॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ३२

युद्धकाण्डम् — द्वात्रिंशः सर्गः

सीताविलापः रावणस्य युद्धोद्योगः च

मायाशिरः दृष्ट्वा सीतायाः मूर्छा, कैकेय्याः निन्दा, रामं प्रति करुणः विलापः, स्वमरणस्य याचना, प्रहस्तस्य आगमनं, रावणस्य सभाप्रवेशः, भेरीनादेन सैन्यानाम् आह्वानं च

मायामयं शिरः धनुः च दृष्ट्वा, हनूमता आख्यातं सुग्रीवेण सह सख्यं स्मरन्ती, नेत्रे, मुखवर्णं, केशान्, चूडामणिं च अभिज्ञाय सीता अतीव दुःखिता कुररी इव क्रोशन्ती कैकेयीं निन्दति — ‘सकामा भव, कुलनन्दनः हतः।’ सा छिन्ना कदली इव भूमौ पतति, मुहूर्तात् चेतनां लब्ध्वा तत् शिरः उपास्थाय विलपति — ‘हा हतास्मि महाबाहो; नार्याः पूर्वं भर्तुः मरणं वैगुण्यम्; कौसल्या विवत्सा धेनुः इव कृता; दैवज्ञानां वचनम् अनृतं जातम्; कालरात्र्या त्वं हृतः; कौसल्या एकं लक्ष्मणम् एव आगतं द्रक्ष्यति; मम एव हेतोः सागरम् उत्तीर्य त्वं गोष्पदे हतः; अहं भार्या मृत्युरूपा जाता; रावण, मां अपि रामस्य उपरि घातय।’ तदा प्रहस्तस्य आगमनं निवेदयितुं एकः राक्षसः आगच्छति; रावणः अशोकवनिकां त्यक्त्वा मन्त्रिणां सभां प्रविशति। तस्य निर्गमनानन्तरं एव तत् शिरः धनुः च अन्तर्धीयेते। रावणः मन्त्रिभिः सह रामविषयं निश्चयं समर्थयित्वा बलाध्यक्षान् भेरीनादेन सैन्यानि समानेतुम् आदिशति; दूताः सहसा महद्बलं समानीय युद्धकाङ्क्षिणे भर्त्रे न्यवेदयन्।

१शिरसः अभिज्ञानं, कैकेयीनिन्दा, मूर्छा च

१सा सीता तच्छिरो दृष्ट्वा तच्च कार्मुकमुत्तमम्।
सुग्रीवप्रतिसंसर्गमाख्यातं च हनूमता॥

२नयने मुखवर्णं च भर्तुस्तत्सदृशं मुखम्।
केशान्केशान्तदेशं च तं च चूडामणिं शुभम्॥

३एतैः सर्वैरभिज्ञानैरभिज्ञाय सुदुःखिता।
विजगर्हेऽत्र कैकेयीं क्रोशन्ती कुररी यथा॥

४सकामा भव कैकेयि हतोऽयं कुलनन्दनः।
कुलमुत्सादितं सर्वं त्वया कलहशीलया॥

५आर्येण किं नु कैकेय्याः कृतं रामेण विप्रियम्।
यन्मया चीरवसनं दत्त्वा प्रव्राजितो वनम्॥

६एवमुक्त्वा तु वैदेही वेपमाना तपस्विनी।
जगाम जगतीं बाला छिन्ना तु कदली यथा॥

७सा मुहूर्तात्समाश्वस्य परिलभ्याथ चेतनाम्।
तच्छिरः समुपास्थाय विललापायतेक्षणा॥

८हा हतास्मि महाबाहो वीरव्रतमनुव्रत।
इमां ते पश्चिमावस्थां गतास्मि विधवा कृता॥

सा सीता तत् शिरः, तत् उत्तमं कार्मुकं च दृष्ट्वा, हनूमता आख्यातं सुग्रीवेण सह रामस्य सख्यं स्मृत्वा, भर्तुः सदृशे नयने, मुखवर्णं, मुखस्य आकृतिं, केशान्, केशान्तदेशं ललाटं, तं शुभं चूडामणिं च — एतैः सर्वैः अभिज्ञानैः तत् शिरः रामस्य एव इति अभिज्ञाय अत्यन्तं दुःखिता अभवत्। कुररी पक्षिणी इव क्रोशन्ती सा कैकेयीं विजगर्हे — ‘कैकेयि, सकामा भव; अयं कुलनन्दनः हतः; कलहशीलया त्वया सर्वं कुलम् उत्सादितम्। आर्येण रामेण कैकेय्याः किं विप्रियं कृतम्, यत् चीरवसनं दत्त्वा सः मया सह वनं प्रव्राजितः?’ एवम् उक्त्वा वेपमाना तपस्विनी बाला वैदेही छिन्ना कदली इव जगत्यां पपात। मुहूर्तात् समाश्वस्य चेतनां परिलभ्य आयतेक्षणा सा तत् शिरः समीपे स्थापयित्वा विललाप — ‘हा महाबाहो, वीरव्रतम् अनुव्रत, हतास्मि; इमां ते पश्चिमाम् अवस्थां पश्यन्ती अहं विधवा कृता।’ सीतायाः अभिज्ञानस्य क्रमः सूक्ष्मः — प्रथमं सा धनुः दृष्टवती, ततः शिरसः प्रत्येकम् अङ्गम्। चूडामणेः उल्लेखः करुणः — यः मणिः हनूमता रामाय अभिज्ञानरूपेण दत्तः, सः एव इदानीं मायया तस्याः दुःखस्य प्रमाणं कृतः। हनूमता सुग्रीवसख्यस्य आख्यानं स्मर्यते, यतः तत् रामस्य लङ्काम् आगमनस्य मूलम् — अतः सा मन्यते यत् रामः आगतः, हतः च। दुःखस्य प्रथमः उद्गारः कैकेयीं प्रति, न रावणं प्रति — सीता मूलकारणं स्मरति, यत् सर्वस्य अनर्थस्य आदिः। ‘कलहशीलया’ इति पदं तीक्ष्णम्; ‘आर्येण किं विप्रियं कृतम्’ इति प्रश्नः रामस्य निर्दोषतां घोषयति। कदल्याः उपमा सीतायाः कोमलतां पतनस्य आकस्मिकतां च दर्शयति। पञ्चमस्य उत्तरार्धः समीक्षितात् भिद्यते — तत्र ‘गृहात् चीरवसनः तया प्रस्थापितः’, मुद्रणे ‘यन्मया चीरवसनं दत्त्वा प्रव्राजितो वनम्’। मायायाः सूक्ष्मता एतावती यत् पतिव्रता सीता अपि प्रत्येकम् अङ्गं दृष्ट्वा वञ्चिता।

