॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ३५

युद्धकाण्डम् — पञ्चत्रिंशः सर्गः

माल्यवतः सन्धिविषयकः उपदेशः

रामस्य भेरीशङ्खनादेन सह आक्रमणं, रावणस्य सभायाम् आक्षेपः, माल्यवतः राजनीत्युपदेशः, धर्माधर्मयोः पक्षयोः विवेचनम्, ऋषीणां तपसः प्रभावः, लङ्कायाम् उत्पाताः, रामः विष्णुः इति निश्चयः, सन्धेः प्रार्थना च

शङ्खमिश्रेण भेरीनादेन रामः लङ्कां प्रति उपयाति। तं नादं श्रुत्वा रावणः मुहूर्तं ध्यात्वा सचिवान् आभाष्य सभां संनादयन् आक्षिपति — ‘रामस्य समुद्रतरणं, विक्रमं, बलं च यत् भवद्भिः उक्तं तत् श्रुतम्; भवतः अपि अहं सत्यपराक्रमान् जानामि, किन्तु रामविक्रमं विदित्वा यूयं तूष्णीकाः अन्योन्यम् ईक्षध्वे।’ ततः रावणस्य मातामहः माल्यवान् वदति — ‘विद्यास्वभिविनीतः नयानुगः राजा चिरं शास्ति; कालेन सन्धिं विग्रहं च कुर्वन् स्वपक्षं वर्धयन् ऐश्वर्यम् अश्नुते; हीयमानेन समेन वा सन्धिः कर्तव्यः। रामेण सह सन्धिः मह्यं रोचते; सीता तस्मै प्रदीयताम्। पितामहः सुरासुरौ द्वौ पक्षौ असृजत् — धर्मः सुराणाम्, अधर्मः असुराणाम्; त्वया लोकान् चरता धर्मः हतः, अधर्मः प्रगृहीतः, अतः परे बलिनः। अग्निकल्पानाम् ऋषीणां तपः यज्ञाः अग्निहोत्रधूमश्च रक्षसां तेजः हरन्ति। तव वरः देवदानवयक्षेभ्यः, न मनुष्यवानरेभ्यः। घोराः उत्पाताः — शोणितवर्षः, वाहनानाम् अश्रूणि, कालिकाः स्त्रियः, विपरीतजन्मानि, कालः पुरुषरूपेण गृहाणि अन्ववेक्षते। रामः मानुषरूपः विष्णुः एव; तेन सह सन्धिं कुरु।’ इति उक्त्वा माल्यवान् रावणस्य मनः परीक्ष्य तूष्णीं बभूव।

१रामस्य आगमनं, रावणस्य सभायाम् आक्षेपः

१तेन शङ्खविमिश्रेण भेरीशब्देन नादिना।
उपयाति महाबाहू रामः परपुरंजयः॥

२तं निनादं निशम्याथ रावणो राक्षसेश्वरः।
मुहूर्तं ध्यानमास्थाय सचिवानभ्युदैक्षत॥

३अथ तान्सचिवांस्तत्र सर्वानाभाष्य रावणः।
सभां संनादयन्सर्वामित्युवाच महाबलः॥

४जगत्संतापनः क्रूरोऽगर्हयन्राक्षसेश्वरः।
तरणं सागरस्यास्य विक्रमं बलपौरुषम्॥

५यदुक्तवन्तो रामस्य भवन्तस्तन्मया श्रुतम्।
भवतश्चाप्यहं वेद्मि युद्धे सत्यपराक्रमान्।
तूष्णीकानीक्षतोऽन्योन्यं विदित्वा रामविक्रमम्॥

शङ्खविमिश्रेण नादिना भेरीशब्देन सह परपुरंजयः महाबाहुः रामः लङ्कां प्रति उपयाति। तं निनादं निशम्य राक्षसेश्वरः रावणः मुहूर्तं ध्यानम् आस्थाय सचिवान् अभ्युदैक्षत। अथ सः महाबलः सर्वान् तान् सचिवान् तत्र आभाष्य, सर्वां सभां संनादयन् इति उवाच। जगत्संतापनः क्रूरः राक्षसेश्वरः कमपि न गर्हयन् इदम् अवदत् — ‘अस्य सागरस्य तरणं, रामस्य विक्रमं, बलपौरुषं च यत् भवन्तः उक्तवन्तः, तत् मया श्रुतम्। भवतः अपि अहं युद्धे सत्यपराक्रमान् वेद्मि; किन्तु रामस्य विक्रमं विदित्वा यूयं तूष्णीकाः अन्योन्यम् ईक्षध्वे।’ मुद्रणे प्रथमे श्लोके ‘महाबाहू रामः’ इति ऊकारान्तं स्पष्टं मुद्रितम् — पुनः एकोनविंशे सप्तत्रिंशसर्गे अपि एतादृशं रूपम्; समीक्षिते अपि ‘mahābāhū’ इति; दृश्यमानं चिह्नं रक्षितम्। रावणस्य वचनं द्विधा — प्रशंसा निन्दा च मिश्रिते। सः सचिवान् सत्यपराक्रमान् इति वदति, किन्तु तेषां मौनं भयस्य लक्षणम् इति उपहसति। ‘अगर्हयन्’ इति पदं सूक्ष्मम् — सः स्पष्टं न निन्दति, व्यङ्ग्येन एव आक्षिपति; शुकसारणयोः प्रति पूर्वं यत् स्पष्टं तिरस्करणं कृतं, तस्मात् एतत् भिन्नम्। ‘जगत्संतापनः’ इति विशेषणं तस्य स्वभावं स्मारयति। चतुर्थः श्लोकः संस्कृताङ्कैः ‘जगत्संतापनः…’, ‘तरणं सागरस्यास्य…’ इति अर्धद्वयेन निबद्धः; हिन्दीभाष्यस्य ‘॥ ३½॥’ इति अङ्कः न प्रमाणीकृतः। पञ्चमः श्लोकः षट्पादः — तस्य तृतीयः अर्धः ‘तूष्णीकानीक्षतोऽन्योन्यम्’ वुल्गेटमात्रः।

