॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ३६

युद्धकाण्डम् — षट्त्रिंशः सर्गः

माल्यवतः तिरस्कारः लङ्कारक्षाव्यवस्था च

माल्यवतः हितवचनस्य रावणेन असहनम्, रामस्य अवमाननम्, स्वाभिमानस्य घोषणा, माल्यवतः निर्गमनम्, चतुर्षु द्वारेषु मध्यमगुल्मे च सेनापतीनां नियोजनम्, रावणस्य अन्तःपुरप्रवेशः

कालवशं गतः दुष्टात्मा रावणः माल्यवतः हितवचनं न सहते। भ्रुकुटिं बद्ध्वा परिवृत्ताक्षः सः वदति — ‘हितबुद्ध्या इव उक्तं तव परुषं वचनं परपक्षं प्रविश्य एव उक्तम्; तत् मम श्रोत्रं न गतम्। मानुषं कृपणं शाखामृगाश्रयं पित्रा त्यक्तं रामं समर्थं, रक्षसाम् ईश्वरं देवानां भयंकरं मां हीनं कथं मन्यसे? वीरद्वेषेण, रिपोः पक्षपातेन, परप्रोत्साहनेन वा त्वया परुषाणि उक्तानि। पद्महीनां श्रियम् इव आनीतां सीतां रामस्य भयात् किमर्थं प्रतिदास्यामि? कैश्चित् अहोभिः ससुग्रीवं सलक्ष्मणं राघवं हतं पश्य। द्विधा भज्येयं, न तु नमेयम् — एषः मम सहजः दोषः। सेतुः यदृच्छया बद्धः चेत् किं विस्मयः? रामः जीवन् न प्रतियास्यति।’ व्रीडितः माल्यवान् उत्तरं न ददाति, जयाशिषा राजानं वर्धयित्वा स्वगृहं गच्छति। ततः रावणः पूर्वद्वारे प्रहस्तं, दक्षिणे महापार्श्वमहोदरौ, पश्चिमे इन्द्रजितं, उत्तरे शुकसारणौ स्वयं च, मध्यमगुल्मे विरूपाक्षं नियुज्य कृतकृत्यम् इव आत्मानं मन्यमानः मन्त्रिणः विसृज्य अन्तःपुरं प्रविशति।

१रावणस्य क्रोधः, रामस्य अवमाननम्

१तत्तु माल्यवतो वाक्यं हितमुक्तं दशाननः।
न मर्षयति दुष्टात्मा कालस्य वशमागतः॥

२स बद्ध्वा भ्रुकुटिं वक्त्रे क्रोधस्य वशमागतः।
अमर्षात्परिवृत्ताक्षो माल्यवन्तमथाब्रवीत्॥

३हितबुद्ध्या यदहितं वचः परुषमुच्यते।
परपक्षं प्रविश्यैव नैतच्छ्रोत्रगतं मम॥

४मानुषं कृपणं राममेकं शाखामृगाश्रयम्।
समर्थं मन्यसे केन त्यक्तं पित्रा वनाश्रयम्॥

५रक्षसामीश्वरं मां च देवानां च भयंकरम्।
हीनं मां मन्यसे केन अहीनं सर्वविक्रमैः॥

कालस्य वशम् आगतः दुष्टात्मा दशाननः माल्यवतः हितम् उक्तं तत् वाक्यं न मर्षयति। क्रोधस्य वशम् आगतः सः वक्त्रे भ्रुकुटिं बद्ध्वा, अमर्षात् परिवृत्ताक्षः सन् माल्यवन्तम् अब्रवीत् — ‘हितबुद्ध्या इव यत् अहितं परुषं वचः त्वया उच्यते, तत् परपक्षं प्रविश्य एव उक्तम्; एतत् मम श्रोत्रं न गतम् — अहं तत् न शृणोमि। मानुषं, कृपणम्, एकं, शाखामृगाश्रयं, पित्रा त्यक्तं, वनाश्रयं रामं केन कारणेन समर्थं मन्यसे? रक्षसाम् ईश्वरं, देवानाम् अपि भयंकरं, सर्वविक्रमैः अहीनं मां केन हीनं मन्यसे?’ ‘कालस्य वशमागतः’ इति कविः सर्गस्य आरम्भे एव रावणस्य विनाशं सूचयति — कालप्रेरितः पुरुषः हितवचनं न शृणोति। रावणस्य रामविषये विशेषणानि — मानुषः, कृपणः, एकः, वानराश्रयः, पित्रा त्यक्तः — सर्वाणि तस्य अहङ्कारस्य दर्पणम्; सः रामस्य बलं तस्य दुर्बलतायाः एव प्रमाणानि मन्यते। ‘परपक्षं प्रविश्य’ इति आरोपः गम्भीरः — स्वमातामहम् अपि सः शत्रुपक्षीयं मन्यते। माल्यवता ‘रामः विष्णुः’ इति उक्तम्; रावणः तं ‘मानुषः’ इति एव प्रत्युत्तरति। भ्रुकुट्याः परिवृत्ताक्षत्वस्य च वर्णनं क्रोधस्य शारीरिकं चित्रम्। समीक्षिते चतुर्थे ‘वनालयम्’, मुद्रणे ‘वनाश्रयम्’।

