युद्धकाण्डम् — चतुस्त्रिंशः सर्गः

सरमया रावणनिश्चयस्य निवेदनम्

सरमायाः रामं प्रति गमनस्य प्रस्तावः, सीतायाः रावणस्य निश्चयं ज्ञातुं प्रार्थना, सरमायाः गूढं श्रवणं, मातुः मन्त्रिवृद्धस्य च उपदेशस्य रावणेन तिरस्कारः, वानरसेनायाः भेरीशङ्खनादः

रावणस्य वाक्येन मोहितां संतप्तां सीतां सरमा वाचा ह्लादयति — ‘अहं गुप्ता गत्वा रामाय तव कुशलं निवेद्य प्रतिनिवर्तितुम् उत्सहे; आकाशे मम गतिं पवनः गरुडः वा अपि अनुगन्तुं न समर्थः।’ सीता वदति — ‘त्वं गगनं रसातलं च गन्तुं समर्था; किन्तु यदि मम प्रियं कर्तव्यं, तर्हि रावणः किं करोति इति ज्ञातुम् इच्छामि; सः मायाबलः क्रूरः मां मोहयति, राक्षसीभिः तर्जापयति, अहम् उद्विग्ना अस्मि।’ सरमा गूढं गत्वा समन्त्रिणः रावणस्य निश्चयं श्रुत्वा प्रत्यागच्छति, सीतया परिष्वक्ता निवेदयति — ‘रावणस्य जनन्या अतिस्निग्धेन मन्त्रिवृद्धेन च सः ‘मैथिलीं रामाय सत्कृत्य देहि; जनस्थानस्य, समुद्रलङ्घनस्य, हनूमतः दर्शनस्य, रक्षसां वधस्य च निदर्शनं पर्याप्तम्’ इति बहु बोधितः; तथापि अर्थपरः अर्थम् इव सः त्वां मोक्तुं न इच्छति। अमृतः सन् त्वां न मोक्ष्यति — एषः मृत्युलोभात् निश्चयः। रामः संख्ये रावणं हत्वा त्वाम् अयोध्यां प्रतिनेष्यति।’ तदा भेरीशङ्खनादेन धरणीं कम्पयन् वानरसैन्यनादः श्रूयते, येन रावणस्य भृत्याः हतौजसः दीनाः भवन्ति।

१सरमायाः गमनप्रस्तावः

१अथ तां जातसंतापां तेन वाक्येन मोहिताम्।
सरमा ह्लादयामास महीं दग्धामिवाम्भसा॥

२ततस्तस्या हितं सख्याश्चिकीर्षन्ती सखी वचः।
उवाच काले कालज्ञा स्मितपूर्वाभिभाषिणी॥

३उत्सहेयमहं गत्वा त्वद्वाक्यमसितेक्षणे।
निवेद्य कुशलं रामे प्रतिच्छन्ना निवर्तितुम्॥