To the resounding boom of drums mingled with conches, mighty-armed Rāma, conqueror of enemy cities, was advancing on Laṅkā. Hearing that sound, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, sank into thought for a moment and then looked up at his ministers. Then the mighty king addressed them all, making the whole hall ring — that cruel lord of the rākṣasas, tormentor of the world — and without openly reproaching anyone he said: "I have heard what you have said about the crossing of this ocean and about Rāma's valour, strength and manhood. I know that you too are truly valiant in battle. Yet now, knowing Rāma's prowess, you only look at one another in silence." His words mix praise and blame: he calls his ministers truly valiant, yet mocks their silence as a sign of fear. "Without openly reproaching anyone" is a fine touch — he does not condemn them outright but taunts them by implication, unlike the open contempt he had shown Śuka and Sāraṇa. "Tormentor of the world" reminds us of his nature.

२माल्यवतः राजनीत्युपदेशः, सन्धेः प्रस्तावः

६ततस्तु सुमहाप्राज्ञो माल्यवान्नाम राक्षसः।
रावणस्य वचः श्रुत्वा इति मातामहोऽब्रवीत्॥

७विद्यास्वभिविनीतो यो राजा राजन्नयानुगः।
स शास्ति चिरमैश्वर्यमरींश्च कुरुते वशे॥

८संदधानो हि कालेन विगृह्णंश्चारिभिः सह।
स्वपक्षे वर्धनं कुर्वन्महदैश्वर्यमश्नुते॥

९हीयमानेन कर्तव्यो राज्ञा संधिः समेन च।
न शत्रुमवमन्येत ज्यायान्कुर्वीत विग्रहम्॥

१०तन्मह्यं रोचते संधिः सह रामेण रावण।
यदर्थमभियुक्तोऽसि सीता तस्मै प्रदीयताम्॥

११तस्य देवर्षयः सर्वे गन्धर्वाश्च जयैषिणः।
विरोधं मा गमस्तेन संधिस्ते तेन रोचताम्॥

ततः सुमहाप्राज्ञः माल्यवान् नाम राक्षसः, रावणस्य मातामहः, तस्य वचः श्रुत्वा इदम् अब्रवीत् — ‘राजन्, यः राजा विद्यासु अभिविनीतः, नयानुगः, सः चिरम् ऐश्वर्यं शास्ति, अरीन् च वशे कुरुते। यः कालेन अरिभिः सह सन्दधानः विगृह्णन् च स्वपक्षस्य वर्धनं कुर्वन् वर्तते, सः महत् ऐश्वर्यम् अश्नुते। हीयमानेन समेन च राज्ञा सन्धिः कर्तव्यः; शत्रुं न अवमन्येत; ज्यायान् एव विग्रहं कुर्वीत। तस्मात्, रावण, रामेण सह सन्धिः मह्यं रोचते; यदर्थम् अभियुक्तः असि, सा सीता तस्मै प्रदीयताम्। तस्य जयैषिणः सर्वे देवर्षयः गन्धर्वाः च; तेन सह विरोधं मा गमः; तेन सह सन्धिः ते रोचताम्।’ माल्यवतः उपदेशः षाड्गुण्यनीतेः सारः — सन्धिः, विग्रहः, कालज्ञानं च। सः रावणं प्रत्यक्षं न निन्दति, सामान्यनियमान् एव वदति, येन राजा स्वयं निर्णयेत्। ‘हीयमानेन’ इति पदम् अत्र मार्मिकम् — रावणः इदानीं हीयमानः इति माल्यवान् परोक्षतया सूचयति। ‘ज्यायान् कुर्वीत विग्रहम्’ इति — अधिकबलः एव युद्धं कुर्यात्; रामः अधिकबलः इति तस्य तात्पर्यम्। देवर्षिगन्धर्वाणां रामस्य पक्षे स्थितिः दर्शयति यत् सर्वः लोकः रावणस्य विरुद्धः। मातामहस्य वचनम् अतः अधिकं गौरवयुक्तम् — कुलस्य वृद्धः हितैषी च। ‘विद्यास्वभिविनीतः’ इति — विद्याभिः विनयं प्राप्तः राजा एव स्थिरः; रावणस्य अविनयः तस्य पतनस्य कारणं भविष्यति।