Sītā saw the head and that excellent bow, and she remembered the alliance with Sugrīva that Hanūmān had told her about. She looked at the eyes, so like her husband's, at the colour of the face and its shape, at the hair and the brow beneath it, and at the lovely crest-jewel; and recognising Rāma by all these marks, she was overwhelmed with grief. Wailing like an osprey, she cried out against Kaikeyī: "Have your wish, Kaikeyī! The delight of our family is dead. You who love strife have destroyed the whole family. What wrong had noble Rāma ever done Kaikeyī, that she gave him bark garments and sent him into the forest with me?" With these words the young Vaidehī, trembling and wretched, fell to the ground like a plantain tree cut down. After a while she recovered and came to herself, and setting the head beside her, the large-eyed lady lamented: "Alas, mighty-armed one, you who kept the vow of heroes, I am undone! I have seen you in this last state, and I am made a widow." The order of her recognition is carefully drawn: first she sees the bow, then each feature of the face. The crest-jewel is a painful touch — the jewel Hanūmān had carried to Rāma as her token has now been made by magic into the proof of her grief. She remembers the alliance with Sugrīva because it was that alliance which brought Rāma to Laṅkā, and so she believes he came and was killed. Her first outcry is against Kaikeyī, not Rāvaṇa: she goes back to the root cause, the beginning of all their misfortune. "Lover of strife" is sharp, and "what wrong had noble Rāma done?" proclaims his innocence. The image of the felled plantain tree shows her tenderness and how suddenly she fell. So fine was the illusion that even Sītā, devoted as she was to her husband, was deceived after looking at every feature.

२भर्तुः मरणस्य वैगुण्यम्, कौसल्यायाः दुःखम्

९प्रथमं मरणं नार्या भर्तुर्वैगुण्यमुच्यते।
सुवृत्तः साधुवृत्तायाः संवृत्तस्त्वं ममाग्रतः॥

१०महद्दुःखं प्रपन्नाया मग्नायाः शोकसागरे।
यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सोऽपि त्वं विनिपातितः॥

११सा श्वश्रूर्मम कौसल्या त्वया पुत्रेण राघव।
वत्सेनेव यथा धेनुर्विवत्सा वत्सला कृता॥

१२उद्दिष्टं दीर्घमायुस्ते दैवज्ञैरपि राघव।
अनृतं वचनं तेषामल्पायुरसि राघव॥

१३अथवा नश्यति प्रज्ञा प्राज्ञस्यापि सतस्तव।
पचत्येनं तथा कालो भूतानां प्रभवो ह्ययम्॥

१४अदृष्टं मृत्युमापन्नः कस्मात्त्वं नयशास्त्रवित्।
व्यसनानामुपायज्ञः कुशलो ह्यसि वर्जने॥

