रत्येकस्य नाम, स्थानं, प्रतिपक्षः च एकैकेन वाक्येन। नीलस्य ‘प्रतियोद्धा स्यात्’, अङ्गदस्य ‘बाधताम्’, हनूमतः ‘निष्पीड्य प्रविशतु’ — क्रियापदानां भेदः कार्यस्य भेदं सूचयति: नीलः प्रतिरोधं करोतु, अङ्गदः बाधां करोतु, हनूमान् प्रवेशं करोतु। पश्चिमद्वारे इन्द्रजितः मायायाः प्रतिकाराय हनूमान् एव योग्यः, यः लङ्कायाः परिचितः, पूर्वं च तत्र प्रविष्टः। मध्यमे गुल्मे सुग्रीवः, जाम्बवान्, विभीषणः च — वानराणां राजा, ऋक्षाणां राजा, राक्षसानां भावी राजा — त्रयाणां राज्ञां समवायः सेनायाः केन्द्रं रक्षति। रामः स्वयम् उत्तरद्वारं गृह्णाति, यत्र रावणः; एतेन नायकस्य नायकेन सह युद्धं सुनिश्चितम्। लक्ष्मणः तेन सह — भ्रातरौ न कदापि वियुज्येते। रावणस्य दोषाणां वर्णनेन रामः स्वप्रतिज्ञायाः धर्म्यतां स्थापयति।

When Rāvaṇa's younger brother had finished, Rāghava gave his orders for repelling the enemy: "At the eastern gate of Laṅkā, let Nīla, bull among monkeys, with many monkeys around him, fight Prahasta. Let Aṅgada, son of Vālin, with a great force, hold back Mahāpārśva and Mahodara at the southern gate. Let Hanūmān, son of the Wind, of immeasurable spirit, force his way through the western gate with many monkeys and go in. That petty one, strong through the power of his boon, who delights in harming the hosts of daityas and dānavas and the great seers, and who roams all the worlds tormenting their creatures — I myself am resolved to kill that lord of the rākṣasas. With Lakṣmaṇa I will force the northern gate of the city and go in where Rāvaṇa is with his army. And let mighty Sugrīva, lord of the monkeys, the valiant king of the bears, and the younger brother of the rākṣasa king stay in the centre." Rāma's dispositions are a direct answer to Rāvaṇa's: against each rākṣasa commander, a fitting monkey hero. Nīla, the Fire's son and commander, faces Prahasta, the commander; Aṅgada, Indra's grandson, faces the two brothers; Hanūmān faces Indrajit the magician — he knows Laṅkā and has been inside it before, so he is the one fit to counter Indrajit's magic. Against Rāvaṇa goes Rāma himself, as his vow requires, so that leader will meet leader, and Lakṣmaṇa goes with him, for the brothers are never parted. His orders are brief and firm — for each a name, a place and an opponent in a single sentence — and the verbs differ with the tasks: Nīla is to fight, Aṅgada to hold back, Hanūmān to force his way in. In the centre stand three kings: the king of the monkeys, the king of the bears and the future king of the rākṣasas. And by naming Rāvaṇa's crimes — his delight in harming others, his pettiness, his reliance on a boon, his tormenting of the worlds — Rāma establishes that his vow to kill him is righteous.

५मानुषरूपस्य निषेधः, सुवेलारोहणस्य निश्चयः

३३न चैव मानुषं रूपं कार्यं हरिभिराहवे।
एषा भवतु नः संज्ञा युद्धेऽस्मिन्वानरे बले॥

३४वानरा एव नश्चिह्नं स्वजनेऽस्मिन्भविष्यति।
वयं तु मानुषेणैव सप्त योत्स्यामहे परान्॥

३५अहमेव सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन महौजसा।
आत्मना पञ्चमश्चायं सखा मम विभीषणः॥

३६स रामः कृत्यसिद्ध्यर्थमेवमुक्त्वा विभीषणम्।
सुवेलारोहणे बुद्धिं चकार मतिमान्प्रभुः।
रमणीयतरं दृष्ट्वा सुवेलस्य गिरेस्तटम्॥

३७ततस्तु रामो महता बलेन प्रच्छाद्य सर्वां पृथिवीं महात्मा।
प्रहृष्टरूपोऽभिजगाम लङ्कां कृत्वा मतिं सोऽरिवधे महात्मा॥