Then a very wise rākṣasa named Mālyavān, Rāvaṇa's maternal grandfather, heard his words and answered: "My king, a ruler well trained in the branches of learning, who follows sound policy, rules for a long time and brings his enemies under his control. One who makes peace with his enemies or fights them as the time demands, and so strengthens his own side, enjoys great sovereignty. A king who is losing ground, or one who is only equal to his enemy, should make peace; he should never despise an enemy, and only the stronger should make war. So, Rāvaṇa, I am in favour of peace with Rāma. Give him back Sītā, on whose account you are being attacked. All the divine seers and gandharvas wish him victory. Do not make an enemy of him; choose peace with him." Mālyavān's counsel is the heart of the classic doctrine of statecraft: peace, war, and knowing the right time for each. He does not attack Rāvaṇa directly but states general rules, so that the king may judge for himself. "A king who is losing ground" is pointed, for Mālyavān is hinting that Rāvaṇa is now such a king, and "only the stronger should make war" implies that Rāma is the stronger. That the divine seers and gandharvas stand on Rāma's side shows that the whole world is against Rāvaṇa. Coming from his mother's father, an elder of his own family and a well-wisher, the advice carries all the more weight. Only a king made humble by learning stands firm; Rāvaṇa's lack of humility will bring about his fall.

३धर्माधर्मयोः पक्षौ, ऋषीणां तपसः प्रभावः

१२असृजद्भगवान्पक्षौ द्वावेव हि पितामहः।
सुराणामसुराणां च धर्माधर्मौ तदाश्रयौ॥

१३धर्मो हि श्रूयते पक्ष अमराणां महात्मनाम्।
अधर्मो रक्षसां पक्षो ह्यसुराणां च राक्षस॥

१४धर्मो वै ग्रसतेऽधर्मं यदा कृतमभूद्युगम्।
अधर्मो ग्रसते धर्मं यदा तिष्यः प्रवर्तते॥

१५तत्त्वया चरता लोकान्धर्मोऽपि निहतो महान्।
अधर्मः प्रगृहीतश्च तेनास्मद्बलिनः परे॥

१६स प्रमादात्प्रवृद्धस्तेऽधर्मोऽहिर्ग्रसते हि नः।
विवर्धयति पक्षं च सुराणां सुरभावनः॥

१७विषयेषु प्रसक्तेन यत्किंचित्कारिणा त्वया।
ऋषीणामग्निकल्पानामुद्वेगो जनितो महान्॥

१८तेषां प्रभावो दुर्धर्षः प्रदीप्त इव पावकः।
तपसा भावितात्मानो धर्मस्यानुग्रहे रताः॥

१९मुख्यैर्यज्ञैर्यजन्त्येते तैस्तैर्यत्ते द्विजातयः।
जुह्वत्यग्नींश्च विधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते॥

२०अभिभूय च रक्षांसि ब्रह्मघोषानुदीरयन्।
दिशो विप्रद्रुताः सर्वाः स्तनयित्नुरिवोष्णगे॥

२१ऋषीणामग्निकल्पानामग्निहोत्रसमुत्थितः।
आदत्ते रक्षसां तेजो धूमो व्याप्य दिशो दश॥

२२तेषु तेषु च देशेषु पुण्येष्वेव दृढव्रतैः।
चर्यमाणं तपस्तीव्रं संतापयति राक्षसान्॥