१५तथा त्वं सम्परिष्वज्य रौद्रयातिनृशंसया।
कालरात्र्या ममाच्छिद्य हृतः कमललोचन॥

१६इह शेषे महाबाहो मां विहाय तपस्विनीम्।
प्रियामिव यथा नारीं पृथिवीं पुरुषर्षभ॥

‘नार्याः पूर्वं भर्तुः मरणं वैगुण्यम् उच्यते — स्त्रियाः अमङ्गलस्य फलम्। अहं साधुवृत्ता, सुवृत्तः त्वं मम अग्रतः एव संवृत्तः — मृतः। महत् दुःखं प्रपन्नायाः शोकसागरे मग्नायाः मम त्रातुं यः उद्यतः, सः त्वम् अपि विनिपातितः। मम श्वश्रूः सा कौसल्या त्वया पुत्रेण, राघव, वत्सेन इव धेनुः विवत्सा वत्सला कृता। दैवज्ञैः ते दीर्घम् आयुः उद्दिष्टम्; तेषां वचनम् अनृतम् अभवत्, राघव, त्वं अल्पायुः असि। अथवा प्राज्ञस्य सतः अपि तव प्रज्ञा नश्यति; भूतानां प्रभवः अयं कालः एव एनं पचति। नयशास्त्रवित्, व्यसनानाम् उपायज्ञः, वर्जने कुशलः त्वं कस्मात् अदृष्टं मृत्युम् आपन्नः? रौद्रया अतिनृशंसया कालरात्र्या त्वं सम्परिष्वज्य मम आच्छिद्य हृतः, कमललोचन। महाबाहो, पुरुषर्षभ, मां तपस्विनीं विहाय प्रियां नारीम् इव पृथिवीम् आलिङ्ग्य इह शेषे।’ ‘वैगुण्यम्’ इति पदं सीतायाः आत्मनिन्दां दर्शयति — सा भर्तुः मरणं स्वस्य दोषम् इव मन्यते। ‘सुवृत्तः साधुवृत्तायाः’ इति पदयोः सौन्दर्यम् — उभौ सदाचारिणौ, तथापि विपत्तिः। कौसल्यायाः विवत्सा धेनुः इति उपमा मातुः वात्सल्यं मार्मिकतया दर्शयति; सीता स्वदुःखे अपि श्वश्र्वाः दुःखं स्मरति। दैवज्ञानां वचनस्य उल्लेखः राज्ये अभिषेकस्य समये उक्तं दीर्घायुः स्मारयति। कालस्य ‘पचति’ इति रूपकं कर्मफलस्य परिपाकं सूचयति — हिन्दीभाष्यम् अपि ‘शुभाशुभ कर्मोंके फलसे संयुक्त करता है’ इति व्याचष्टे। पृथिव्याः आलिङ्गनम् इति रूपकं — रामः पृथिव्यां शेते, यथा प्रियायाः आलिङ्गने — सीतायाः ईर्ष्याम् अपि करुणया मिश्रयति। कालरात्रेः आलिङ्गनम् अपि तस्य रूपकस्य प्रतिबिम्बम् — एका प्रिया, अन्या मृत्युः। सीतायाः विलापे रामस्य गुणानां स्मरणं प्रश्नरूपेण — नयज्ञः, उपायज्ञः, कुशलः सन् कथं मृतः इति। एषः प्रश्नः एव तस्याः अविश्वासस्य बीजं दर्शयति, यत् अग्रिमे सर्गे सरमायाः वचनेन पुष्यति।

"They say it is a woman's misfortune when her husband dies before her. My conduct has been good, and you, whose conduct was good, have died before me. I had fallen into great sorrow, drowning in an ocean of grief, and you who set out to rescue me have been struck down yourself. My mother-in-law Kausalyā, so loving, has lost you, her son, Rāghava, like a cow robbed of her calf. The astrologers foretold a long life for you, Rāghava; their word has proved false, for your life has been short. Or else even a wise man's wisdom fails him, for it is Time, the source of all beings, who brings them to ripeness in this way. You knew the science of policy; you knew the remedies for misfortune and were skilled at avoiding it — how did you meet a death you did not foresee? Cruel, pitiless Night of Doom has taken you in her embrace and torn you away from me, lotus-eyed one. Here you lie, mighty-armed bull among men, abandoning me in my misery and embracing the earth as though she were a beloved woman." When she calls her husband's death a woman's misfortune, Sītā blames herself, as if his death were her own fault. Both of them were of good conduct, and still disaster came. The image of Kausalyā as a cow robbed of her calf shows a mother's tenderness, and even in her own grief Sītā remembers her mother-in-law's. The astrologers' prophecy recalls the long life foretold at the time of his planned consecration. Time "ripening" beings is an image of deeds bearing their fruit, good and bad. The earth embraced like a beloved woman mixes a touch of jealousy with her grief: Rāma lies on the ground as if in a lover's arms, and the embrace of the Night of Doom mirrors it — one a beloved, the other death. In her lament Rāma's virtues come as questions — how could one so wise in policy, so skilled at warding off danger, have died like this? That question is the seed of her disbelief, which will grow in the next sarga through Saramā's words.

३धनुः, पितृसमागमः, राजर्षिवंशः, सहगमनप्रार्थना

१७अर्चितं सततं यत्नाद्गन्धमाल्यैर्मया तव।
इदं ते मत्प्रियं वीर धनुः काञ्चनभूषितम्॥

१८पित्रा दशरथेन त्वं श्वशुरेण ममानघ।
सर्वैश्च पितृभिः सार्धं नूनं स्वर्गे समागतः॥

१९दिवि नक्षत्रभूतं च महत्कर्मकृतं तथा।
पुण्यं राजर्षिवंशं त्वमात्मनः समुपेक्षसे॥

२०किं मां न प्रेक्षसे राजन्किं वा न प्रतिभाषसे।
बालां बालेन सम्प्राप्तां भार्यां मां सहचारिणीम्॥

२१संश्रुतं गृह्णता पाणिं चरिष्यामीति यत्त्वया।
स्मर तन्नाम काकुत्स्थ नय मामपि दुःखिताम्॥

२२कस्मान्मामपहाय त्वं गतो गतिमतां वर।
अस्माल्लोकादमुं लोकं त्यक्त्वा मामपि दुःखिताम्॥

२३कल्याणै रुचिरं गात्रं परिष्वक्तं मयैव तु।
क्रव्यादैस्तच्छरीरं ते नूनं विपरिकृष्यते॥

२४अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः।
अग्निहोत्रेण संस्कारं केन त्वं न तु लप्स्यसे॥