‘हरिभिः आहवे मानुषं रूपं न एव कार्यम्; अस्मिन् युद्धे वानरे बले एषा नः संज्ञा भवतु। अस्मिन् स्वजने वानराः एव नः चिह्नं भविष्यन्ति; वयं तु सप्त एव मानुषेण रूपेण परान् योत्स्यामहे — अहं, महौजसा भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह, आत्मना पञ्चमः मम सखा अयं विभीषणः च।’ एवं विभीषणम् उक्त्वा कृत्यसिद्ध्यर्थं मतिमान् प्रभुः रामः सुवेलस्य गिरेः रमणीयतरं तटं दृष्ट्वा सुवेलारोहणे बुद्धिं चकार। ततः महात्मा रामः महता बलेन सर्वां पृथिवीं प्रच्छाद्य, अरिवधे मतिं कृत्वा, प्रहृष्टरूपः लङ्काम् अभिजगाम। संज्ञायाः उपायः युद्धनीतेः सूक्ष्मता — राक्षसाः कामरूपिणः, मानुषरूपम् अपि धारयितुं शक्नुवन्ति; अतः वानराः स्वरूपे एव तिष्ठेयुः, येन मित्रं शत्रुश्च सुलभं भिद्येते। ‘सप्त’ इति संख्या — रामः, लक्ष्मणः, विभीषणः, तस्य चत्वारः मन्त्रिणः च इति हिन्दीभाष्यम्। चतुस्त्रिंशे ‘सप्त’ मुद्रणे ‘सस’ इव — प्त-सीमा। षट्त्रिंशः श्लोकः षट्पादः, तस्य अन्तिमः अर्धः वुल्गेटमात्रः। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तः — मुद्रणे चतस्रः पङ्क्तयः, अत्र द्वे। एवं योजनां कृत्वा रामः सुवेलं प्रति प्रस्थितः; अग्रिमे सर्गे सः तत्र आरोहति, लङ्कां च पश्यति।