४नहि मे क्रममाणाया निरालम्बे विहायसि।
समर्थो गतिमन्वेतुं पवनो गरुडोऽपि वा॥

रावणस्य तेन वाक्येन मोहितां जातसंतापां तां सीतां सरमा, दग्धां महीम् अम्भसा इव, स्ववाचा ह्लादयामास। ग्रीष्मे तप्ता भूमिः वर्षाजलेन यथा शीतलीभवति, तथा सीतायाः संतप्तं मनः सरमायाः वचनेन शान्तम् अभवत्। ततः सख्याः हितं चिकीर्षन्ती, कालज्ञा, स्मितपूर्वाभिभाषिणी सखी सरमा काले उचितं वचनम् उवाच — ‘असितेक्षणे, अहं गत्वा तव वाक्यं रामाय निवेद्य, तव कुशलं च उक्त्वा, प्रच्छन्ना सती पुनः निवर्तितुम् उत्सहे। निरालम्बे विहायसि क्रममाणायाः मम गतिम् अनुगन्तुं पवनः गरुडः अपि वा न समर्थः।’ सरमायाः प्रस्तावः तस्याः सख्यस्य पराकाष्ठा — सा रावणस्य आज्ञां विहाय शत्रोः समीपं गन्तुम् अपि सन्नद्धा। ‘कालज्ञा’ इति विशेषणं सूचयति यत् सा अवसरं जानाति — इदानीं यदा युद्धम् आसन्नं, तदा सन्देशस्य महत्त्वम्। ‘स्मितपूर्वाभिभाषिणी’ इति — सा प्रथमं स्मयते, ततः वदति; एषः सज्जनस्य लक्षणम्, यत् वाल्मीकिः रामस्य अपि वर्णने प्रयुङ्क्ते। सरमायाः आकाशगमनशक्तिः राक्षसानां स्वाभाविकी मायाशक्तिः; सा तां सत्कार्ये प्रयोक्तुम् इच्छति। पवनगरुडयोः उल्लेखः तस्याः वेगस्य अतिशयं दर्शयति — गरुडः वेगवतां श्रेष्ठः, पवनः सर्वत्र गामी। समीक्षिते प्रथमस्य उत्तरार्धे ‘पृथिवीं द्यौरिवाम्भसा’ इति पाठः, मुद्रणे ‘महीं दग्धामिवाम्भसा’ — उपमायाः स्वरूपं किञ्चित् भिन्नम्।

Sītā had been tormented and bewildered by Rāvaṇa's words, and Saramā refreshed her with her own words as rain refreshes scorched earth: as ground baked by the summer heat grows cool under the rains, so Sītā's burning mind was soothed by what Saramā said. Then, wishing to do her friend good, Saramā, who knew the right moment and always smiled before she spoke, said what the moment called for: "Dark-eyed lady, I am ready to go and give your message to Rāma, tell him you are well, and come back again unseen. When I travel through the empty sky, neither the wind nor even Garuḍa can keep up with me." Her offer is the height of friendship: she is ready to defy Rāvaṇa's orders and go to the enemy himself. "Knowing the right moment" shows that she understands the occasion — now, with war at hand, a message matters most. "Smiling before she spoke" is the mark of a good soul, the same phrase Vālmīki uses in describing Rāma. Her power to fly through the sky is the natural magic of the rākṣasas, and she wants to use it for a good end. Naming the wind and Garuḍa shows how swift she is, for Garuḍa is the fastest of the swift and the wind goes everywhere.

२सीतायाः प्रार्थना, रावणात् भयम्

५एवं ब्रुवाणां तां सीता सरमामिदमब्रवीत्।
मधुरं श्लक्ष्णया वाचा पूर्वशोकाभिपन्नया॥

६समर्था गगनं गन्तुमपि च त्वं रसातलम्।
अवगच्छाद्य कर्तव्यं कर्तव्यं ते मदन्तरे॥

७मत्प्रियं यदि कर्तव्यं यदि बुद्धिः स्थिरा तव।
ज्ञातुमिच्छामि तं गत्वा किं करोतीति रावणः॥

८स हि मायाबलः क्रूरो रावणः शत्रुरावणः।
मां मोहयति दुष्टात्मा पीतमात्रेव वारुणी॥

९तर्जापयति मां नित्यं भर्त्सापयति चासकृत्।
राक्षसीभिः सुघोराभिर्यो मां रक्षति नित्यशः॥

१०उद्विग्ना शङ्किता चास्मि न स्वस्थं च मनो मम।
तद्भयाच्चाहमुद्विग्ना अशोकवनिकां गता॥

११यदि नाम कथा तस्य निश्चितं वापि यद्भवेत्।
निवेदयेथाः सर्वं तद्वरो मे स्यादनुग्रहः॥