‘मया सततं यत्नात् गन्धमाल्यैः अर्चितं, मम प्रियं, काञ्चनभूषितं तव इदं धनुः, वीर। अनघ, त्वं मम श्वशुरेण पित्रा दशरथेन, सर्वैः पितृभिः च सार्धं नूनं स्वर्गे समागतः। महत् कर्म कृत्वा दिवि नक्षत्रभूतं पुण्यं राजर्षिवंशं त्वम् आत्मनः समुपेक्षसे। राजन्, किं मां न प्रेक्षसे, किं वा न प्रतिभाषसे? बालेन त्वया बालां सम्प्राप्तां सहचारिणीं भार्यां माम्। काकुत्स्थ, पाणिं गृह्णता त्वया ‘धर्मं चरिष्यामि’ इति यत् संश्रुतं, तत् स्मर; दुःखितां माम् अपि नय। गतिमतां वर, मां अपहाय अस्मात् लोकात् अमुं लोकं त्यक्त्वा दुःखितां मां च कस्मात् गतः? कल्याणैः उपचारैः मया एव परिष्वक्तं तव रुचिरं गात्रं नूनं क्रव्यादैः विपरिकृष्यते। आप्तदक्षिणैः अग्निष्टोमादिभिः यज्ञैः इष्टवान् त्वं केन कारणेन अग्निहोत्रेण संस्कारं न लप्स्यसे?’ मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां सूच्यते — इक्ष्वाकुवंशस्य राजा त्रिशङ्कुः आकाशे नक्षत्रं भूत्वा प्रकाशते, अतः क्षत्रन्यायेन समस्तं कुलं नक्षत्रकुलम् उच्यते। धनुषः अर्चनस्य स्मरणं वनवासस्य दैनन्दिनीं भक्तिं दर्शयति — सीता रामस्य आयुधम् अपि पूजयति स्म। ‘बालां बालेन’ इति — विवाहे उभौ अपि बालौ, दीर्घं सहजीवनम्। पाणिग्रहणस्य प्रतिज्ञा ‘सहधर्मचरणम्’ — सा तां प्रतिज्ञां स्मारयित्वा मरणे अपि सहगमनं याचते। क्रव्यादानाम् उल्लेखः सीतायाः भयानकं कल्पनाचित्रं — प्रियस्य शरीरं मांसभक्षिभिः कृष्यते। अग्निहोत्रसंस्कारस्य अभावः क्षत्रियस्य यज्ञकर्तुः कृते महत् दुःखम्; धर्मात्मनः अपि अन्त्येष्टिः न भविष्यति इति तस्याः वेदना। द्वाविंशे श्लोके ‘मामपि दुःखिताम्’ इति पुनरुक्तिः एकविंशस्य अन्तं प्रतिध्वनति — ‘नय मामपि दुःखिताम्’, ‘त्यक्त्वा मामपि दुःखिताम्’ — दुःखस्य आवृत्तिः शब्दानाम् आवृत्त्या व्यज्यते। ‘गतिमतां वर’ इति सम्बोधने विडम्बना — गतिमतां श्रेष्ठः, स्वयं च परलोकं गतः। राजर्षिवंशस्य उपेक्षा इति वचनं सूचयति यत् रामस्य मृत्युना इक्ष्वाकुवंशस्य परम्परा अपि भग्ना।

"Here is your bow, my hero, adorned with gold and dear to me, which I always worshipped carefully with perfumes and garlands. Sinless one, you have surely joined your father Daśaratha, my father-in-law, and all your ancestors in heaven. Having done a great deed, you now neglect your own holy line of royal sages, which has become a star in the sky. Why do you not look at me, my king? Why do you not answer me, your wife and companion, whom you married when you were a boy and I a girl? Remember, Kākutstha, the promise you made when you took my hand, 'I will walk with you in dharma'; take me with you too, wretched as I am. Why have you gone, best of travellers, abandoning me, leaving this world for the next and leaving me in misery? That beautiful body, which I alone embraced with every loving care, must now be dragged about by flesh-eating beasts. You worshipped with the Agniṣṭoma and other sacrifices, giving generous gifts to the priests — why will you not receive the last rites of the sacred fire?" The Ikṣvāku line, of which she speaks as a star in the sky, was so called because one of its kings, Triśaṅku, shines there as a star, and the whole family was named after him. Her memory of worshipping the bow shows the daily devotion of their life in the forest: she honoured even Rāma's weapon. "When you were a boy and I a girl" recalls their long life together since their marriage in youth. The vow of the marriage rite was to walk together in dharma, and reminding him of it, she begs to go with him even in death. The flesh-eating beasts are a horrifying picture in her imagination: her beloved's body dragged about by scavengers. For a warrior who performed sacrifices, to have no rites of the sacred fire is a great sorrow; that even so righteous a man will have no funeral is her anguish. Twice she says "me too, in my misery" — "take me too," "leaving me too" — and the repetition of the words carries the repetition of her grief. There is irony in calling him "best of travellers," since he has travelled to the next world. And by saying he neglects the line of royal sages, she implies that with his death the tradition of the Ikṣvākus is broken too.