‘भगवान् पितामहः द्वौ एव पक्षौ असृजत् — सुराणाम् असुराणां च; धर्मः अधर्मः च तयोः आश्रयौ। अमराणां महात्मनां पक्षः धर्मः इति श्रूयते; राक्षस, रक्षसाम् असुराणां च पक्षः अधर्मः। यदा कृतयुगम् अभूत्, तदा धर्मः अधर्मं ग्रसते; यदा तिष्यः कलियुगं प्रवर्तते, तदा अधर्मः धर्मं ग्रसते। तत् त्वया लोकान् चरता महान् धर्मः निहतः, अधर्मः प्रगृहीतः; तेन अस्मत् परे बलिनः। तव प्रमादात् प्रवृद्धः सः अधर्मः अहिः इव नः ग्रसते; सुरभावनः धर्मः सुराणां पक्षं विवर्धयति। विषयेषु प्रसक्तेन यत्किंचित्कारिणा त्वया अग्निकल्पानाम् ऋषीणां महान् उद्वेगः जनितः। तेषां प्रभावः प्रदीप्तः पावकः इव दुर्धर्षः; तपसा भावितात्मानः ते धर्मस्य अनुग्रहे रताः। ते द्विजातयः मुख्यैः यज्ञैः यजन्ते, तैः तैः यत्नैः विधिवत् अग्नीन् जुह्वति, वेदान् उच्चैः अधीयते। रक्षांसि अभिभूय ब्रह्मघोषान् उदीरयन्ति; तेन उष्णगे मेघः इव राक्षसाः सर्वाः दिशः विप्रद्रुताः। अग्निकल्पानाम् ऋषीणाम् अग्निहोत्रसमुत्थितः धूमः दश दिशः व्याप्य रक्षसां तेजः आदत्ते। तेषु तेषु पुण्येषु देशेषु दृढव्रतैः चर्यमाणं तीव्रं तपः राक्षसान् संतापयति।’ माल्यवतः तर्कः आध्यात्मिकः — बलस्य मूलं धर्मः; धर्मं हत्वा रावणः स्वबलम् एव नाशितवान्। युगानां उल्लेखः कालस्य नियमं दर्शयति — धर्माधर्मयोः बलं कालानुसारं परिवर्तते। अधर्मस्य अहिना सह तुलना — सर्पः यः पालकम् एव ग्रसते। ऋषीणां तपः शस्त्रं विना एव राक्षसान् दहति — एषा भारतीयपरम्परायाः दृढा धारणा। विंशे श्लोके समीक्षिते ‘सर्वे’, मुद्रणे ‘सर्वाः’ (दिशः इत्यनेन सह); एकोनविंशे मुद्रणे ‘तैस्तैर्यत्ते’ इति, समीक्षिते ‘nityaṃ tais tair’। माल्यवान् राक्षसः अपि धर्मस्य श्रेष्ठतां स्वीकरोति — एतत् तस्य वचनस्य बलम्; सः शत्रुपक्षीयः न, अपितु रावणस्य एव कुलवृद्धः। ‘अस्मत् परे बलिनः’ इति वाक्यं स्पष्टं स्वीकरणम् — राक्षसाः इदानीं दुर्बलाः, न तु वानराः। पूर्वं राक्षसाः ऋषीणां यज्ञान् नाशयन्ति स्म; इदानीं ऋषीणां तपः एव तान् नाशयति — कालस्य विपर्ययः। ब्रह्मघोषस्य, वेदाध्ययनस्य, अग्निहोत्रस्य च त्रिविधं बलं शस्त्रबलात् अधिकम् इति माल्यवतः दृढः विश्वासः। ‘यत्किंचित्कारिणा’ इति विशेषणेन सः रावणस्य स्वेच्छाचारं स्पष्टं निन्दति — राजा यः इच्छति तत् करोति, न तु यत् उचितम्। एवं माल्यवान् राजनीतेः अनन्तरं धर्मशास्त्रस्य आधारेण अपि सन्धिं समर्थयति।

"The blessed Grandsire created just two sides, the gods and the asuras, with dharma and adharma as their supports. Dharma, we are told, is the side of the great immortals; adharma, rākṣasa, is the side of the rākṣasas and the asuras. When the Kṛta age prevailed, dharma swallowed adharma; when the Tiṣya age comes, adharma swallows dharma. As you roamed the worlds you destroyed great dharma and took up adharma, and that is why our enemies are stronger than we are. The adharma that has grown through your heedlessness is swallowing us like a serpent, while dharma, which fosters the gods, strengthens their side. Attached to the pleasures of the senses, doing whatever you pleased, you have caused great distress to the seers, who are like fire. Their power is as unassailable as a blazing fire; their minds are purified by austerity and they are devoted to upholding dharma. These twice-born men worship with the chief sacrifices, offer oblations into their fires with every care according to the rules, and recite the Vedas aloud. Overpowering the rākṣasas, they raise the sound of the Vedas, and the rākṣasas have scattered in every direction like clouds in the summer heat. The smoke rising from the fire-offerings of those fire-like seers spreads through the ten directions and saps the rākṣasas' vigour. The fierce austerities practised in holy places here and there by men firm in their vows torment the rākṣasas." Mālyavān's argument is spiritual: the root of strength is dharma, and by destroying dharma Rāvaṇa has destroyed his own strength. The mention of the ages shows the law of time, by which the power of dharma and adharma shifts from age to age. Adharma is a serpent that swallows the very one who nurtured it. The seers' austerity burns the rākṣasas without any weapon — a firm conviction of the Indian tradition. The strength of his words lies in this, that Mālyavān is a rākṣasa himself, no partisan of the enemy but an elder of Rāvaṇa's own family, and yet he admits the supremacy of dharma. "Our enemies are stronger than we" is a plain confession: it is the rākṣasas who are now weak, not the monkeys. Once the rākṣasas destroyed the seers' sacrifices; now the seers' austerity destroys them — the times have turned. For Mālyavān the threefold power of Vedic chant, Vedic study and the fire-offering is greater than the power of weapons. "Doing whatever you pleased" plainly condemns Rāvaṇa's wilfulness: a king who does what he likes, not what is right. So after the arguments of statecraft Mālyavān defends peace on the ground of dharma as well.