But ten-headed Rāvaṇa, wicked and already in the grip of Time, could not bear Mālyavān's well-meant words. Overcome by anger, he knitted his brows into a frown and, his eyes rolling with rage, said to Mālyavān: "These harsh and harmful words, spoken as if for my good — you have said them only because you have gone over to the enemy. They have not reached my ears; I will not listen. What makes you think Rāma is capable of anything — a wretched mortal, all alone, dependent on monkeys, cast off by his father and living in the forest? And what makes you think I am the weaker — I, lord of the rākṣasas, the terror of the gods, lacking in no kind of valour?" "In the grip of Time," the poet says at the very start of the sarga, foretelling Rāvaṇa's ruin: a man driven by Time will not listen to good advice. His words for Rāma — a mortal, wretched, alone, dependent on monkeys, cast off by his father — all mirror his own arrogance, for he takes the very things that are Rāma's strength as proofs of his weakness. The charge that Mālyavān has gone over to the enemy is a grave one: he counts even his own grandfather a partisan of the other side. Mālyavān had said Rāma was Viṣṇu, and Rāvaṇa's answer is simply "a mortal." The frown and the rolling eyes paint anger in the body itself.

२रावणस्य स्वाभिमानस्य घोषणा

६वीरद्वेषेण वा शङ्के पक्षपातेन वा रिपोः।
त्वयाहं परुषाण्युक्तो परप्रोत्साहनेन वा॥

७प्रभवन्तं पदस्थं हि परुषं कोऽभिभाषते।
पण्डितः शास्त्रतत्त्वज्ञो विना प्रोत्साहनेन वा॥

८आनीय च वनात्सीतां पद्महीनामिव श्रियम्।
किमर्थं प्रतिदास्यामि राघवस्य भयादहम्॥

९वृतं वानरकोटीभिः ससुग्रीवं सलक्ष्मणम्।
पश्य कैश्चिदहोभिश्च राघवं निहतं मया॥

१०द्वन्द्वे यस्य न तिष्ठन्ति दैवतान्यपि संयुगे।
स कस्माद्रावणो युद्धे भयमाहारयिष्यति॥

११द्विधा भज्येयमप्येवं न नमेयं तु कस्यचित्।
एष मे सहजो दोषः स्वभावो दुरतिक्रमः॥

१२यदि तावत्समुद्रे तु सेतुर्बद्धो यदृच्छया।
रामेण विस्मयः कोऽत्र येन ते भयमागतम्॥

१३स तु तीर्त्वार्णवं रामः सह वानरसेनया।
प्रतिजानामि ते सत्यं न जीवन्प्रतियास्यति॥

