- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘प्रणय’ शब्दात् इनि, ङीप्
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सरमा’ इत्यस्य विशेषणम्)
युद्धकाण्डम् — त्रयस्त्रिंशः सर्गः
सरमया सीतायाः आश्वासनम्
सरमायाः सख्यं, रावणस्य मायायाः भेदनम्, रामस्य आगमनस्य प्रियवृत्तान्तः, लङ्कायां युद्धसंनाहस्य कोलाहलः, रामेण सह पुनर्मिलनस्य आशा, सूर्यस्य शरणागतेः उपदेशः च
रावणस्य मायया मोहितां परमदुःखितां सीतां दृष्ट्वा तस्याः सखी, सीतायाः रक्षणाय रावणेन नियुक्ता सानुक्रोशा दृढव्रता राक्षसी सरमा समीपम् आगत्य ताम् आश्वासयति — ‘रावणस्य तव च संवादः मया गुप्तया श्रुतः; रावणः यत्कृते सम्भ्रान्तः निष्क्रान्तः तत् अपि मया ज्ञातम्। विदितात्मनः रामस्य सुप्तस्य वधः न शक्यः, वानराः अपि न हन्तुं शक्याः; एषा रौद्रस्य रावणस्य माया। रामः सागरं तीर्त्वा दक्षिणे तीरे सलक्ष्मणः निविष्टः, रावणः च मन्त्रिभिः सह मन्त्रयते।’ तदा सर्वोद्योगस्य भेरीनादः श्रूयते; सरमा वदति — ‘एषः संनाहस्य भेरीनादः; हस्त्यश्वरथाः सज्जीक्रियन्ते, राक्षसानां सम्भ्रमः; श्रीः त्वां भजते, रक्षसां भयम् आगतम्। रामः रावणं हत्वा त्वाम् अधिगमिष्यति; तस्य उरसि परिष्वक्ता त्वम् आनन्दाश्रूणि मोक्ष्यसि, सः तव वेणीं मोक्ष्यति। मेरुं परिक्रममाणं सर्वप्रजानां प्रभवं दिवसकरं शरणम् अभ्युपैहि।’
१सरमायाः आगमनं, तस्याः सख्यम्
१सीतां तु मोहितां दृष्ट्वा सरमा नाम राक्षसी।
आससादाथ वैदेहीं प्रियां प्रणयिनी सखीम्॥
२मोहितां राक्षसेन्द्रेण सीतां परमदुःखिताम्।
आश्वासयामास तदा सरमा मृदुभाषिणी॥
३सा हि तत्र कृता मित्रं सीतया रक्ष्यमाणया।
रक्षन्ती रावणादिष्टा सानुक्रोशा दृढव्रता॥
४सा ददर्श सखीं सीतां सरमा नष्टचेतनाम्।
उपावृत्योत्थितां ध्वस्तां वडवामिव पांसुषु॥
५तां समाश्वासयामास सखीस्नेहेन सुव्रताम्।
समाश्वसिहि वैदेहि मा भूत्ते मनसो व्यथा।
उक्ता यद्रावणेन त्वं प्रयुक्तश्च स्वयं त्वया॥
६सखीस्नेहेन तद्भीरु मया सर्वं प्रतिश्रुतम्।
लीनया गहने शून्ये भयमुत्सृज्य रावणात्।
तव हेतोर्विशालाक्षि नहि मे रावणाद्भयम्॥
रावणस्य मायया मोहितां परमदुःखितां सीतां दृष्ट्वा सरमा नाम राक्षसी, या वैदेह्याः प्रणयिनी प्रिया सखी, तां आससाद। मृदुभाषिणी सा सरमा तदा राक्षसेन्द्रेण मोहितां सीताम् आश्वासयामास। रावणेन आदिष्टा सा सीतायाः रक्षणं करोति स्म, किन्तु रक्ष्यमाणया सीतया सह तया मैत्री कृता; सा सानुक्रोशा दृढव्रता च आसीत्। सा नष्टचेतनां सखीं सीतां ददर्श — पांसुषु उपावृत्य उत्थिताम्, ध्वस्ताम्, श्रान्तां वडवाम् इव। सुव्रतां तां सा सखीस्नेहेन समाश्वासयामास — ‘वैदेहि, समाश्वसिहि; ते मनसः व्यथा मा भूत्। रावणेन त्वं यत् उक्ता, स्वयं त्वया च यत् प्रत्युक्तं, तत् सर्वं सखीस्नेहेन, भीरु, गहने शून्ये लीनया रावणात् भयम् उत्सृज्य मया श्रुतम्। विशालाक्षि, तव हेतोः मम रावणात् भयं नास्ति।’ सरमा राक्षसी अपि सज्जना — लङ्कायां सीतायाः एका एव सखी। तस्याः ‘रावणात् भयं नास्ति’ इति वचनं साहसं दर्शयति — राजाज्ञां विहाय सा सख्याः हितं करोति। वडवायाः उपमा सीतायाः दशां चित्रयति — भूमौ लुठित्वा उत्थिता श्रान्ता अश्वा इव। पञ्चमः षष्ठः च श्लोकौ षट्पादौ। पञ्चमस्य तृतीये अर्धे मुद्रणे ‘प्रयुक्तश्च’ इति स्पष्टं मुद्रितं, समीक्षिते ‘pratyuktaṃ ca’, हिन्दीभाष्ये च ‘तुमने उसे जो उत्तर दिया’ इति अर्थः; मुद्रितः पाठः रक्षितः। षष्ठस्य अन्ते मुद्रणे ‘नहि मे रावणाद्भयम्’, समीक्षिते ‘na hi me jīvitaṃ priyam’।