एवं ब्रुवाणां तां सरमां सीता पूर्वशोकाभिपन्नया मधुरया श्लक्ष्णया वाचा इदम् अब्रवीत् — ‘त्वं गगनं रसातलं च गन्तुं समर्था; मदन्तरे मम विषये यत् कर्तव्यम्, तत् अद्य अवगच्छ। यदि मत्प्रियं कर्तव्यं, यदि तव बुद्धिः स्थिरा, तर्हि गत्वा रावणः किं करोति इति ज्ञातुम् इच्छामि। मायाबलः क्रूरः शत्रुरावणः सः दुष्टात्मा रावणः पीतमात्रा वारुणी इव मां मोहयति। यः मां सुघोराभिः राक्षसीभिः नित्यशः रक्षति, सः मां नित्यं तर्जापयति, असकृत् भर्त्सापयति च। अहम् उद्विग्ना शङ्किता च अस्मि; मम मनः स्वस्थं न; तस्य भयात् उद्विग्ना अहम् अशोकवनिकां गता। यदि तस्य मन्त्रिभिः सह कथा, यत् निश्चितं वा भवेत्, तत् सर्वं मम निवेदयेथाः — एषः मम परः अनुग्रहः वरः च स्यात्।’ सीतायाः प्रार्थना विवेकपूर्णा — सा रामाय सन्देशं न, अपितु शत्रोः निश्चयस्य ज्ञानं याचते। पूर्वं मायया वञ्चिता सा इदानीं सत्यं ज्ञातुम् इच्छति, यतः सत्यज्ञानम् एव मायायाः औषधम्। वारुण्याः उपमा सूक्ष्मा — मदिरा पीतमात्रा एव बुद्धिं हरति, तथा रावणस्य माया क्षणेन एव तस्याः विवेकं हृतवती। ‘शत्रुरावणः’ इति — यः शत्रून् रावयति, रोदयति — रावणनाम्नः व्युत्पत्तिः। ‘तर्जापयति’ ‘भर्त्सापयति’ इति णिजन्ते क्रियापदे — सः स्वयं न, राक्षसीभिः द्वारा तर्जयति। सीतायाः ‘उद्विग्ना’ इति द्विवारं प्रयोगः तस्याः मानसिकं क्लेशं बलवत्तरं करोति।

Still weighed down by her earlier grief, Sītā answered her in a sweet, gentle voice: "You can go to the sky or even to the underworld. Now understand what needs to be done for me here. If you want to do what I would like, and if your mind is set on it, I want you to go and find out what Rāvaṇa is doing. That cruel Rāvaṇa, strong in magic, who makes his enemies weep, that wicked one, bewilders me the way wine does the moment it is drunk. Every day he has me threatened, and again and again reviled, by the fearsome rākṣasīs who guard me constantly. I am anxious and afraid, and my mind is never at rest; it was in anxiety and fear of him that I came to the Aśoka grove. If there is any talk of me between him and his ministers, or if anything has been decided, tell me all of it; that would be the greatest kindness you could do me." Sītā's request is wise: she asks not for a message to Rāma but to know the enemy's decision. Deceived once by illusion, she now wants the truth, for knowing the truth is the only remedy for illusion. The image of wine is apt: wine clouds the mind the moment it is drunk, and Rāvaṇa's illusion stole her judgment in an instant. "Who makes his enemies weep" is the meaning of Rāvaṇa's name, "the one who causes wailing." He does not threaten her himself but has her threatened through the rākṣasīs, and her saying twice that she is anxious makes her distress all the stronger.