‘वीरद्वेषेण वा, रिपोः पक्षपातेन वा, परेषां प्रोत्साहनेन वा त्वया अहं परुषाणि उक्तः इति शङ्के। शास्त्रतत्त्वज्ञः पण्डितः परप्रोत्साहनं विना पदस्थं प्रभवन्तं राजानं कः परुषम् अभिभाषते? पद्महीनां श्रियम् इव वनात् सीताम् आनीय, राघवस्य भयात् अहं किमर्थं तां प्रतिदास्यामि? वानरकोटिभिः वृतं ससुग्रीवं सलक्ष्मणं राघवं कैश्चित् अहोभिः मया निहतं पश्य। द्वन्द्वयुद्धे यस्य पुरतः दैवतानि अपि न तिष्ठन्ति, सः रावणः युद्धे कस्मात् भयम् आहरिष्यति? अहं द्विधा भज्येयम्, न तु कस्यचित् पुरतः नमेयम्; एषः मम सहजः दोषः, स्वभावः दुरतिक्रमः। यदि रामेण यदृच्छया समुद्रे सेतुः बद्धः, तत्र कः विस्मयः, येन ते भयम् आगतम्? वानरसेनया सह अर्णवं तीर्त्वा आगतः रामः जीवन् न प्रतियास्यति — इति ते सत्यं प्रतिजानामि।’ ‘द्विधा भज्येयम्, न नमेयम्’ इति रावणस्य चरित्रस्य सारः — सः स्वदोषं जानाति, किन्तु तं गुणम् इव घोषयति। षष्ठे मुद्रणे ‘परुषाण्युक्तो’ इति ओकारः स्पष्टं मुद्रितः, यद्यपि व्याकरणेन ‘उक्तः’ इति अपेक्ष्यते; चिह्नं दृश्यते इति रक्षितम्। ‘पद्महीनां श्रियम्’ इति उपमा पूर्वसर्गेषु सीतायाः कृते प्रयुक्ता ‘भ्रष्टपद्मा श्रीः’ इत्यस्याः प्रतिध्वनिः — रावणस्य दृष्टौ अपि सा लक्ष्मीः एव। सेतुबन्धनं ‘यदृच्छया’ इति वदन् सः रामस्य पराक्रमं दैवयोगं मन्यते। ‘न जीवन् प्रतियास्यति’ इति प्रतिज्ञा विडम्बनया पूर्णा — वस्तुतः रावणः एव न जीविष्यति। रावणस्य त्रिविधः आरोपः — वीरद्वेषः, शत्रुपक्षपातः, परप्रोत्साहनम् — सर्वः अपि निराधारः; माल्यवान् केवलं हितम् एव उक्तवान्। द्वन्द्वयुद्धे देवानाम् अपि पराजयस्य स्मरणं रावणस्य पूर्वविजयानां गर्वं दर्शयति, किन्तु सः न स्मरति यत् तानि युद्धानि वरस्य बलेन जितानि, यः वरः मनुष्येभ्यः न रक्षति।

"I suspect you have spoken harshly to me out of jealousy of a hero, or partiality for the enemy, or because the enemy put you up to it. What learned man who knows the heart of the śāstras would speak harshly to a powerful king secure on his throne unless someone had put him up to it? I brought Sītā from the forest, like Śrī without her lotus — why should I give her back out of fear of Rāghava? In a few days you will see Rāghava, with his crores of monkeys, killed by me along with Sugrīva and Lakṣmaṇa. Why should Rāvaṇa, before whom even the gods cannot stand in single combat, feel any fear in battle? I would sooner be broken in two than bow to anyone; that is my inborn fault, a nature I cannot overcome. If Rāma happened to build a bridge across the ocean, what is so wonderful in that, that you should be afraid? Rāma has crossed the ocean with his monkey army, and I promise you truly: he will not go back alive." "I would sooner be broken in two than bow" is the essence of Rāvaṇa's character: he knows his fault, yet proclaims it as though it were a virtue. "Śrī without her lotus" echoes the image used of Sītā before, "Śrī with the lotus fallen from her hand" — even in Rāvaṇa's eyes she is the goddess of fortune herself. By saying Rāma built the bridge "by chance," he treats Rāma's feat as a stroke of luck. His vow that Rāma will not go back alive is full of irony, for in truth it is Rāvaṇa who will not live. His threefold charge — jealousy of a hero, partiality for the enemy, the enemy's instigation — has no basis at all; Mālyavān had spoken only for his good. And in boasting that even the gods cannot face him in single combat, he forgets that those battles were won by the power of a boon, a boon that gives him no protection from men.

३माल्यवतः निर्गमनम्

१४एवं ब्रुवाणं संरब्धं रुष्टं विज्ञाय रावणम्।
व्रीडितो माल्यवान्वाक्यं नोत्तरं प्रत्यपद्यत॥