Seeing Sītā bewildered by Rāvaṇa's illusion and in the depths of grief, a rākṣasī named Saramā, Vaidehī's dear and loving friend, came to her. Gentle-spoken Saramā set about comforting Sītā, whom the lord of the rākṣasas had so deluded. Saramā guarded her at Rāvaṇa's command, but she had made a friend of the woman she guarded; she was compassionate and firm in her vows. She found her friend senseless, having rolled in the dust and risen again, battered like a weary mare. With a friend's affection she comforted Sītā, who was so true to her vows: "Take heart, Vaidehī; don't let your mind be tormented. Everything Rāvaṇa said to you, and everything you answered him, I heard, timid one, hiding in a lonely thicket out of love for you, and putting aside my fear of Rāvaṇa. For your sake, large-eyed one, I am not afraid of Rāvaṇa." Saramā is a rākṣasī, yet a good soul, Sītā's only friend in Laṅkā. Her words "I am not afraid of Rāvaṇa" show real courage: setting aside the king's orders, she acts for her friend's good. The image of the mare, risen weary after rolling on the ground, paints Sītā's state.
२मायायाः भेदनं, रामस्य रक्षितत्वम्
७स सम्भ्रान्तश्च निष्क्रान्तो यत्कृते राक्षसेश्वरः।
तत्र मे विदितं सर्वमभिनिष्क्रम्य मैथिलि॥
८न शक्यं सौप्तिकं कर्तुं रामस्य विदितात्मनः।
वधश्च पुरुषव्याघ्रे तस्मिन्नैवोपपद्यते॥
९न त्वेवं वानरा हन्तुं शक्याः पादपयोधिनः।
सुरा देवर्षभेणेव रामेण हि सुरक्षिताः॥
१०दीर्घवृत्तभुजः श्रीमान्महोरस्कः प्रतापवान्।
धन्वी संहननोपेतो धर्मात्मा भुवि विश्रुतः॥
११विक्रान्तो रक्षिता नित्यमात्मनश्च परस्य च।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा कुलीनो नयशास्त्रवित्॥
१२हन्ता परबलौघानामचिन्त्यबलपौरुषः।
न हतो राघवः श्रीमान्सीते शत्रुनिबर्हणः॥
१३अयुक्तबुद्धिकृत्येन सर्वभूतविरोधिना।
एवं प्रयुक्ता रौद्रेण माया मायाविना त्वयि॥
१४शोकस्ते विगतः सर्वकल्याणं त्वामुपस्थितम्।
ध्रुवं त्वां भजते लक्ष्मीः प्रियं ते भवति शृणु॥
‘राक्षसेश्वरः यत्कृते सम्भ्रान्तः सन् निष्क्रान्तः, तत् सर्वम् अपि, मैथिलि, मया अभिनिष्क्रम्य विदितम्। विदितात्मनः रामस्य सुप्तस्य वधः कर्तुं न शक्यः; तस्मिन् पुरुषव्याघ्रे वधः न एव उपपद्यते। पादपयोधिनः वानराः अपि एवं हन्तुं न शक्याः; देवर्षभेण इन्द्रेण सुराः इव ते रामेण सुरक्षिताः। दीर्घवृत्तभुजः, श्रीमान्, महोरस्कः, प्रतापवान्, धन्वी, संहननोपेतः, धर्मात्मा, भुवि विश्रुतः, विक्रान्तः, आत्मनः परस्य च रक्षिता, लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह, कुलीनः, नयशास्त्रवित्, परबलौघानां हन्ता, अचिन्त्यबलपौरुषः, शत्रुनिबर्हणः श्रीमान् राघवः, सीते, न हतः। अयुक्तबुद्धिकृत्येन सर्वभूतविरोधिना रौद्रेण मायाविना एषा माया त्वयि प्रयुक्ता। तव शोकः विगतः; सर्वकल्याणं त्वाम् उपस्थितम्; ध्रुवं लक्ष्मीः त्वां भजते; ते प्रियं भवति, शृणु।’ सरमायाः तर्कः द्विविधः — प्रथमं रामस्य स्वभावः (विदितात्मा, सावधानः), द्वितीयं तस्य गुणाः (वीरः, रक्षकः, नीतिज्ञः)। ‘सौप्तिकम्’ इति पदं सुप्तानां वधं सूचयति — तादृशं कपटं रामे न सफलं भवेत्। गुणानां दीर्घा नामावली सीतायाः मनसि विश्वासं पुनः स्थापयितुं प्रयुक्ता। अष्टमे ‘न शक्यं सौप्तिकं’ इत्यत्र मुद्रणे ‘सौसिकं’ इव दृश्यते — प्त-संयुक्ताक्षरस्य सीमा। ‘सर्वभूतविरोधिना’ इति रावणस्य विशेषणं तस्य विनाशस्य कारणं सूचयति — यः सर्वेषां विरोधी, सः सर्वैः विरुध्यते। सरमा सीतां ‘सीते’ इति सम्बोधयति, स्नेहेन च ‘प्रियं ते भवति, शृणु’ इति कौतूहलं जनयति। सरमा स्वयं राक्षसी, अतः राक्षसानां मायायाः रीतिं जानाति; तस्याः साक्ष्यं सीतायाः कृते विशेषतः विश्वसनीयम्। सा रावणस्य निष्क्रमणस्य कारणम् अपि ज्ञातवती — प्रहस्तस्य आगमनं युद्धस्य मन्त्रणं च — येन सिद्ध्यति यत् रामः जीवति, अन्यथा युद्धस्य मन्त्रणम् अनावश्यकम् अभविष्यत्। एषः तर्कः सरलः दृढः च।
"And when the lord of the rākṣasas rushed out in such agitation, I went out too, Maithilī, and learned the whole reason. Rāma knows his own mind; no one can kill him in a night raid, and death simply cannot come to that tiger among men. Nor can the monkeys, who fight with trees, be killed like that; Rāma guards them well, as Indra, bull among gods, guards the gods. Long-armed, glorious, broad-chested and majestic, an archer, strongly built, righteous and renowned throughout the world, valiant, always the protector of himself and of others, standing with his brother Lakṣmaṇa, nobly born and versed in the science of policy, destroyer of the hosts of enemy armies, of inconceivable strength and manhood — glorious Rāghava, slayer of his foes, has not been killed, Sītā. This illusion was worked on you by that cruel master of illusions, whose mind and deeds are unfit and who is the enemy of all beings. Your sorrow is over; every blessing has come to you. Fortune is surely waiting on you. Something that will delight you is happening — listen." Saramā's argument has two parts: first Rāma's nature, for he is self-possessed and watchful; then his virtues — a hero, a protector, a master of policy. A trick like killing men in their sleep could never succeed against him, and the long roll of his qualities is meant to rebuild Sītā's trust. Calling Rāvaṇa "the enemy of all beings" points to the cause of his ruin: whoever opposes everyone will be opposed by everyone. Saramā is herself a rākṣasī and knows how rākṣasas work their illusions, so her testimony carries special weight for Sītā. She has also found out why Rāvaṇa rushed out — Prahasta's arrival and the council of war — which proves that Rāma is alive, for otherwise there would be no need to plan a war. The reasoning is simple and firm, and with "listen" she lovingly rouses Sītā's curiosity.