३सरमायाः गूढं श्रवणं प्रत्यागमनं च

१२साप्येवं ब्रुवतीं सीतां सरमा मृदुभाषिणी।
उवाच वदनं तस्याः स्पृशन्ती बाष्पविक्लवम्॥

१३एष ते यद्यभिप्रायस्तस्माद्गच्छामि जानकि।
गृह्य शत्रोरभिप्रायमुपावर्तामि मैथिलि॥

१४एवमुक्त्वा ततो गत्वा समीपं तस्य रक्षसः।
शुश्राव कथितं तस्य रावणस्य समन्त्रिणः॥

१५सा श्रुत्वा निश्चयं तस्य निश्चयज्ञा दुरात्मनः।
पुनरेवागमत्क्षिप्रमशोकवनिकां शुभाम्॥

१६सा प्रविष्टा ततस्तत्र ददर्श जनकात्मजाम्।
प्रतीक्षमाणां स्वामेव भ्रष्टपद्मामिव श्रियम्॥

१७तां तु सीता पुनः प्राप्तां सरमां प्रियभाषिणीम्।
परिष्वज्य च सुस्निग्धं ददौ च स्वयमासनम्॥

१८इहासीना सुखं सर्वमाख्याहि मम तत्त्वतः।
क्रूरस्य निश्चयं तस्य रावणस्य दुरात्मनः॥

१९एवमुक्ता तु सरमा सीतया वेपमानया।
कथितं सर्वमाचष्ट रावणस्य समन्त्रिणः॥

एवं ब्रुवतीं सीतां मृदुभाषिणी सरमा बाष्पविक्लवं तस्याः वदनं स्पृशन्ती उवाच — ‘जानकि, यदि एषः ते अभिप्रायः, तस्मात् गच्छामि; मैथिलि, शत्रोः अभिप्रायं गृहीत्वा उपावर्तामि।’ एवम् उक्त्वा सा ततः गत्वा तस्य रक्षसः समीपं, समन्त्रिणः रावणस्य कथितं शुश्राव। निश्चयज्ञा सा दुरात्मनः तस्य निश्चयं श्रुत्वा पुनः क्षिप्रं शुभाम् अशोकवनिकाम् आगमत्। प्रविष्टा सा तत्र स्वाम् एव प्रतीक्षमाणां, भ्रष्टपद्मां श्रियम् इव, जनकात्मजां ददर्श। पुनः प्राप्तां प्रियभाषिणीं सरमां सीता सुस्निग्धं परिष्वज्य स्वयम् आसनं ददौ — ‘इह आसीना सुखं सर्वं तत्त्वतः मम आख्याहि — क्रूरस्य दुरात्मनः तस्य रावणस्य निश्चयम्।’ एवं वेपमानया सीतया उक्ता सरमा समन्त्रिणः रावणस्य सर्वं कथितम् आचष्ट। ‘भ्रष्टपद्मा श्रीः’ इति उपमा मार्मिका — लक्ष्मीः यस्याः हस्तात् कमलं पतितं, तादृशी सीता; सौन्दर्यं विद्यमानम्, किन्तु शोभा नष्टा। सीतायाः स्वयम् आसनदानं सख्याः प्रति सम्मानं दर्शयति — राजपुत्री राक्षस्याः सेवां करोति। ‘निश्चयज्ञा’ इति सरमायाः विशेषणं तस्याः बुद्धिं सूचयति — सा केवलं शब्दान् न, अपितु तेषां तात्पर्यम् अवगच्छति। सीतायाः वेपनम् — भयम् आशा च मिश्रिते, यतः सा न जानाति किं श्रोष्यति। सरमायाः कार्यं शीघ्रम् — गमनं, श्रवणं, प्रत्यागमनं च क्षणेन इव सम्पन्नम्। ‘बाष्पविक्लवम्’ इति सीतायाः मुखस्य स्पर्शः सख्याः आत्मीयतां दर्शयति। सरमायाः निवेदनस्य पूर्वं सीतायाः ‘तत्त्वतः आख्याहि’ इति आग्रहः दर्शयति यत् सा इदानीं कस्यापि वचनं परीक्ष्य एव स्वीकरोति, यतः मायया एकवारं वञ्चिता।