१५जयाशिषा तु राजानं वर्धयित्वा यथोचितम्।
माल्यवानभ्यनुज्ञातो जगाम स्वं निवेशनम्॥

एवं संरब्धं रुष्टं ब्रुवाणं रावणं विज्ञाय व्रीडितः माल्यवान् उत्तरं वाक्यं न प्रत्यपद्यत। यथोचितं जयाशिषा राजानं वर्धयित्वा, अभ्यनुज्ञातः माल्यवान् स्वं निवेशनं जगाम। माल्यवतः मौनं विवेकस्य लक्षणम् — क्रुद्धं मूढं प्रति वचनं निरर्थकम् इति सः जानाति। अपमानितः अपि सः राजमर्यादां न त्यजति, जयाशिषा राजानं वर्धयित्वा एव गच्छति। एवं तस्य चरित्रं शुकसारणयोः इव — सत्यवादी, किन्तु विनीतः। ‘व्रीडितः’ इति पदं सूचयति यत् तस्य लज्जा स्वस्य न, अपितु स्वदौहित्रस्य मूढतया।

Seeing Rāvaṇa so furious and enraged, Mālyavān was abashed and gave no answer. He wished the king victory and honoured him as was fitting, and with his leave went home. His silence is wisdom: he knows that words are wasted on an angry fool. Insulted as he is, he does not forget the respect due to the king, and leaves only after wishing him victory. In this he is like Śuka and Sāraṇa — truthful, yet courteous. And his shame is not for himself but for the folly of his daughter's son.

४लङ्कायाः रक्षाव्यवस्था, अन्तःपुरप्रवेशः

१६रावणस्तु सहामात्यो मन्त्रयित्वा विमृश्य च।
लङ्कायास्तु तदा गुप्तिं कारयामास राक्षसः॥

१७व्यादिदेश च पूर्वस्यां प्रहस्तं द्वारि राक्षसम्।
दक्षिणस्यां महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ॥

१८पश्चिमायामथ द्वारि पुत्रमिन्द्रजितं तदा।
व्यादिदेश महामायं राक्षसैर्बहुभिर्वृतम्॥

१९उत्तरस्यां पुरद्वारि व्यादिश्य शुकसारणौ।
स्वयं चात्र गमिष्यामि मन्त्रिणस्तानुवाच ह॥

२०राक्षसं तु विरूपाक्षं महावीर्यपराक्रमम्।
मध्यमेऽस्थापयद्गुल्मे बहुभिः सह राक्षसैः॥

२१एवं विधानं लङ्कायां कृत्वा राक्षसपुंगवः।
कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यते कालचोदितः॥

२२विसर्जयामास ततः स मन्त्रिणो विधानमाज्ञाप्य पुरस्य पुष्कलम्।
जयाशिषा मन्त्रिगणेन पूजितो विवेश सोऽन्तःपुरमृद्धिमन्महत्॥

ततः रावणः सहामात्यः मन्त्रयित्वा विमृश्य च तदा लङ्कायाः गुप्तिं कारयामास। पूर्वस्यां दिशि द्वारि सः प्रहस्तं राक्षसं व्यादिदेश; दक्षिणस्यां महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ; पश्चिमायां द्वारि बहुभिः राक्षसैः वृतं महामायं पुत्रम् इन्द्रजितम्। उत्तरस्मिन् पुरद्वारे शुकसारणौ व्यादिश्य ‘स्वयं च अत्र गमिष्यामि’ इति मन्त्रिणः उवाच। महावीर्यपराक्रमं विरूपाक्षं राक्षसं बहुभिः राक्षसैः सह मध्यमे गुल्मे अस्थापयत्। एवं लङ्कायां विधानं कृत्वा कालचोदितः राक्षसपुंगवः आत्मानं कृतकृत्यम् इव मन्यते। ततः पुरस्य पुष्कलं विधानम् आज्ञाप्य सः मन्त्रिणः विसर्जयामास; मन्त्रिगणेन जयाशिषा पूजितः सः ऋद्धिमत् महत् अन्तःपुरं विवेश। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तः — मुद्रणे चतस्रः पङ्क्तयः, अत्र द्वे; ‘विवेश सोऽन्तःपुरमृद्धिमन्महत्’ इति पादः ३४९तमे पृष्ठे आरभ्यते। चतुर्षु द्वारेषु मध्ये च सेनापतीनां नियोजनं युद्धस्य सुसंगठितां तयारीं दर्शयति; अग्रिमे सर्गे विभीषणः एतत् एव विधानं रामाय निवेदयिष्यति। ‘कृतकृत्यम् इव’ इति — सः आत्मानं सफलं मन्यते, किन्तु ‘कालचोदितः’ इति विशेषणं तस्य भ्रमं सूचयति। युद्धस्य पूर्वसन्ध्यायाम् अन्तःपुरप्रवेशः तस्य आत्मविश्वासस्य भोगासक्तेः च चिह्नम्। उत्तरद्वारे स्वयं स्थितिः — रामः अपि तत्र एव आक्रमिष्यति इति अग्रिमसर्गे निश्चीयते। एकविंशस्य उत्तरार्धः समीक्षितस्य ‘mene kṛtārtham ātmānaṃ kṛtāntavaśam āgataḥ’ इत्यस्य स्थाने भिन्नशब्दैः तमेव अर्थं वदति। पूर्वद्वारे प्रहस्तः सेनापतिः, पश्चिमे इन्द्रजित् मायावी, दक्षिणे महापार्श्वमहोदरौ भ्रातरौ, उत्तरे स्वयं रावणः — एवं प्रत्येकस्मिन् द्वारे विशिष्टः योद्धा नियुक्तः। शुकसारणयोः उत्तरद्वारे नियोजनम् अपि ध्येयम् — पूर्वं निष्कासितौ अपि तौ इदानीं पुनः सेवायां स्वीकृतौ। मध्यमगुल्मे विरूपाक्षस्य स्थापनं सर्वेषां द्वाराणां साहाय्याय सञ्चितं बलम् इव।