४कौसल्यायाः शोकः, आत्मनिन्दा, मरणयाचना

२५प्रव्रज्यामुपपन्नानां त्रयाणामेकमागतम्।
परिप्रेक्ष्यति कौसल्या लक्ष्मणं शोकलालसा॥

२६स तस्याः परिपृच्छन्त्या वधं मित्रबलस्य ते।
तव चाख्यास्यते नूनं निशायां राक्षसैर्वधम्॥

२७सा त्वां सुप्तं हतं ज्ञात्वा मां च रक्षोगृहं गताम्।
हृदयेनावदीर्णेन न भविष्यति राघव॥

२८मम हेतोरनार्याया अनघः पार्थिवात्मजः।
रामः सागरमुत्तीर्य वीर्यवान्गोष्पदे हतः॥

२९अहं दाशरथेनोढा मोहात्स्वकुलपांसनी।
आर्यपुत्रस्य रामस्य भार्या मृत्युरजायत॥

३०नूनमन्यां मया जातिं वारितं दानमुत्तमम्।
याहमद्यैव शोचामि भार्या सर्वातिथेरिह॥

३१साधु घातय मां क्षिप्रं रामस्योपरि रावण।
समानय पतिं पत्न्या कुरु कल्याणमुत्तमम्॥

३२शिरसा मे शिरश्चास्य कायं कायेन योजय।
रावणानुगमिष्यामि गतिं भर्तुर्महात्मनः॥

३३इतीव दुःखसंतप्ता विललापायतेक्षणा।
भर्तुः शिरो धनुश्चैव ददर्श जनकात्मजा॥

‘प्रव्रज्याम् उपपन्नानां त्रयाणाम् एकं लक्ष्मणम् एव आगतं शोकलालसा कौसल्या परिप्रेक्ष्यति। परिपृच्छन्त्याः तस्याः सः निशायां राक्षसैः तव मित्रबलस्य तव च वधम् आख्यास्यते। त्वां सुप्तं हतं, मां च रक्षोगृहं गतां ज्ञात्वा अवदीर्णेन हृदयेन सा न भविष्यति — प्राणान् त्यक्ष्यति, राघव। मम अनार्यायाः हेतोः अनघः वीर्यवान् पार्थिवात्मजः रामः सागरम् उत्तीर्य गोष्पदे हतः। अहं स्वकुलपांसनी मोहात् दाशरथेन ऊढा; आर्यपुत्रस्य रामस्य भार्या मृत्युः एव अजायत। नूनं अन्यस्मिन् जन्मनि मया उत्तमं दानं वारितं, या अहं सर्वातिथेः भार्या अद्य एव शोचामि। रावण, मां क्षिप्रं रामस्य उपरि साधु घातय; पतिं पत्न्या समानय; उत्तमं कल्याणं कुरु। मम शिरसा अस्य शिरः, कायेन कायं योजय; महात्मनः भर्तुः गतिम् अनुगमिष्यामि।’ इति दुःखसंतप्ता आयतेक्षणा जनकात्मजा भर्तुः शिरः धनुः च पश्यन्ती विललाप। ‘गोष्पदे हतः’ इति उपमा तीक्ष्णा — महासागरं तीर्त्वा गोः खुरस्य जलमात्रे मग्नः इव, अल्पे एव सङ्कटे नष्टः। सीतायाः आत्मनिन्दा पराकाष्ठां गच्छति — ‘भार्या मृत्युः अजायत’ इति। पूर्वजन्मनि दानस्य वारणं स्वस्य दुःखस्य कारणं मन्यते — कर्मसिद्धान्तस्य प्रतिबिम्बः। अन्तिमा याचना — रावणं प्रति एव — ‘मां हत्वा पतिना सह योजय’ — मरणे अपि रामेण सह ऐक्यम् इच्छति, रावणस्य भार्यात्वं तु कदापि न। अष्टाविंशात् त्रिंशपर्यन्तं षडर्धाः वुल्गेटमात्राः; समीक्षिते तु अन्ये पञ्च अर्धाः (०२९e–०३१c — ‘मुहूर्तमपि नेच्छामि…’, पतिव्रतानां लोकाः, रामस्य गुणाः) सन्ति, ये मुद्रणे न दृश्यन्ते। लक्ष्मणस्य एकाकिनः प्रत्यागमनस्य कल्पना सीतायाः करुणां विस्तारयति — सा स्वदुःखात् परं कौसल्यायाः दुःखं चिन्तयति, यत् तस्याः स्वभावस्य उदारतां दर्शयति। ‘रक्षोगृहं गताम्’ इति पदेन सा स्वस्य स्थितिं लज्जया वर्णयति — सा बलात् हृता, तथापि लोकस्य दृष्ट्या दोषः इव। ‘स्वकुलपांसनी’ इति आत्मनिन्दा पराकाष्ठा — कुलस्य भूषणम् अपि सा स्वं कलङ्कं मन्यते। रावणं प्रति अन्तिमा प्रार्थना विडम्बनया पूर्णा — यः तस्याः दुःखस्य कर्ता, तम् एव सा ‘कल्याणं कुरु’ इति याचते।