Stroking Sītā's tear-stained face, gentle-spoken Saramā answered, "If that is what you want, Jānakī, I will go. And when I have found out the enemy's intention, Maithilī, I will come back." With these words she went off, and, close to that rākṣasa, she heard what Rāvaṇa was saying with his ministers. Having heard the wicked king's decision — she knew well how to read a decision — she hurried back to the lovely Aśoka grove. Going in, she found Janaka's daughter waiting for her, like the goddess Śrī with the lotus fallen from her hand. Sītā embraced Saramā warmly as she came back, the sweet-spoken friend, and gave her a seat herself. "Sit here at your ease," she said, "and tell me everything truly — what that cruel, evil-minded Rāvaṇa has decided." Addressed like this by the trembling Sītā, Saramā told her everything Rāvaṇa and his ministers had said. The image of Śrī with the lotus fallen from her hand is poignant: Sītā's beauty remains, but its radiance is gone. By giving her friend a seat herself, the princess honours the rākṣasī and serves her. Saramā "knew how to read a decision": she grasps not just the words but what lies behind them. Sītā trembles because fear and hope are mixed in her, not knowing what she will hear. Saramā's errand is swiftly done — going, listening, returning, as if in a moment — and her stroking of Sītā's tearful face shows how close they are. Sītā's insistence on "the truth" shows that now, having once been tricked by illusion, she accepts no one's word without weighing it.

४रावणस्य निश्चयः, मातुः मन्त्रिवृद्धस्य च उपदेशः

२०जनन्या राक्षसेन्द्रो वै त्वन्मोक्षार्थं बृहद्वचः।
अतिस्निग्धेन वैदेहि मन्त्रिवृद्धेन चोदितः॥

२१दीयतामभिसत्कृत्य मनुजेन्द्राय मैथिली।
निदर्शनं ते पर्याप्तं जनस्थाने यदद्भुतम्॥

२२लङ्घनं च समुद्रस्य दर्शनं च हनूमतः।
वधं च रक्षसां युद्धे कः कुर्यान्मानुषो युधि॥

२३एवं स मन्त्रिवृद्धैश्च मात्रा च बहुबोधितः।
न त्वामुत्सहते मोक्तुमर्थमर्थपरो यथा॥

२४नोत्सहत्यमृतो मोक्तुं युद्धे त्वामिति मैथिलि।
सामात्यस्य नृशंसस्य निश्चयो ह्येष वर्तते॥

२५तदेषा सुस्थिरा बुद्धिर्मृत्युलोभादुपस्थिता।
भयान्न शक्तस्त्वां मोक्तुमनिरस्तः स संयुगे॥

२६राक्षसानां च सर्वेषामात्मनश्च वधेन हि।
निहत्य रावणं संख्ये सर्वथा निशितैः शरैः।
प्रतिनेष्यति रामस्त्वामयोध्यामसितेक्षणे॥