३रामस्य आगमनस्य प्रियवृत्तान्तः
१५उत्तीर्य सागरं रामः सह वानरसेनया।
संनिविष्टः समुद्रस्य तीरमासाद्य दक्षिणम्॥
१६दृष्टो मे परिपूर्णार्थः काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः।
सहितैः सागरान्तस्थैर्बलैस्तिष्ठति रक्षितः॥
१७अनेन प्रेषिता ये च राक्षसा लघुविक्रमाः।
राघवस्तीर्ण इत्येवं प्रवृत्तिस्तैरिहाहृता॥
१८स तां श्रुत्वा विशालाक्षि प्रवृत्तिं राक्षसाधिपः।
एष मन्त्रयते सर्वैः सचिवैः सह रावणः॥
१९इति ब्रुवाणा सरमा राक्षसी सीतया सह।
सर्वोद्योगेन सैन्यानां शब्दं शुश्राव भैरवम्॥
२०दण्डनिर्घातवादिन्याः श्रुत्वा भेर्या महास्वनम्।
उवाच सरमा सीतामिदं मधुरभाषिणी॥
‘रामः वानरसेनया सह सागरम् उत्तीर्य समुद्रस्य दक्षिणं तीरम् आसाद्य संनिविष्टः। सहलक्ष्मणः परिपूर्णार्थः काकुत्स्थः मया दृष्टः; सागरान्तस्थैः सहितैः बलैः सः रक्षितः तिष्ठति। अनेन रावणेन ये लघुविक्रमाः राक्षसाः प्रेषिताः, तैः ‘राघवः तीर्णः’ इति प्रवृत्तिः इह आहृता। विशालाक्षि, तां प्रवृत्तिं श्रुत्वा एषः राक्षसाधिपः रावणः सर्वैः सचिवैः सह मन्त्रयते।’ इति ब्रुवाणा सरमा राक्षसी सीतया सह सर्वोद्योगेन सैन्यानां भैरवं शब्दं शुश्राव। दण्डनिर्घातवादिन्याः भेर्याः महास्वनं श्रुत्वा मधुरभाषिणी सरमा सीताम् इदम् उवाच। सरमायाः वृत्तान्तः पूर्वसर्गाणां घटनाः सारांशेन कथयति — शुकसारणयोः शार्दूलस्य च प्रेषणं, तेषां प्रत्यागमनं, मन्त्रणं च। ‘परिपूर्णार्थः’ इति रामस्य विशेषणं विजयस्य पूर्वसूचना — तस्य सर्वे अर्थाः सिद्धाः इव। कथायाः समयः अत्र संयुज्यते — सरमायाः वचनकाले एव भेरीनादः, यः पूर्वसर्गस्य अन्ते रावणेन आदिष्टः। ‘दृष्टो मे’ इति — सरमा स्वयं रामं दृष्टवती इति वदति, अतः तस्याः वचनं प्रत्यक्षप्रमाणम्। ‘लघुविक्रमाः’ इति चाराणां विशेषणं — शीघ्रगामिनः, किन्तु तेषां वार्ता रावणस्य कृते अशुभा। दण्डनिर्घातः इति भेर्याः ताडनस्य रीतिः पूर्वसर्गस्य ‘कोणाहतेन’ इत्यनेन सङ्गच्छते। सर्वोद्योगः — सम्पूर्णस्य नगरस्य युद्धाय सज्जता। सरमायाः वचनं भेरीनादेन एव प्रमाणितम् — यदि रामः हतः स्यात्, तर्हि लङ्कायां युद्धसंनाहः किमर्थम्?
"Rāma has crossed the ocean with the monkey army and is encamped on the southern shore of the sea. I have seen Kākutstha myself, with Lakṣmaṇa, his purposes accomplished; he is well guarded by his united forces stationed at the edge of the ocean. The swift rākṣasas this Rāvaṇa sent out have brought back word that Rāghava has crossed, and having heard that news, large-eyed one, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, is now holding counsel with all his ministers." Even as Saramā was saying this, she and Sītā heard the dreadful noise of the troops being mustered with all speed. Hearing the great boom of the drum under the strokes of the drumsticks, sweet-spoken Saramā said to Sītā... Her account sums up the events of the previous sargas: the sending out of Śuka, Sāraṇa and Śārdūla, their return, and the council. The epithet "his purposes accomplished" foreshadows Rāma's victory, as though all his aims were already won. "I have seen him myself," she says, so her word is that of an eyewitness. The spies were swift, but the news they brought was ill news for Rāvaṇa. And here the threads of time are tied together: even as Saramā speaks, the drums sound that Rāvaṇa ordered at the end of the previous sarga, beaten with sticks as he had commanded, and the whole city makes ready for war. The drumming itself proves her words: if Rāma had been killed, why would Laṅkā be arming for battle?