४वरस्य सीमा, लङ्कायाम् उत्पाताः

२३देवदानवयक्षेभ्यो गृहीतश्च वरस्त्वया।
मनुष्या वानरा ऋक्षा गोलाङ्गूला महाबलाः।
बलवन्त इहागम्य गर्जन्ति दृढविक्रमाः॥

२४उत्पातान्विविधान्दृष्ट्वा घोरान्बहुविधान्बहून्।
विनाशमनुपश्यामि सर्वेषां रक्षसामहम्॥

२५खराभिस्तनिता घोरा मेघाः प्रतिभयंकराः।
शोणितेनाभिवर्षन्ति लङ्कामुष्णेन सर्वतः॥

२६रुदतां वाहनानां च प्रपतन्त्यश्रुबिन्दवः।
रजोध्वस्ता विवर्णाश्च न प्रभान्ति यथापुरम्॥

२७व्याला गोमायवो गृध्रा वाश्यन्ति च सुभैरवम्।
प्रविश्य लङ्कामारामे समवायांश्च कुर्वते॥

२८कालिकाः पाण्डुरैर्दन्तैः प्रहसन्त्यग्रतः स्थिताः।
स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्त्यो गृहाणि प्रतिभाष्य च॥

२९गृहाणां बलिकर्माणि श्वानः पर्युपभुञ्जते।
खरा गोषु प्रजायन्ते मूषका नकुलेषु च॥

३०मार्जारा द्वीपिभिः सार्धं सूकराः शुनकैः सह।
किंनरा राक्षसैश्चापि समेयुर्मानुषैः सह॥

३१पाण्डुरा रक्तपादाश्च विहगाः कालचोदिताः।
राक्षसानां विनाशाय कपोता विचरन्ति च॥

३२चीचीकूचीति वाशन्त्यः शारिका वेश्मसु स्थिताः।
पतन्ति ग्रथिताश्चापि निर्जिताः कलहैषिभिः॥

३३पक्षिणश्च मृगाः सर्वे प्रत्यादित्यं रुदन्ति ते।
करालो विकटो मुण्डः पुरुषः कृष्णपिङ्गलः॥

३४कालो गृहाणि सर्वेषां काले कालेऽन्ववेक्षते।
एतान्यन्यानि दुष्टानि निमित्तान्युत्पतन्ति च॥