सरमा वदति — ‘वैदेहि, राक्षसेन्द्रः त्वन्मोक्षार्थं जनन्या, अतिस्निग्धेन मन्त्रिवृद्धेन च बृहत् वचनं चोदितः — ‘मैथिली मनुजेन्द्राय रामाय अभिसत्कृत्य दीयताम्; जनस्थाने यत् अद्भुतं जातं, तत् ते पर्याप्तं निदर्शनम्। समुद्रस्य लङ्घनं, हनूमतः दर्शनं, युद्धे रक्षसां वधं च कः मानुषः युधि कुर्यात्?’ एवं मन्त्रिवृद्धैः मात्रा च बहु बोधितः अपि सः, अर्थपरः अर्थम् इव, त्वां मोक्तुं न उत्सहे। मैथिलि, युद्धे अमृतः सन् त्वां मोक्तुं सः न उत्सहते — एषः सामात्यस्य नृशंसस्य निश्चयः वर्तते। मृत्युलोभात् उपस्थिता एषा तस्य बुद्धिः सुस्थिरा; भयात् सः त्वां मोक्तुं न शक्तः, यावत् संयुगे अनिरस्तः — सर्वेषां राक्षसानाम् आत्मनः च वधेन एव। रामः संख्ये सर्वथा निशितैः शरैः रावणं निहत्य, असितेक्षणे, त्वाम् अयोध्यां प्रतिनेष्यति।’ हिन्दीभाष्यम् ‘मन्त्रिवृद्ध’ इति शब्दं ‘एक बूढ़े मन्त्री’ इति व्याचष्टे — अविद्धः अथवा माल्यवान् इति टीकाकाराणां मतम्। ‘अर्थम् अर्थपरः यथा’ इति उपमा — लोभी धनं न त्यजति, तथा रावणः सीताम्। ‘मृत्युलोभात्’ इति विडम्बना — रावणः मृत्युम् एव लुब्धः इव, तस्य हठः विनाशाय एव। ‘अमृतः सन्’ इति — जीवन् सः त्वां न मोक्ष्यति, अर्थात् तस्य मरणेन एव तव मोक्षः। षड्विंशः श्लोकः षट्पादः — संस्कृताङ्कानुसारं ‘राक्षसानां च सर्वेषाम्…’ इति अर्धः ‘॥ २५॥’ अनन्तरं ‘॥ २६॥’ पूर्वं स्थितः; हिन्दीभाष्यस्य ‘॥ २५½॥’ इति अङ्कः तम् अर्धं पूर्वश्लोकेन सह योजयति, सः न प्रमाणीकृतः।

Saramā said: "Vaidehī, the lord of the rākṣasas has been urged at length to set you free, by his mother and by a very devoted old counsellor. 'Give Maithilī back to Rāma, lord of men, with all honour,' they said. 'What wonders happened in Janasthāna are proof enough for you. The crossing of the ocean, the coming of Hanūmān, the slaughter of rākṣasas in battle — what mere man could do such things in war?' But though his elderly ministers and his mother urged him again and again, he will not let you go, just as a miser will not let go of his money. While he lives he will never bring himself to release you, Maithilī, unless he dies in battle; that is the settled resolve of that cruel king and his ministers. This firm resolve has come over him from a craving for death. Out of fear he cannot let you go until he is overthrown in battle, with the slaughter of all the rākṣasas and of himself. Rāma will kill Rāvaṇa in battle with his sharp arrows and take you back to Ayodhyā, dark-eyed lady." As a miser will not part with his wealth, Rāvaṇa will not part with Sītā. "A craving for death" is ironic: Rāvaṇa seems to lust after death itself, and his stubbornness can only lead to his ruin. "While he lives he will not release you" means that only his death will bring her freedom.

५वानरसेनायाः भेरीशङ्खनादः

२७एतस्मिन्नन्तरे शब्दो भेरीशङ्खसमाकुलः।
श्रुतो वै सर्वसैन्यानां कम्पयन्धरणीतलम्॥

२८श्रुत्वा तु तं वानरसैन्यनादं लङ्कागता राक्षसराजभृत्याः।
हतौजसो दैन्यपरीतचेष्टाः श्रेयो न पश्यन्ति नृपस्य दोषात्॥

एतस्मिन् अन्तरे भेरीशङ्खसमाकुलः शब्दः सर्वसैन्यानां धरणीतलं कम्पयन् श्रुतः। वानरसैन्यस्य तं नादं श्रुत्वा लङ्कागताः राक्षसराजभृत्याः हतौजसः दैन्यपरीतचेष्टाः अभवन्; नृपस्य दोषात् ते श्रेयः न पश्यन्ति। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तः — मुद्रणे चतस्रः पङ्क्तयः, अत्र द्वे। वानराणां नादः राक्षसानां भेरीनादस्य प्रत्युत्तरम् इव — पूर्वसर्गे लङ्कायां युद्धसंनाहस्य कोलाहलः, इदानीं वानरसेनायाः गर्जनम्। ‘नृपस्य दोषात्’ इति कविः स्पष्टं वदति — प्रजायाः दुःखस्य कारणं राज्ञः अधर्मः। राक्षसाः अपि रावणस्य दोषं जानन्ति, किन्तु किमपि कर्तुं न शक्नुवन्ति। एवं सर्गः सरमायाः आश्वासनेन सह राक्षसानां निराशां स्थापयित्वा समाप्यते। हतौजसः इति पदं दर्शयति यत् युद्धात् पूर्वम् एव तेषां मनोबलं भग्नम्।