"Of the three of us who went into exile, Kausalyā, overcome with grief, will see only Lakṣmaṇa come back. When she questions him, he will tell her how your allies' army was slaughtered by the rākṣasas in the night, and how you died. When she learns that you were killed in your sleep and that I have been carried off to a rākṣasa's house, her heart will break and she will die, Rāghava. For my sake, unworthy as I am, the sinless and valiant prince Rāma crossed the ocean only to be killed in a puddle. I, the disgrace of my family, was married by Daśaratha's son in his blindness; the noble prince's wife has turned out to be his death. Surely in some other life I stood in the way of a great gift, since I, the wife of a man who welcomed every guest, am grieving today. Rāvaṇa, kill me quickly, and do it properly, on top of Rāma's body; unite husband and wife and do me this great kindness. Join my head to his head and my body to his body. I will follow the path of my great-souled husband." So the large-eyed daughter of Janaka lamented, burning with grief, as she gazed at her husband's head and bow. "Killed in a puddle" — literally, in the water of a cow's hoofprint — is a sharp image: having crossed the great ocean, he drowned, as it were, in a hoofprint of water, destroyed by a trivial danger. Her self-reproach reaches its peak in "his wife has turned out to be his death." She thinks her suffering the result of having obstructed a gift in an earlier birth, an echo of the law that deeds bear fruit. Imagining Lakṣmaṇa's lonely return, she widens her pity beyond her own sorrow to Kausalyā's, which shows the generosity of her nature. "Carried off to a rākṣasa's house" she says in shame: she was taken by force, yet in the world's eyes it seems a stain. Calling herself the disgrace of her family is the extreme of her self-blame, though she is its ornament. Her last plea is addressed to Rāvaṇa himself — kill me and join me to my husband — for even in death she wants to be one with Rāma and never Rāvaṇa's wife; and there is irony in begging "this great kindness" from the very author of her sorrow.

५प्रहस्तस्य आगमनं, रावणस्य सभागमनम्

३४एवं लालप्यमानायां सीतायां तत्र राक्षसः।
अभिचक्राम भर्तारमनीकस्थः कृताञ्जलिः॥

३५विजयस्वार्यपुत्रेति सोऽभिवाद्य प्रसाद्य च।
न्यवेदयदनुप्राप्तं प्रहस्तं वाहिनीपतिम्॥

३६अमात्यैः सहितः सर्वैः प्रहस्तस्त्वामुपस्थितः।
तेन दर्शनकामेन अहं प्रस्थापितः प्रभो॥

३७नूनमस्ति महाराज राजभावात्क्षमान्वित।
किंचिदात्ययिकं कार्यं तेषां त्वं दर्शनं कुरु॥

३८एतच्छ्रुत्वा दशग्रीवो राक्षसप्रतिवेदितम्।
अशोकवनिकां त्यक्त्वा मन्त्रिणां दर्शनं ययौ॥

३९स तु सर्वं समर्थ्यैव मन्त्रिभिः कृत्यमात्मनः।
सभां प्रविश्य विदधे विदित्वा रामविक्रमम्॥

एवं सीतायां तत्र लालप्यमानायां, रावणस्य एकः सेनास्थः राक्षसः कृताञ्जलिः भर्तारम् अभिचक्राम। ‘आर्यपुत्र, विजयस्व’ इति अभिवाद्य प्रसाद्य च सः वाहिनीपतिं प्रहस्तम् अनुप्राप्तं न्यवेदयत् — ‘सर्वैः अमात्यैः सहितः प्रहस्तः त्वाम् उपस्थितः; दर्शनकामेन तेन अहं प्रस्थापितः, प्रभो। क्षमान्वित महाराज, नूनं राजभावात् किंचित् आत्ययिकं कार्यम् अस्ति; तेषां दर्शनं त्वं कुरु।’ राक्षसेन प्रतिवेदितम् एतत् श्रुत्वा दशग्रीवः अशोकवनिकां त्यक्त्वा मन्त्रिणां दर्शनाय ययौ। सः आत्मनः कृत्यं सर्वं मन्त्रिभिः सह समर्थ्य, रामस्य विक्रमं विदित्वा सभां प्रविश्य विधानं विदधे। ‘आत्ययिकम्’ इति पदं युद्धस्य आसन्नतां सूचयति — अविलम्बेन करणीयं कार्यम्। रावणस्य मायाप्रयोगः अपूर्णः एव तिष्ठति — सीता न वशं गता, किन्तु राज्यकार्यं तं ततः आकर्षति। दूतस्य ‘आर्यपुत्र’ इति सम्बोधनं विशेषम् — सेवकः अपि रावणं कुलीनशब्देन आह्वयति। षट्त्रिंशस्य उत्तरार्धः सप्तत्रिंशस्य पूर्वार्धः च वुल्गेटमात्रौ। कथायाः गतिः अत्र परिवर्तते — अन्तःपुरस्य करुणरसात् सभायाः वीररसं प्रति। रामस्य विक्रमस्य ज्ञानं रावणं अपि सावधानं करोति; सः इदानीं मायया न, बलेन उत्तरं दातुं निश्चिनोति। अशोकवनिकायाः सभायाः च मध्ये गमनं रावणस्य द्विविधं जीवनं दर्शयति — एकत्र कामः, अन्यत्र राज्यम्। प्रहस्तः सेनापतिः, अतः तस्य आगमनं युद्धविषये एव इति रावणः जानाति।

While Sītā was lamenting like this, a rākṣasa from the army came up to his master with joined palms. Greeting him with "Victory, noble lord," and making obeisance, he announced that Prahasta, the commander of the army, had arrived. "Prahasta has come to you with all the ministers, my lord, and wishing to see you he has sent me. Surely, great king, patient as you are, there is some urgent matter of state; please grant them an audience." Hearing what the rākṣasa reported, ten-necked Rāvaṇa left the Aśoka grove and went to see his ministers. He settled with them everything he meant to do, and knowing Rāma's prowess, he entered the assembly hall and made his arrangements. The word "urgent" signals that war is close — a matter that cannot wait. Rāvaṇa's illusion is left unfinished: Sītā has not yielded, and affairs of state draw him away. The messenger addresses him as "noble lord," a respectful title of the high-born. Here the story shifts from the pathos of the inner palace to the heroic mood of the council hall. Knowing Rāma's valour puts even Rāvaṇa on his guard; now he resolves to answer him not with magic but with force. His going between the Aśoka grove and the council hall shows his double life — desire in one place, kingship in the other. Prahasta is commander of the army, so Rāvaṇa knows his coming must concern the war.