‘त्वया देवदानवयक्षेभ्यः अवध्यत्वस्य वरः गृहीतः; किन्तु मनुष्याः, वानराः, ऋक्षाः, महाबलाः गोलाङ्गूलाः च दृढविक्रमाः बलवन्तः इह आगत्य गर्जन्ति। विविधान् घोरान् बहुविधान् बहून् उत्पातान् दृष्ट्वा अहं सर्वेषां रक्षसां विनाशम् अनुपश्यामि। खराभिः स्तनिताः घोराः प्रतिभयंकराः मेघाः लङ्कां सर्वतः उष्णेन शोणितेन अभिवर्षन्ति। रुदतां वाहनानाम् अश्रुबिन्दवः प्रपतन्ति; रजोध्वस्ताः ध्वजाः विवर्णाः यथापुरं न प्रभान्ति। व्यालाः, गोमायवः, गृध्राः सुभैरवं वाश्यन्ति; लङ्काम् आरामे प्रविश्य समवायान् कुर्वते। पाण्डुरैः दन्तैः कालिकाः स्त्रियः अग्रतः स्थिताः प्रहसन्ति; स्वप्नेषु गृहाणि प्रतिभाष्य मुष्णन्ति। गृहाणां बलिकर्माणि श्वानः उपभुञ्जते; गोषु खराः, नकुलेषु मूषकाः जायन्ते। मार्जाराः द्वीपिभिः, सूकराः शुनकैः, किंनराः राक्षसैः मानुषैः च समेयुः। पाण्डुराः रक्तपादाः कालचोदिताः कपोताः विहगाः राक्षसानां विनाशाय विचरन्ति। वेश्मसु स्थिताः शारिकाः ‘चीचीकूची’ इति वाशन्त्यः कलहैषिभिः पक्षिभिः निर्जिताः ग्रथिताः पतन्ति। पक्षिणः मृगाः च सर्वे प्रत्यादित्यं रुदन्ति। करालः विकटः मुण्डः कृष्णपिङ्गलः पुरुषरूपः कालः काले काले सर्वेषां गृहाणि अन्ववेक्षते। एतानि अन्यानि च दुष्टानि निमित्तानि उत्पतन्ति।’ वरस्य सीमा अत्र मुख्यः तर्कः — रावणः मनुष्यान् वानरान् च तुच्छान् मत्वा तेभ्यः अवध्यत्वं न याचितवान्; इदानीं ते एव आगताः। त्रयोविंशः श्लोकः षट्पादः, सर्वः अपि वुल्गेटमात्रः। उत्पातानां दीर्घा नामावली — आकाशे, पशुषु, पक्षिषु, स्त्रीषु, गृहेषु — सर्वत्र विपरीतता, प्रकृतेः नियमस्य भङ्गः; एतत् सर्वं विनाशस्य पूर्वलक्षणम्। कालस्य पुरुषरूपेण गृहनिरीक्षणं सर्वेषां भयानकम् — मृत्युः एव गृहं गृहं गणयति। उत्पातानां वर्णने प्रकृतेः सर्वे विभागाः प्रभाविताः — मेघाः रक्तं वर्षन्ति, पशवः रुदन्ति, हिंस्राः जन्तवः नगरं प्रविशन्ति, विजातीयाः प्राणिनः सङ्गच्छन्ते, पक्षिणः कलहं कुर्वन्ति। एषः सर्वः विपर्ययः धर्मस्य नाशस्य बाह्यं रूपम् — यदा राजा अधर्मं करोति, तदा प्रकृतिः अपि विकृता भवति इति प्राचीनः विश्वासः। कालिकानां स्त्रीणां स्वप्ने गृहाणि मुष्णन्तीनां वर्णनं विशेषतः भयानकम् — ताः मृत्योः दूत्यः इव। ‘प्रत्यादित्यं रुदन्ति’ इति — सूर्याभिमुखं रोदनम् अशुभस्य लक्षणं शकुनशास्त्रे प्रसिद्धम्। कपोतानाम् आगमनम् अपि अमङ्गलम्। कालस्य पुरुषरूपं — करालः, विकटः, मुण्डः, कृष्णपिङ्गलः — मृत्योः साक्षात् मूर्तिः। माल्यवान् एतैः लक्षणैः रावणं प्रत्यक्षप्रमाणेन बोधयितुम् इच्छति, यतः केवलं तर्कः तस्य कर्णयोः न प्रविशति। चतुस्त्रिंशे ‘उत्पतन्ति’ इति क्रियापदं निमित्तानाम् अकस्मात् प्रादुर्भावं सूचयति। वरस्य विषये माल्यवतः तर्कः अतीव तीक्ष्णः — रावणेन देवदानवयक्षेभ्यः अवध्यत्वं याचितं, मनुष्याः वानराः च तुच्छाः इति मत्वा उपेक्षिताः; अधुना ते एव गर्जन्तः लङ्काद्वारे स्थिताः। एवं वरस्य छिद्रम् एव रावणस्य मृत्योः द्वारं भविष्यति। गोलाङ्गूलाः इति वानराणां एका जातिः, या गोपुच्छसदृशपुच्छा; हिन्दीभाष्यम् ‘लंगूर’ इति व्याचष्टे।

"You won a boon that gods, dānavas and yakṣas could not kill you; but men, monkeys, bears and the mighty cow-tailed apes, strong and firm in valour, have come here and are roaring. Seeing so many dreadful portents of every kind, I foresee the destruction of all the rākṣasas. Terrible, fearsome clouds with harsh thunder are raining hot blood on Laṅkā from every side. Tears fall from the weeping beasts of burden; the banners, soiled with dust and faded, no longer shine as they did. Beasts of prey, jackals and vultures howl most dreadfully, and they come into Laṅkā and gather in the pleasure-gardens. Dark women with yellowed teeth stand in front of people and laugh, and in dreams they talk to the householders and rob their homes. Dogs devour the offerings made in the houses; donkeys are born of cows, and mice of mongooses. Cats mate with leopards, pigs with dogs, and kiṃnaras with rākṣasas and men. White doves with red feet, driven by Time, roam about for the destruction of the rākṣasas. Mynas kept in houses, crying 'cīcī kūcī,' are beaten by quarrelsome birds and fall locked together. All the birds and beasts cry facing the sun. And Time, in the shape of a hideous, grotesque, shaven-headed man, dark and tawny, looks into every house again and again. These and other evil omens are appearing." The limit of his boon is the main argument here: Rāvaṇa held men and monkeys in such contempt that he never asked to be safe from them, and now it is they who have come, roaring at the gates of Laṅkā; the gap in his boon will be the door of his death. The long list of portents covers every part of nature — the sky, the beasts, the birds, women, homes. Clouds rain blood, animals weep, wild creatures enter the city, creatures of different kinds mate, birds fight: everywhere nature's order is inverted, the outward form of the destruction of dharma, for it was an ancient belief that when a king does wrong, nature herself is deranged. The dark women who rob houses in dreams are especially terrifying, like messengers of death. Creatures crying towards the sun is a well-known ill omen in the lore of signs, and the coming of the doves is inauspicious too. Time in human form — hideous, grotesque, shaven, dark and tawny — is Death made visible, counting the houses one by one. Mālyavān wants to convince Rāvaṇa by evidence he can see, since argument alone does not reach his ears, and "appearing" suggests how suddenly these omens have arisen.