Then Rāvaṇa, after consulting and deliberating with his ministers, arranged the defence of Laṅkā. He stationed the rākṣasa Prahasta at the eastern gate, and the two mighty warriors Mahāpārśva and Mahodara at the southern. At the western gate he posted his son Indrajit, the great magician, surrounded by many rākṣasas. He assigned Śuka and Sāraṇa to the northern city gate, and told his ministers, "I myself will go there too." In the central encampment he placed the rākṣasa Virūpākṣa, of great strength and valour, with many rākṣasas. When he had made these arrangements in Laṅkā, that bull among rākṣasas, driven by Time, thought his work as good as done. After ordering ample provision for the city he dismissed his ministers, and, honoured by them with wishes for victory, he went into his vast and opulent inner apartments. Placing commanders at the four gates and in the centre shows how carefully the defence was organised, and in the next sarga Vibhīṣaṇa will report this very plan to Rāma. Each gate has its chosen warrior: Prahasta the commander in the east, Indrajit the magician in the west, the brothers Mahāpārśva and Mahodara in the south, and Rāvaṇa himself in the north — and Rāma, the next sarga decides, will attack there too. Note that Śuka and Sāraṇa, driven out before, are now taken back into service at the northern gate, while Virūpākṣa in the centre is like a reserve gathered to support all the gates. Rāvaṇa thinks himself successful, but "driven by Time" exposes his delusion, and his retiring to the women's quarters on the eve of battle is a sign of both his self-confidence and his love of pleasure.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
मर्षयति ३६.१ सहते
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘मृष्’ धातोः णिजन्तात् लट्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
भ्रुकुटिम् ३६.२ भ्रूभङ्गम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भ्रुवोः कुटिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
परिवृत्ताक्षो ३६.२ घूर्णमाननेत्रः
सन्धिः
परिवृत्त + अक्षः → परिवृत्ताक्षः — सवर्णदीर्घसन्धिः; पदान्ते उत्वम्
समासः
परिवृत्ते अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नैतच्छ्रोत्रगतम् ३६.३ न एतत् कर्णगतम्
सन्धिः
न + एतत् → नैतत् (वृद्धिः); एतत् + श्रोत्र → एतच्छ्रोत्र (श्चुत्वं, छत्वम्)
समासः
श्रोत्रं गतम् — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शाखामृगाश्रयम् ३६.४ वानराणां आश्रितम्
सन्धिः
शाखामृग + आश्रयम् → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
शाखामृगाः आश्रयः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सर्वविक्रमैः ३६.५ सर्वैः पराक्रमैः
सन्धिः
सर्व + विक्रमैः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सर्वे विक्रमाः — कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
वीरद्वेषेण ३६.६ वीरं प्रति ईर्ष्यया
सन्धिः
वीर + द्वेषेण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वीरे द्वेषः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
परप्रोत्साहनेन ३६.६ शत्रोः प्रेरणया
सन्धिः
पर + प्रोत्साहनेन; प्र + उत्साहन → प्रोत्साहन (गुणसन्धिः)
समासः
परस्य प्रोत्साहनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
कोऽभिभाषते ३६.७ कः वदति
सन्धिः
कः + अभिभाषते → कोऽभिभाषते — उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘कः’ — प्रथमा; ‘अभिभाषते’ — लट्
शास्त्रतत्त्वज्ञो ३६.७ शास्त्रस्य सारज्ञः
सन्धिः
शास्त्रतत्त्व + ज्ञः — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते उत्वम्