६शिरसः अन्तर्धानं, सैन्यसमाह्वानं च

४०अन्तर्धानं तु तच्छीर्षं तच्च कार्मुकमुत्तमम्।
जगाम रावणस्यैव निर्याणसमनन्तरम्॥

४१राक्षसेन्द्रस्तु तैः सार्धं मन्त्रिभिर्भीमविक्रमैः।
समर्थयामास तदा रामकार्यविनिश्चयम्॥

४२अविदूरस्थितान्सर्वान्बलाध्यक्षान्हितैषिणः।
अब्रवीत्कालसदृशं रावणो राक्षसाधिपः॥

४३शीघ्रं भेरीनिनादेन स्फुटं कोणाहतेन मे।
समानयध्वं सैन्यानि वक्तव्यं च न कारणम्॥

४४ततस्तथेति प्रतिगृह्य तद्वचस्तदैव दूताः सहसा महद्बलम्।
समानयंश्चैव समागतं च न्यवेदयन्भर्तरि युद्धकाङ्क्षिणि॥

रावणस्य निर्याणस्य समनन्तरम् एव तत् शीर्षं तत् उत्तमं कार्मुकं च अन्तर्धानं जगाम — मायायाः अवधिः तस्य उपस्थित्या सह एव समाप्तः। ततः राक्षसेन्द्रः भीमविक्रमैः मन्त्रिभिः सार्धं रामं प्रति कार्यस्य विनिश्चयं समर्थयामास। अविदूरस्थितान् हितैषिणः सर्वान् बलाध्यक्षान् राक्षसाधिपः रावणः कालसदृशं वचनम् अब्रवीत् — ‘कोणेन आहतायाः भेर्याः स्फुटेन निनादेन शीघ्रं सैन्यानि समानयध्वम्; कारणं तु न वक्तव्यम्।’ ततः दूताः ‘तथा’ इति तत् वचः प्रतिगृह्य तदा एव सहसा महत् बलं समानयन्, समागतं च युद्धकाङ्क्षिणि भर्तरि न्यवेदयन्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तः; मुद्रणे ‘तद्वच-/स्तदैव’ इति पदं पङ्क्तिभेदे विभक्तम्, अतः द्वे एव पङ्क्ती। मायाशिरसः अन्तर्धानं सीतायाः कृते रहस्यम् एव तिष्ठति — अग्रिमे सर्गे सरमा तस्याः भ्रमं निवारयति। ‘कारणं न वक्तव्यम्’ इति आदेशः रावणस्य गोपनीयतां दर्शयति — सैन्यानि युद्धस्य कारणं न ज्ञास्यन्ति, केवलं राज्ञः आज्ञां पालयिष्यन्ति। ‘कालसदृशम्’ इति वचनस्य विशेषणं भावि विनाशं सूचयति। समीक्षिते अन्तिमश्लोकस्य प्रथमार्धे ‘बलाधिपास्ते महदात्मनो बलम्’ इति भिन्नः पाठः। भेर्याः कोणेन ताडनं युद्धस्य आरम्भस्य पारम्परिकं चिह्नम्। दूतानां ‘सहसा’ इति कर्म लङ्कायाः सैन्यव्यवस्थायाः सज्जतां सूचयति।