"In the battle the monkeys must never take human form; let that be our sign in this monkey army. Among our own people, being monkeys will be the mark; only seven of us will fight the enemy in human form — I myself, my brother Lakṣmaṇa of great might, and my friend Vibhīṣaṇa here with his four ministers." When he had said this to Vibhīṣaṇa to secure the success of the enterprise, wise Lord Rāma saw how lovely the slopes of Suvela were and decided to climb the mountain. Then, covering the whole earth with his great army, great-souled Rāma, his mind set on killing the enemy, advanced joyfully towards Laṅkā. The sign is a shrewd piece of tactics: rākṣasas can take any form, human form included, so the monkeys must keep their own shapes, and friend will easily be told from foe. The seven are Rāma, Lakṣmaṇa, Vibhīṣaṇa and his four ministers. With his plan made, Rāma set out for Suvela; in the next sarga he climbs it and looks upon Laṅkā.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
वायुसुतः ३७.१ पवनपुत्रः (हनूमान्)
सन्धिः
वायु + सुतः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वायोः सुतः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
जाम्बवानृक्षराजश्च ३७.१ ऋक्षाणाम् अधिपतिः जाम्बवान् च
सन्धिः
जाम्बवान् + ऋक्षराजः — नकारस्य स्वरेण संयोगः; ऋक्षराजः + च → शत्वम्
समासः
ऋक्षाणां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सहदायादो ३७.२ बन्धुभिः सहितः
सन्धिः
सह + दायादः — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते उत्वम्
समासः
दायादैः सह वर्तमानः — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अमित्रविषयम् ३७.३ शत्रुदेशम्
सन्धिः
अमित्र + विषयम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अमित्रस्य विषयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सासुरोरगगन्धर्वैरमरैरपि ३७.४ असुरनागगन्धर्वैः सहितैः देवैः अपि
सन्धिः
स + असुर → सासुर (सवर्णदीर्घः); असुर + उरग → असुरोरग (गुणः); विसर्गस्य रुत्वं द्विवारम्
समासः
असुराः उरगाः गन्धर्वाः च (द्वन्द्वः); तैः सह — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
विनिर्णये ३७.५ निश्चयाय
सन्धिः
वि + निर्णये — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
रावणावरजोऽब्रवीत् ३७.६ रावणस्य कनिष्ठभ्राता उक्तवान्
सन्धिः
रावण + अवरज → सवर्णदीर्घः; अवरजः + अब्रवीत् → उत्वं पूर्वरूपम्
समासः
रावणस्य अवरजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अग्राम्यपदवत् ३७.६ सुसंस्कृतपदयुक्तम्
सन्धिः
अग्राम्य + पदवत् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अग्राम्याणि पदानि यस्मिन् — बहुव्रीहिः; मतुप्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ममामात्याः ३७.७ मम सचिवाः
सन्धिः
मम + अमात्याः → ममामात्याः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अमात्याः’ — प्रथमा, बहुवचनम्
शकुनयः ३७.८ पक्षिणः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
याथातथ्येन ३७.९ यथार्थतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘यथातथ’ शब्दात् ष्यञ्
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
पट्टिशासिधनुष्मद्भिः ३७.११ पट्टिशखड्गधनुर्धारिभिः
सन्धिः
पट्टिश + असि → पट्टिशासि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पट्टिशाः असयः धनूंषि च (द्वन्द्वः); तानि सन्ति येषाम् — मतुप्
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
रावणात्मजः ३७.१२ इन्द्रजित्
सन्धिः
रावण + आत्मजः → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
रावणस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परमसंविग्नो ३७.१३ अतीव उद्विग्नः
सन्धिः
परम + संविग्नः — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते उत्वम्
समासः
परमं संविग्नः — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गुल्माँल्लङ्कायाम् ३७.१५ सैन्यस्थानानि लङ्कायाम्
सन्धिः
गुल्मान् + लङ्कायाम् → गुल्माँल्लङ्कायाम् — परसवर्णसन्धिः (न् → ँल्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘गुल्मान्’ — द्वितीया, बहुवचनम्; ‘लङ्कायाम्’ — सप्तमी
साग्रकोटिश्च ३७.१६ कोटेः अधिका संख्या
सन्धिः
साग्रकोटिः + च → शत्वम्; स + अग्र → साग्र (सवर्णदीर्घः)
समासः
अग्रेण सह वर्तमाना कोटिः — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
संयुगेष्वाततायिनः ३७.१७ युद्धेषु उद्यतशस्त्राः
सन्धिः
संयुगेषु + आततायिनः → संयुगेष्वाततायिनः — यण्सन्धिः
समासः
आततेन (शस्त्रेण) आयिनः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘आततायिनः’ — प्रथमा, बहुवचनम्
विशाम्पते ३७.१८ प्रजापालक, राजन्
सन्धिः
विशाम् + पते → विशाम्पते — अलुक्समासः
समासः
विशां पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः (अलुक्)
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
रामप्रियचिकीर्षया ३७.२१ रामस्य प्रियं कर्तुम् इच्छया
सन्धिः
राम + प्रिय + चिकीर्षया — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रामस्य प्रियम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य चिकीर्षा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
सत्त्वगौरवात् ३७.२२ धैर्यस्य आधिक्यात्
सन्धिः
सत्त्व + गौरवात् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सत्त्वस्य गौरवम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्
कोपये ३७.२३ (युद्धाय) उत्तेजयामि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कुप्’ धातोः णिजन्तात् लट् (आत्मनेपदम्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
चतुरङ्गेण ३७.२४ हस्त्यश्वरथपदातियुक्तेन
सन्धिः
चतुर् + अङ्गेण → चतुरङ्गेण — रेफस्य स्वरेण संयोगः
समासः
चत्वारि अङ्गानि यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
प्रतिघातार्थमिदम् ३७.२५ प्रतिकाराय इदम्
सन्धिः
प्रतिघात + अर्थम् → प्रतिघातार्थम् (सवर्णदीर्घः); अर्थम् + इदम् → संयोगः
समासः
प्रतिघाताय इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः
अव्ययम्
प्रविशत्वप्रमेयात्मा ३७.२८ अपरिमितबलः प्रविशतु
सन्धिः
प्रविशतु + अप्रमेयात्मा → यण्सन्धिः (उ + अ = व)
समासः
अप्रमेयः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘प्रविशतु’ — लोट्; ‘अप्रमेयात्मा’ — प्रथमा
विप्रकारप्रियः ३७.२९ अपकारप्रियः
सन्धिः
विप्रकार + प्रियः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विप्रकारः प्रियः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामि ३७.३१ पीडयित्वा प्रवेक्ष्यामि
सन्धिः
निपीड्य + अभिप्रवेक्ष्यामि → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘निपीड्य’ — ल्यबन्तम्; ‘प्रवेक्ष्यामि’ — लृट्
नश्चिह्नम् ३७.३४ अस्माकम् अभिज्ञानम्
सन्धिः
नः + चिह्नम् → नश्चिह्नम् — विसर्गस्य शत्वम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘नः’ — षष्ठी (अस्मद्-आदेशः); ‘चिह्नम्’ — प्रथमा
सुवेलारोहणे ३७.३६ सुवेलपर्वतस्य आरोहणविषये
सन्धिः
सुवेल + आरोहणे → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
सुवेलस्य आरोहणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्