At that moment a sound mixed with drums and conches was heard from all the armies, making the earth tremble. Hearing that roar of the monkey army, the servants of the rākṣasa king in Laṅkā lost heart; everything they did was filled with dejection, and because of their king's fault they could see no good ahead. The monkeys' roar is like an answer to the rākṣasas' drums: in the previous sarga came the din of Laṅkā arming for war, and now the war-cry of the monkey host. "Because of their king's fault," the poet says plainly: the suffering of the people is caused by the king's wrongdoing. Even the rākṣasas know Rāvaṇa's fault, but they can do nothing about it. So the sarga ends, setting Saramā's comfort beside the rākṣasas' despair; that they "lost heart" shows their spirit was broken before the battle had even begun.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

जातसंतापाम् ३४.१ उत्पन्नदुःखाम्

सन्धिः: जात + संतापाम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: जातः संतापः यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

ह्लादयामास ३४.१ आनन्दितवती, शीतलीकृतवती

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ह्लाद्’ धातोः णिजन्तात् आम्-लिट्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

चिकीर्षन्ती ३४.२ कर्तुम् इच्छन्ती

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कृ’ धातोः सन्नन्तात् शतृ, ङीप्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

स्मितपूर्वाभिभाषिणी ३४.२ मन्दहासपूर्वं वदन्ती

सन्धिः: स्मितपूर्व + अभिभाषिणी → स्मितपूर्वाभिभाषिणी — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: स्मितं पूर्वं यथा तथा अभिभाषते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि, ङीप्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

प्रतिच्छन्ना ३४.३ गुप्ता, प्रच्छन्ना

सन्धिः: प्रति + छन्ना → प्रतिच्छन्ना — छत्वम् (तुक्-आगमः)
समासः: समासः नास्ति — क्तान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

निरालम्बे ३४.४ आधाररहिते (आकाशे)

सन्धिः: निर् + आलम्बे — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: निर्गतः आलम्बः यस्मात् तस्मिन् — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

पूर्वशोकाभिपन्नया ३४.५ पूर्वदुःखेन व्याप्तया

सन्धिः: पूर्वशोक + अभिपन्नया → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: पूर्वशोकेन अभिपन्ना — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘वाचा’ इत्यस्य विशेषणम्)

मदन्तरे ३४.६ मम विषये

सन्धिः: मत् + अन्तरे → मदन्तरे — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः: मम अन्तरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

शत्रुरावणः ३४.८ शत्रूणां रोदयिता

सन्धिः: शत्रु + रावणः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शत्रून् रावयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पीतमात्रेव ३४.८ सद्यः पीता (मदिरा) इव

सन्धिः: पीतमात्रा + इव → पीतमात्रेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः: पीता एव पीतमात्रा — मयूरव्यंसकादिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘वारुणी’ इत्यस्य विशेषणम्)

तर्जापयति ३४.९ (अन्यैः) तर्जनं कारयति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘तर्ज्’ धातोः णिजन्तम् (पुक्-आगमः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

भर्त्सापयति ३४.९ (अन्यैः) निन्दनं कारयति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भर्त्स्’ धातोः णिजन्तम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