The moment Rāvaṇa left, the head and that excellent bow vanished; the illusion lasted only as long as he was there. Then the lord of the rākṣasas, with his ministers of fearsome prowess, confirmed his decision about what was to be done against Rāma. He spoke to all his loyal army commanders standing close by, words that were like Death: "Quickly assemble the troops with the loud sound of drums beaten with sticks — but the reason is not to be told." The messengers accepted his command, saying "So be it," and at once gathered a great army, and they reported to their master, who was eager for battle, that it had assembled. For Sītā the vanishing of the head remains a mystery; in the next sarga Saramā will dispel her delusion. The order to keep the reason secret shows Rāvaṇa's secretiveness: the troops will not know why they fight, only that the king commands it. His words "like Death" hint at the destruction to come. Drums beaten with sticks were the traditional signal of war, and the speed with which the messengers gathered the army shows how ready Laṅkā's forces were.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
सुग्रीवप्रतिसंसर्गम् ३२.१ सुग्रीवेण सह सख्यम्
सन्धिः
सुग्रीव + प्रतिसंसर्गम् — सन्धिकार्यं नास्ति; प्रति + सम् + सर्गम्
समासः
सुग्रीवेण प्रतिसंसर्गः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
केशान्तदेशम् ३२.२ ललाटप्रदेशम्
सन्धिः
केश + अन्त → केशान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
केशानाम् अन्तः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य देशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विजगर्हेऽत्र ३२.३ निन्दितवती अत्र
सन्धिः
विजगर्हे + अत्र → विजगर्हेऽत्र — पूर्वरूपसन्धिः (अवग्रहः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘विजगर्हे’ — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
कलहशीलया ३२.४ कलहप्रियया (कैकेय्या)
सन्धिः
कलह + शीलया — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कलहः शीलं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
चीरवसनम् ३२.५ वल्कलवस्त्रम्
सन्धिः
चीर + वसनम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चीरं वसनम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
परिलभ्याथ ३२.७ प्राप्य अनन्तरम्
सन्धिः
परिलभ्य + अथ → परिलभ्याथ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम्
वीरव्रतमनुव्रत ३२.८ वीरव्रतस्य पालक
सन्धिः
वीरव्रतम् + अनुव्रत → वीरव्रतमनुव्रत — मकारस्य अग्रिमस्वरेण संयोगः
समासः
वीराणां व्रतम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तत् अनुव्रतः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
वैगुण्यम् ३२.९ दोषः, अमङ्गलम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘विगुण’ शब्दात् ष्यञ् (आदिवृद्धिः)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
साधुवृत्तायाः ३२.९ सदाचारिण्याः
सन्धिः
साधु + वृत्तायाः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
साधु वृत्तं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
विवत्सा ३२.११ वत्सरहिता (धेनुः)
सन्धिः
वि + वत्सा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगतः वत्सः यस्याः सा — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अल्पायुरसि ३२.१२ अल्पजीवी असि
सन्धिः
अल्पायुः + असि → अल्पायुरसि — विसर्गस्य रुत्वम्
समासः
अल्पम् आयुः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘अल्पायुः’ — प्रथमा, एकवचनम्; ‘असि’ — लट्, मध्यमपुरुषः
उपायज्ञः ३२.१४ उपायानां ज्ञाता
सन्धिः
उपाय + ज्ञः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
उपायान् जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कालरात्र्या ३२.१५ प्रलयरात्र्या, मृत्युरात्र्या
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कालस्य रात्रिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
पुरुषर्षभ ३२.१६ पुरुषश्रेष्ठ
सन्धिः
पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
पुरुषाणाम् ऋषभः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
काञ्चनभूषितम् ३२.१७ सुवर्णालङ्कृतम्
सन्धिः
काञ्चन + भूषितम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
काञ्चनेन भूषितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘धनुः’ इत्यस्य विशेषणम्)
नक्षत्रभूतम् ३२.१९ नक्षत्ररूपं प्राप्तम्
सन्धिः
नक्षत्र + भूतम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नक्षत्रं भूतम् — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वंशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सहचारिणीम् ३२.२० सहधर्मिणीम्
सन्धिः
सह + चारिणीम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सह चरति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि, ङीप्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
क्रव्यादैः ३२.२३ मांसभक्षकैः
सन्धिः
क्रव्य + अदैः → क्रव्यादैः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
क्रव्यम् अदन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
इष्टवानाप्तदक्षिणैः ३२.२४ पर्याप्तदक्षिणायुक्तैः यज्ञैः यजनं कृतवान्
सन्धिः
इष्टवान् + आप्तदक्षिणैः — नकारस्य अग्रिमस्वरेण संयोगः
समासः
आप्ताः दक्षिणाः येषु ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘इष्टवान्’ — प्रथमा, एकवचनम् (क्तवतु); ‘आप्तदक्षिणैः’ — तृतीया, बहुवचनम्
शोकलालसा ३२.२५ शोकाकुला
सन्धिः
शोक + लालसा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोके लालसा — सप्तमीतत्पुरुषः (बहुव्रीहिवत् विशेषणम्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कौसल्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
हृदयेनावदीर्णेन ३२.२७ विदीर्णेन हृदयेन
सन्धिः
हृदयेन + अवदीर्णेन → हृदयेनावदीर्णेन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
गोष्पदे ३२.२८ गोखुरमात्रे जले, अत्यल्पे स्थाने
सन्धिः
गो + पदे → गोष्पदे — षत्वम् (सुट्-आगमः, ‘गोष्पदं सेविता…’ इति निपातनम्)
समासः
गोः पदम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
स्वकुलपांसनी ३२.२९ स्वकुलस्य कलङ्करूपा
सन्धिः
स्वकुल + पांसनी — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वकुलस्य पांसनी — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सर्वातिथेरिह ३२.३० सर्वेषाम् आतिथ्यं कुर्वतः (रामस्य)
सन्धिः
सर्वातिथेः + इह → सर्वातिथेरिह — विसर्गस्य रुत्वम्; सर्व + अतिथि → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
सर्वे अतिथयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
लालप्यमानायाम् ३२.३४ पुनः पुनः विलपन्त्याम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘लप्’ धातोः यङन्तात् शानच्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी)
आत्ययिकम् ३२.३७ अत्यावश्यकम्, अविलम्बेन करणीयम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘अत्यय’ शब्दात् ठक् (आदिवृद्धिः)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निर्याणसमनन्तरम् ३२.४० निर्गमनस्य अनन्तरम् एव
सन्धिः
निर्याण + समनन्तरम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
निर्याणस्य समनन्तरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
अव्ययवत् (द्वितीया, एकवचनम्)
कोणाहतेन ३२.४३ दण्डेन ताडितेन
सन्धिः
कोण + आहतेन → कोणाहतेन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
कोणेन आहतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘भेरीनादेन’ इत्यस्य विशेषणम्)