समासः
शास्त्राणां तत्त्वं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पद्महीनामिव ३६.८ कमलरहिताम् इव (लक्ष्मीम्)
सन्धिः
पद्महीनाम् + इव — मकारस्य स्वरेण संयोगः
समासः
पद्मेन हीना — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कैश्चिदहोभिश्च ३६.९ कतिपयैः दिनैः च
सन्धिः
कैः + चित् → कैश्चित्; कैश्चित् + अहोभिः → जश्त्वम्; अहोभिः + च → शत्वम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
भयमाहारयिष्यति ३६.१० भयं प्राप्स्यति
सन्धिः
भयम् + आहारयिष्यति — मकारस्य स्वरेण संयोगः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘आहारयिष्यति’ — णिजन्तात् लृट्
भज्येयम् ३६.११ भग्नः भवेयम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भञ्ज्’ धातोः कर्मणि विधिलिङ्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — विधिलिङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (कर्मणि)
दुरतिक्रमः ३६.११ अतिक्रमितुम् अशक्यः
सन्धिः
दुर् + अतिक्रमः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दुःखेन अतिक्रम्यते इति — प्रादितत्पुरुषः (खल्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
यदृच्छया ३६.१२ दैवयोगेन, अकस्मात्
सन्धिः
यत् + ऋच्छा → यदृच्छा — जश्त्वसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
तीर्त्वार्णवम् ३६.१३ समुद्रं तीर्त्वा
सन्धिः
तीर्त्वा + अर्णवम् → तीर्त्वार्णवम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘तीर्त्वा’ — क्त्वान्तम्; ‘अर्णवम्’ — द्वितीया
व्रीडितो ३६.१४ लज्जितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते विसर्गस्य उत्वम्
समासः
समासः नास्ति — क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
माल्यवानभ्यनुज्ञातो ३६.१५ अनुमतिं प्राप्तः माल्यवान्
सन्धिः
माल्यवान् + अभ्यनुज्ञातः — नकारस्य स्वरेण संयोगः; अभि + अनु → यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सहामात्यो ३६.१६ सचिवैः सहितः
सन्धिः
सह + अमात्यः → सहामात्यः — सवर्णदीर्घसन्धिः; पदान्ते उत्वम्
समासः
अमात्यैः सह — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गुप्तिम् ३६.१६ रक्षाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘गुप्’ धातोः क्तिन्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
महापार्श्वमहोदरौ ३६.१७ महापार्श्वं महोदरं च
सन्धिः
महा + उदर → महोदर (गुणसन्धिः)
समासः
महापार्श्वः महोदरः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
इन्द्रजितम् ३६.१८ मेघनादम्
सन्धिः
इन्द्र + जितम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
इन्द्रं जितवान् इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
व्यादिश्य ३६.१९ नियुज्य, आदिश्य
सन्धिः
वि + आ + दिश्य → व्यादिश्य — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम्
मध्यमेऽस्थापयद्गुल्मे ३६.२० मध्यस्थे सैन्यस्थाने स्थापितवान्
सन्धिः
मध्यमे + अस्थापयत् → पूर्वरूपम्; अस्थापयत् + गुल्मे → जश्त्वम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘मध्यमे गुल्मे’ — सप्तमी; ‘अस्थापयत्’ — लङ्
कृतकृत्यमिवात्मानम् ३६.२१ सिद्धकार्यम् इव स्वम्
सन्धिः
कृतकृत्यम् + इव → संयोगः; इव + आत्मानम् → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
कृतं कृत्यं येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विधानमाज्ञाप्य ३६.२२ व्यवस्थाम् आदिश्य
सन्धिः
विधानम् + आज्ञाप्य — मकारस्य स्वरेण संयोगः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘विधानम्’ — द्वितीया; ‘आज्ञाप्य’ — ल्यबन्तम्
सोऽन्तःपुरमृद्धिमन्महत् ३६.२२ सः समृद्धं विशालम् अन्तःपुरम्
सन्धिः
सः + अन्तःपुरम् → पूर्वरूपम्; ऋद्धिमत् + महत् → अनुनासिकसन्धिः
समासः
अन्तः पुरम् — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्