तद्भयाच्चाहमुद्विग्ना ३४.१० तस्य भयेन च अहं व्याकुला

सन्धिः: तद् + भयात् → तद्भयात्; भयात् + च → भयाच्च (श्चुत्वम्); च + अहम् → चाहम् (सवर्णदीर्घः); अहम् + उद्विग्ना
समासः: तस्मात् भयम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘भयात्’ — पञ्चमी; ‘उद्विग्ना’ — प्रथमा, एकवचनम्

निवेदयेथाः ३४.११ कथयेः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘विद्’ धातोः णिजन्तात् विधिलिङ् (आत्मनेपदम्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — विधिलिङ्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

बाष्पविक्लवम् ३४.१२ अश्रुभिः व्याकुलम्

सन्धिः: बाष्प + विक्लवम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बाष्पैः विक्लवम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘वदनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

उपावर्तामि ३४.१३ प्रत्यागच्छामि

सन्धिः: उप + आ + वर्तामि → उपावर्तामि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (भविष्यदर्थे)

समन्त्रिणः ३४.१४ सचिवैः सहितस्य

सन्धिः: स + मन्त्रिणः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मन्त्रिभिः सह वर्तमानः — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘रावणस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)

निश्चयज्ञा ३४.१५ निर्णयस्य ज्ञात्री

सन्धिः: निश्चय + ज्ञा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: निश्चयं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

भ्रष्टपद्मामिव ३४.१६ यस्याः हस्तात् कमलं पतितं, ताम् इव

सन्धिः: भ्रष्टपद्माम् + इव — मकारस्य अग्रिमस्वरेण संयोगः
समासः: भ्रष्टं पद्मं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

सुस्निग्धम् ३४.१७ अतिस्नेहेन

सन्धिः: सु + स्निग्धम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सुष्ठु स्निग्धम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: अव्ययवत् (द्वितीया)

त्वन्मोक्षार्थम् ३४.२० तव मोचनाय

सन्धिः: त्वत् + मोक्ष → त्वन्मोक्ष — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्); मोक्ष + अर्थम् → सवर्णदीर्घः
समासः: तव मोक्षः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मै इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः: अव्ययम्

अभिसत्कृत्य ३४.२१ सम्मानपूर्वकम्

सन्धिः: अभि + सत्कृत्य — उपसर्गयोगः
समासः: समासः नास्ति — ल्यबन्तम्
विभक्तिः: अव्ययम्

कुर्यान्मानुषो ३४.२२ मनुष्यः कुर्यात्

सन्धिः: कुर्यात् + मानुषः → कुर्यान्मानुषः — अनुनासिकसन्धिः; पदान्ते विसर्गस्य उत्वम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘कुर्यात्’ — विधिलिङ्; ‘मानुषः’ — प्रथमा, एकवचनम्

बहुबोधितः ३४.२३ बहुधा उपदिष्टः

सन्धिः: बहु + बोधितः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बहु बोधितः — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

नोत्सहत्यमृतो ३४.२४ जीवन् न इच्छति

सन्धिः: न + उत्सहति → नोत्सहति (गुणः); उत्सहति + अमृतः → यण्सन्धिः; पदान्ते उत्वम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘उत्सहति’ — लट्; ‘अमृतः’ — प्रथमा, एकवचनम्

मृत्युलोभादुपस्थिता ३४.२५ मरणस्य लोभात् उत्पन्ना

सन्धिः: मृत्युलोभात् + उपस्थिता → मृत्युलोभादुपस्थिता — जश्त्वसन्धिः
समासः: मृत्योः लोभः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘मृत्युलोभात्’ — पञ्चमी; ‘उपस्थिता’ — प्रथमा

प्रतिनेष्यति ३४.२६ पुनः नेष्यति

सन्धिः: प्रति + नेष्यति — उपसर्गयोगः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

दैन्यपरीतचेष्टाः ३४.२८ येषां व्यवहारः दीनतया व्याप्तः

सन्धिः: दैन्यपरीत + चेष्टाः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: दैन्येन परीताः चेष्टाः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्