४युद्धसंनाहस्य कोलाहलः
२१संनाहजननी ह्येषा भैरवा भीरु भेरिका।
भेरीनादं च गम्भीरं शृणु तोयदनिःस्वनम्॥
२२कल्प्यन्ते मत्तमातङ्गा युज्यन्ते रथवाजिनः।
दृश्यन्ते तुरगारूढाः प्रासहस्ताः सहस्रशः॥
२३तत्र तत्र च संनद्धाः सम्पतन्ति सहस्रशः।
आपूर्यन्ते राजमार्गाः सैन्यैरद्भुतदर्शनैः॥
२४वेगवद्भिर्नदद्भिश्च तोयौघैरिव सागरः।
शस्त्राणां च प्रसन्नानां चर्मणां वर्मणां तथा॥
२५रथवाजिगजानां च राक्षसेन्द्रानुयायिनाम्।
सम्भ्रमो रक्षसामेष हृषितानां तरस्विनाम्॥
२६प्रभां विसृजतां पश्य नानावर्णसमुत्थिताम्।
वनं निर्दहतो घर्मे यथा रूपं विभावसोः॥
२७घण्टानां शृणु निर्घोषं रथानां शृणु निःस्वनम्।
हयानां हेषमाणानां शृणु तूर्यध्वनिं तथा॥
२८उद्यतायुधहस्तानां राक्षसेन्द्रानुयायिनाम्।
सम्भ्रमो रक्षसामेष तुमुलो लोमहर्षणम्॥
‘भीरु, एषा संनाहजननी भैरवा भेरिका; तोयदनिःस्वनं गम्भीरं भेरीनादं शृणु। मत्तमातङ्गाः कल्प्यन्ते, रथेषु वाजिनः युज्यन्ते; प्रासहस्ताः तुरगारूढाः सहस्रशः दृश्यन्ते। तत्र तत्र संनद्धाः सहस्रशः सम्पतन्ति; अद्भुतदर्शनैः सैन्यैः राजमार्गाः आपूर्यन्ते — वेगवद्भिः नदद्भिः तोयौघैः सागरः इव। प्रसन्नानां शस्त्राणां, चर्मणां, वर्मणां, रथवाजिगजानां, राक्षसेन्द्रानुयायिनां हृषितानां तरस्विनां रक्षसां च एषः सम्भ्रमः। नानावर्णसमुत्थितां प्रभां विसृजतां तेषां रूपं पश्य — घर्मे वनं निर्दहतः विभावसोः इव। घण्टानां निर्घोषं, रथानां निःस्वनं, हेषमाणानां हयानां शब्दं, तूर्यध्वनिं च शृणु। उद्यतायुधहस्तानां राक्षसेन्द्रानुयायिनां रक्षसाम् एषः तुमुलः लोमहर्षणः सम्भ्रमः।’ चतुर्विंशः श्लोकः संस्कृताङ्कानुसारं ‘वेगवद्भिर्नदद्भिश्च…’ ‘शस्त्राणां च प्रसन्नानां…’ इति अर्धद्वयेन निबद्धः; हिन्दीभाष्यस्य ‘॥ २३½॥’ इति अङ्कः न प्रमाणीकृतः। अष्टाविंशे मुद्रणे ‘तुमुलो लोमहर्षणम्’ इति स्पष्टं — पुंलिङ्गस्य ‘सम्भ्रमः’ इत्यस्य विशेषणं नपुंसकलिङ्गेन, समीक्षिते ‘lomaharṣaṇaḥ’; दृश्यमानं चिह्नं रक्षितम्। सरमायाः वर्णने युद्धस्य कोलाहलः श्रव्यदृश्यचित्रैः उपस्थाप्यते — भेरीनादः मेघगर्जनम् इव, सैन्यं सागरः इव, आयुधानां प्रभा दावाग्निः इव। किन्तु तस्याः अभिप्रायः विपरीतः — राक्षसानां सम्भ्रमः भयस्य लक्षणम्, न विजयस्य। द्वाविंशस्य उत्तरार्धः पञ्चविंशस्य च वुल्गेटमात्राः। सरमा युद्धस्य कोलाहलं सीतायाः आशायाः कारणं करोति — राक्षसाः युद्धाय सज्जीभवन्ति इति एव रामस्य जीवनस्य निश्चितं प्रमाणम्। घण्टानां, रथानां, हयानां, तूर्याणां च चतुर्विधः शब्दः सेनायाः चतुरङ्गत्वं स्मारयति। ‘हृषितानाम्’ इति पदं राक्षसानाम् उत्साहं दर्शयति, किन्तु ‘सम्भ्रमः’ इति पदं तेषां व्याकुलताम् अपि। आयुधानां प्रभायाः अग्निना सह तुलना विनाशस्य सूचिका — अग्निः यथा वनं दहति, तथा युद्धं लङ्कां दहिष्यति। सप्तविंशे श्लोके ‘शृणु’ इति क्रियापदं त्रिवारम् आवर्तते, येन श्रव्यचित्रं सजीवं भवति।
"This dreadful drum, timid one, is calling the troops to arms. Listen to the deep boom of the war-drum, like the rumble of a rain-cloud. Rutting elephants are being made ready and horses yoked to chariots, and thousands of horsemen can be seen, spears in hand. Everywhere men in armour are rushing up by the thousand, and the royal highways are filling with troops of wondrous appearance, roaring and surging like the ocean with its rushing waters. The gleam of bright weapons, of shields and coats of mail, of chariots, horses and elephants, and of the eager, impetuous rākṣasas who follow their lord — this is their commotion. See the many-coloured light they give off, like fire burning a forest in summer. Hear the clang of bells and the rumble of chariots, the neighing of horses and the sound of trumpets. This tumultuous, hair-raising commotion is the rākṣasas who follow their lord, weapons raised in their hands." In Saramā's description the uproar of war comes through sound and sight: the drum like thunder, the army like the ocean, the glint of weapons like a forest fire. But her meaning runs the other way: the rākṣasas' commotion is a sign of fear, not of victory. She makes the din of war a ground for Sītā's hope, since the rākṣasas arming for battle is certain proof that Rāma is alive. The four sounds — bells, chariots, horses and trumpets — recall the four limbs of an army. "Eager" shows the rākṣasas' zeal, but "commotion" shows their agitation too. Comparing the gleam of weapons to fire hints at destruction: as fire burns a forest, so war will burn Laṅkā. And the repeated "hear" makes the whole scene ring in the ear.
५रामस्य विजयः पुनर्मिलनस्य च आशा
२९श्रीस्त्वां भजति शोकघ्नी रक्षसां भयमागतम्।
रामः कमलपत्राक्षो दैत्यानामिव वासवः॥
३०अवजित्य जितक्रोधस्तमचिन्त्यपराक्रमः।
रावणं समरे हत्वा भर्ता त्वाधिगमिष्यति॥
३१विक्रमिष्यति रक्षःसु भर्ता ते सहलक्ष्मणः।
यथा शत्रुषु शत्रुघ्नो विष्णुना सह वासवः॥
३२आगतस्य हि रामस्य क्षिप्रमङ्कागतां सतीम्।
अहं द्रक्ष्यामि सिद्धार्थां त्वां शत्रौ विनिपातिते॥
३३अस्राण्यानन्दजानि त्वं वर्तयिष्यसि जानकि।
समागम्य परिष्वक्ता तस्योरसि महोरसः॥
३४अचिरान्मोक्ष्यते सीते देवि ते जघनं गताम्।
धृतामेकां बहून्मासान्वेणीं रामो महाबलः॥
३५तस्य दृष्ट्वा मुखं देवि पूर्णचन्द्रमिवोदितम्।
मोक्ष्यसे शोकजं वारि निर्मोकमिव पन्नगी॥
३६रावणं समरे हत्वा नचिरादेव मैथिलि।
त्वया समग्रः प्रियया सुखार्हो लप्स्यते सुखम्॥
३७सभाजिता त्वं रामेण मोदिष्यसि महात्मना।
सुवर्षेण समायुक्ता यथा सस्येन मेदिनी॥
‘शोकघ्नी श्रीः त्वां भजति; रक्षसां भयम् आगतम्। कमलपत्राक्षः जितक्रोधः अचिन्त्यपराक्रमः तव भर्ता रामः, दैत्यान् वासवः इव, तम् अवजित्य समरे रावणं हत्वा त्वाम् अधिगमिष्यति। विष्णुना सह वासवः शत्रुषु इव, सहलक्ष्मणः तव भर्ता रक्षःसु विक्रमिष्यति। शत्रौ विनिपातिते आगतस्य रामस्य अङ्कगतां सिद्धार्थां सतीं त्वां अहं क्षिप्रं द्रक्ष्यामि। जानकि, महोरसः तस्य उरसि समागम्य परिष्वक्ता त्वम् आनन्दजानि अस्राणि वर्तयिष्यसि। देवि सीते, बहून् मासान् धृताम् जघनं गताम् एकां वेणीं महाबलः रामः अचिरात् मोक्ष्यते। देवि, उदितं पूर्णचन्द्रम् इव तस्य मुखं दृष्ट्वा पन्नगी निर्मोकम् इव त्वं शोकजं वारि मोक्ष्यसे। मैथिलि, समरे रावणं हत्वा नचिरात् एव सुखार्हः समग्रः रामः त्वया प्रियया सह सुखं लप्स्यते। महात्मना रामेण सभाजिता त्वं सुवर्षेण समायुक्ता सस्येन मेदिनी इव मोदिष्यसे।’ त्रयस्त्रिंशे मुद्रणे ‘अस्त्राण्यानन्दजानि’ इव दृश्यते, यतः अस्मिन् मुद्रणाक्षरे स्र-संयुक्ताक्षरं स्त्र इव भवति (३४१तमे पृष्ठे ‘सहस्रशः’ इत्यनेन तुलितम्); अर्थेन हिन्दीभाष्येण (‘आँसू’) च ‘अस्राणि’ इति निर्णीतम्। एकवेण्याः मोचनं वियोगव्रतस्य समाप्तेः चिह्नम्। पन्नग्याः निर्मोकस्य उपमा — यथा सर्पिणी जीर्णां त्वचं त्यजति, तथा सीता शोकं त्यक्ष्यति। सुवर्षेण मेदिनी इति उपमा पुनर्मिलनस्य फलवत्तां सूचयति। सरमायाः आश्वासने भविष्यत्कालस्य प्रयोगः निश्चयं दर्शयति — ‘अधिगमिष्यति’, ‘विक्रमिष्यति’, ‘द्रक्ष्यामि’, ‘वर्तयिष्यसि’, ‘मोक्ष्यते’, ‘मोक्ष्यसे’, ‘लप्स्यते’, ‘मोदिष्यसि’ — सर्वाणि क्रियापदानि भाविनः सुखस्य दृढं वचनम्। इन्द्रविष्णुयोः उपमा रामलक्ष्मणयोः सम्बन्धं दैवं रूपं ददाति — लक्ष्मणः विष्णुः इव सहायः, रामः इन्द्रः इव नायकः। ‘सिद्धार्थाम्’ इति सीतायाः विशेषणं — तस्याः व्रतस्य तपसः च फलं सिद्धम्। ‘सुखार्हः’ इति रामस्य विशेषणं करुणम् — यः सुखस्य योग्यः, सः वनवासे दुःखम् एव अनुभूतवान्। ‘जघनं गतां वेणीम्’ इति वर्णनं सीतायाः दीर्घवियोगस्य कालं सूचयति — बहून् मासान् केशाः असंस्कृताः एकवेणीरूपेण बद्धाः, कटिपर्यन्तं लम्बमानाः। सरमा सीतायाः वियोगचिह्नानि एकैकशः निर्दिश्य तेषां निवृत्तिं वदति — अश्रूणि, वेणी, शोकः च। एवं तस्याः वचनं केवलं वार्ता न, अपितु भाविनः पुनर्मिलनस्य चित्रम्।
"Fortune that ends sorrow is waiting on you, and fear has come upon the rākṣasas. Your husband Rāma, with eyes like lotus petals, who has conquered his anger and whose prowess is beyond imagining, will defeat Rāvaṇa as Indra defeated the Daityas, kill him in battle, and win you back. With Lakṣmaṇa at his side your husband will show his valour among the rākṣasas, as Indra did among his foes with Viṣṇu at his side. When the enemy has been struck down I shall soon see you, virtuous lady, your hopes fulfilled, seated in the lap of Rāma when he has come. You will shed tears of joy, Jānakī, when you are clasped to that broad-chested hero's breast. Before long, Queen Sītā, mighty Rāma will loosen the single braid you have worn for so many months, hanging down to your hips. When you see his face like the rising full moon, my queen, you will shed your tears of grief as a she-serpent sheds her old skin. Soon, Maithilī, having killed Rāvaṇa in battle, Rāma, who deserves every happiness, will have all he wished for and will be happy with you, his beloved. Honoured by the great-souled Rāma, you will rejoice like the earth blessed with good rain and a rich harvest." Loosening the single braid marks the end of her vow of separation, and the braid hanging to her hips shows how long it has lasted — for many months her hair has gone uncared for, bound in one plait. As a she-serpent sheds her worn-out skin, Sītā will cast off her sorrow; and the earth after good rain promises the fruitfulness of their reunion. Every verb in Saramā's comfort is in the future — he will win you back, he will show his valour, I shall see you, you will weep for joy, he will loosen the braid, you will shed your grief, he will be happy, you will rejoice — firm promises of happiness to come. The comparison with Indra and Viṣṇu gives the brothers a divine cast: Lakṣmaṇa the helper like Viṣṇu, Rāma the leader like Indra. "Your hopes fulfilled" says that her vow and her austerity will bear their fruit, and "who deserves every happiness" is tender, since one so deserving has known only hardship in exile. One by one Saramā names the signs of Sītā's separation — the tears, the braid, the grief — and tells of their end, so that her words are not just news but a picture of the reunion to come.