५रामः विष्णुः, सन्धेः अन्तिमा प्रार्थना

३५विष्णुं मन्यामहे रामं मानुषं रूपमास्थितम्।
नहि मानुषमात्रोऽसौ राघवो दृढविक्रमः॥

३६येन बद्धः समुद्रे च सेतुः स परमाद्भुतः।
कुरुष्व नरराजेन संधिं रामेण रावण।
ज्ञात्वावधार्य कर्माणि क्रियतामायतिक्षमम्॥

३७इदं वचस्तस्य निगद्य माल्यवान्परीक्ष्य रक्षोधिपतेर्मनः पुनः।
अनुत्तमेषूत्तमपौरुषो बली बभूव तूष्णीं समवेक्ष्य रावणम्॥

‘रामं मानुषं रूपम् आस्थितं विष्णुं मन्यामहे; दृढविक्रमः राघवः मानुषमात्रः नहि। येन समुद्रे परमाद्भुतः सेतुः बद्धः, तेन नरराजेन रामेण सह, रावण, सन्धिं कुरुष्व; कर्माणि ज्ञात्वा अवधार्य च आयतिक्षमं क्रियताम्।’ इदं वचः निगद्य, रक्षोधिपतेः मनः पुनः परीक्ष्य, अनुत्तमेषु उत्तमपौरुषः बली माल्यवान् रावणं समवेक्ष्य तूष्णीं बभूव। सप्तत्रिंशः श्लोकः वंशस्थवृत्तः — मुद्रणे चतस्रः पङ्क्तयः, अत्र द्वे। षट्त्रिंशः श्लोकः षट्पादः; तस्य अन्तिमः अर्धः वुल्गेटमात्रः। माल्यवान् एव प्रथमः राक्षसः यः रामं विष्णुम् इति स्पष्टं वदति — एतत् तस्य प्राज्ञतायाः प्रमाणम्। ‘आयतिक्षमम्’ इति — भविष्यत्काले हितकरम्; माल्यवान् दीर्घदृष्ट्या उपदिशति। तस्य मौनं रावणस्य प्रतिक्रियायाः प्रतीक्षा; अग्रिमे सर्गे रावणः क्रुद्धः सन् तं तिरस्करोति।

"We believe Rāma to be Viṣṇu, who has taken on a human form; Rāghava, firm in valour, is no mere man. Make peace, Rāvaṇa, with Rāma, that king of men who built that most wonderful bridge across the ocean. Consider his deeds, weigh them well, and do what will be good for the future." Having said this and tested the mind of the lord of the rākṣasas once more, Mālyavān, strong and supreme in manhood among the best, looked at Rāvaṇa and fell silent. Mālyavān is the first rākṣasa to say plainly that Rāma is Viṣṇu, a proof of his wisdom. He advises what will be good in the future, looking far ahead. His silence is a waiting for Rāvaṇa's response; in the next sarga Rāvaṇa angrily rejects him.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
शङ्खविमिश्रेण ३५.१ शङ्खध्वनिना मिश्रितेन
सन्धिः
शङ्ख + विमिश्रेण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शङ्खैः विमिश्रः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘भेरीशब्देन’ इत्यस्य विशेषणम्)
परपुरंजयः ३५.१ शत्रुनगराणां विजेता
सन्धिः
परपुरम् + जयः → परपुरंजयः — अनुस्वारः (खच्-प्रत्यये मुम्-आगमः)
समासः
परपुराणि जयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अभ्युदैक्षत ३५.२ ऊर्ध्वं दृष्टवान्, अवलोकितवान्
सन्धिः
अभि + उद् + ऐक्षत → अभ्युदैक्षत — यण्सन्धिः (इ + उ = यु)
समासः
समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
संनादयन् ३५.३ प्रतिध्वनयन्
सन्धिः
सम् + नादयन् → संनादयन् — अनुस्वारसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — णिजन्तात् शतृ
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
जगत्संतापनः ३५.४ लोकस्य पीडकः
सन्धिः
जगत् + संतापनः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
जगतः संतापनः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
तूष्णीकानीक्षतोऽन्योन्यम् ३५.५ मौनेन परस्परं पश्यतः
सन्धिः
तूष्णीकान् + ईक्षतः → तूष्णीकानीक्षतः; ईक्षतः + अन्योन्यम् → उत्वं पूर्वरूपं च
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘तूष्णीकान्’ — द्वितीया, बहुवचनम्; ‘ईक्षतः’ — शत्रन्तम्
मातामहोऽब्रवीत् ३५.६ मातुः पिता उक्तवान्
सन्धिः
मातामहः + अब्रवीत् → विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
समासः
मातुः पिता — तद्धितान्तम् (डामहच्)
विभक्तिः
‘मातामहः’ — प्रथमा, एकवचनम्
विद्यास्वभिविनीतो ३५.७ विद्याभिः सुशिक्षितः
सन्धिः
विद्यासु + अभिविनीतः → विद्यास्वभिविनीतः — यण्सन्धिः (उ + अ = व)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘विद्यासु’ — सप्तमी; ‘अभिविनीतः’ — प्रथमा
विगृह्णंश्चारिभिः ३५.८ शत्रुभिः सह विग्रहं कुर्वन्
सन्धिः
विगृह्णन् + च → विगृह्णंश्च (रुत्वे शत्वम्); च + अरिभिः → चारिभिः (सवर्णदीर्घः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘विगृह्णन्’ — शत्रन्तम्; ‘अरिभिः’ — तृतीया, बहुवचनम्
हीयमानेन ३५.९ क्षीयमाणबलेन (राज्ञा)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘हा’ धातोः कर्मणि शानच्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
जयैषिणः ३५.११ विजयम् इच्छन्तः
सन्धिः
जय + एषिणः → जयैषिणः — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
जयम् इच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
धर्माधर्मौ ३५.१२ पुण्यं पापं च
सन्धिः
धर्म + अधर्मौ → धर्माधर्मौ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
धर्मः च अधर्मः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
तिष्यः ३५.१४ कलियुगम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुरभावनः ३५.१६ देवानां वर्धकः (धर्मः)
सन्धिः
सुर + भावनः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुरान् भावयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अग्निकल्पानाम् ३५.१७ अग्निसदृशानाम्
सन्धिः
अग्नि + कल्पानाम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ईषद् असमाप्तः अग्निः — कल्पप्-प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
भावितात्मानो ३५.१८ शुद्धचित्ताः
सन्धिः
भावित + आत्मानः → भावितात्मानः — सवर्णदीर्घसन्धिः; पदान्ते उत्वम्
समासः
भावितः आत्मा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
जुह्वत्यग्नींश्च ३५.१९ अग्निषु आहुतीः ददति
सन्धिः
जुह्वति + अग्नीन् → यण्सन्धिः; अग्नीन् + च → अग्नींश्च (रुत्वम्, अनुस्वारः, शत्वम्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘जुह्वति’ — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; ‘अग्नीन्’ — द्वितीया
स्तनयित्नुरिवोष्णगे ३५.२० ग्रीष्मे मेघः इव
सन्धिः
स्तनयित्नुः + इव → रुत्वम्; इव + उष्णगे → गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
उष्णं गच्छति इति उष्णगः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘स्तनयित्नुः’ — प्रथमा; ‘उष्णगे’ — सप्तमी
अग्निहोत्रसमुत्थितः ३५.२१ अग्निहोत्रात् उद्गतः
सन्धिः
अग्निहोत्र + समुत्थितः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अग्निहोत्रात् समुत्थितः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘धूमः’ इत्यस्य विशेषणम्)
गोलाङ्गूला ३५.२३ गोपुच्छसदृशपुच्छाः वानरविशेषाः
सन्धिः
गो + लाङ्गूलाः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गोः इव लाङ्गूलं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
खराभिस्तनिता ३५.२५ कठोरैः गर्जितैः शब्दायमानाः
सन्धिः
खराभिः + स्तनिताः — विसर्गस्य सत्वम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘खराभिः’ — तृतीया, बहुवचनम्; ‘स्तनिताः’ — प्रथमा
प्रपतन्त्यश्रुबिन्दवः ३५.२६ अश्रुकणाः पतन्ति
सन्धिः
प्रपतन्ति + अश्रुबिन्दवः → यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः
अश्रूणां बिन्दवः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘अश्रुबिन्दवः’ — प्रथमा, बहुवचनम्
गोमायवो ३५.२७ शृगालाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते विसर्गस्य उत्वं गुणः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
प्रहसन्त्यग्रतः ३५.२८ पुरतः हसन्ति
सन्धिः
प्रहसन्ति + अग्रतः → यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘प्रहसन्ति’ — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
पर्युपभुञ्जते ३५.२९ सर्वतः भक्षयन्ति
सन्धिः
परि + उप + भुञ्जते → पर्युपभुञ्जते — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (आत्मनेपदम्)
कलहैषिभिः ३५.३२ कलहप्रियैः
सन्धिः
कलह + एषिभिः → कलहैषिभिः — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
कलहम् इच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
प्रत्यादित्यम् ३५.३३ सूर्यस्य अभिमुखम्
सन्धिः
प्रति + आदित्यम् → प्रत्यादित्यम् — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
समासः
आदित्यं प्रति — अव्ययीभावः
विभक्तिः
अव्ययम्
आयतिक्षमम् ३५.३६ भविष्यत्काले हितकरम्
सन्धिः
आयति + क्षमम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आयतौ क्षमम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्