६दिवसकरस्य शरणागतिः
३८गिरिवरमभितो विवर्तमानो हय इव मण्डलमाशु यः करोति।
तमिह शरणमभ्युपैहि देवि दिवसकरं प्रभवो ह्ययं प्रजानाम्॥
अन्ते सरमा पुष्पिताग्रावृत्तेन सीतां उपदिशति — ‘यः गिरिवरं मेरुम् अभितः हयः इव आशु मण्डलं करोति, तं दिवसकरं सूर्यं, देवि, इह शरणम् अभ्युपैहि; अयं हि प्रजानां प्रभवः।’ सूर्यः इक्ष्वाकुकुलस्य आदिदेवः, अतः तस्य शरणं रामस्य कुलदेवतायाः शरणम्। मुद्रणे चतस्रः पङ्क्तयः, अत्र द्वे; समीक्षिते प्रथमे पादे ‘अनुवर्तमानः’, मुद्रणे ‘विवर्तमानः’। अस्य श्लोकस्य अनन्तरं सर्गः समाप्यते; सूर्यस्य उपासना आदित्यहृदयस्य पूर्वसूचना इव।
Finally Saramā gave Sītā a piece of advice, in a closing verse of different metre: "The one who, like a horse, swiftly circles round Meru, the best of mountains — the maker of the day, the Sun — take refuge in him here, my queen, for he is the source of all creatures." The Sun is the first god of the Ikṣvāku family, so to take refuge in him is to take refuge in the family god of Rāma's line. With this verse the sarga ends, and this worship of the Sun is like a foreshadowing of the Hymn to the Sun, the Ādityahṛdaya, that is to come.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- मृदु + भाषिणी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मृदु भाषते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि, ङीप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- स + अनुक्रोशा → सानुक्रोशा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अनुक्रोशेन सह वर्तमाना — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- उपावृत्य + उत्थिताम् → उपावृत्योत्थिताम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उपावृत्य’ — ल्यबन्तम्; ‘उत्थिताम्’ — द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + आ + श्वसिहि — उपसर्गयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रयुक्तः + च → प्रयुक्तश्च — श्चुत्वसन्धिः (विसर्गस्य शकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘युज्’ धातोः क्तान्तम् (मुद्रितपाठः; समीक्षिते ‘pratyuktaṃ’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् — मुद्रणे यथा
- सन्धिः
- भयम् + उत्सृज्य — मकारस्य अग्रिमस्वरेण संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘भयम्’ — द्वितीया, एकवचनम्; ‘उत्सृज्य’ — ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- अभि + निस् + क्रम्य → अभिनिष्क्रम्य — विसर्गस्य षत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘सुप्ति’ शब्दात् ठक् (आदिवृद्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- पादप + योधिनः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पादपैः युध्यन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- दीर्घवृत्त + भुजः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दीर्घौ वृत्तौ भुजौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- शत्रु + निबर्हणः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शत्रूणां निबर्हणः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अयुक्ते बुद्धिकृत्ये यस्य तेन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- परिपूर्ण + अर्थः → परिपूर्णार्थः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- परिपूर्णः अर्थः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रवृत्तिः + तैः → विसर्गस्य सत्वम्; तैः + इह → रुत्वम्; इह + आहृता → सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘प्रवृत्तिः’ — प्रथमा, एकवचनम्; ‘आहृता’ — क्तान्तम्
- सन्धिः
- दण्डनिर्घात + वादिन्याः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दण्डस्य निर्घातः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन वदति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘भेर्याः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- संनाह + जननी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- संनाहस्य जननी — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तुरग + आरूढाः → तुरगारूढाः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- तुरगान् आरूढाः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वेगवद्भिः + नदद्भिः + च — विसर्गस्य रुत्वं श्चुत्वं च
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विभा वसु यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- तूर्य + ध्वनिम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तूर्याणां ध्वनिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- शोक + घ्नी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोकं हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (ङीप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘श्रीः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- त्वा + अधिगमिष्यति → त्वाधिगमिष्यति — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘त्वा’ — द्वितीया (युष्मद्-आदेशः); ‘अधिगमिष्यति’ — लृट्
- सन्धिः
- अङ्क + आगताम् → अङ्कागताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अङ्कम् आगता — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- अस्राणि + आनन्दजानि → अस्राण्यानन्दजानि — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
- समासः
- आनन्दात् जातानि — पञ्चमीतत्पुरुषः (उपपद)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- निर्मोकम् + इव — मकारस्य अग्रिमस्वरेण संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘सभाज्’ धातोः क्तान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- दिवस + करम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दिवसं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्