- सन्धिः
- अक्षोभ्य + बलम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अक्षोभ्यं बलं यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — एकत्रिंशः सर्गः
मायाशिरोदर्शनेन सीताया मोहनप्रयत्नः
रावणस्य मन्त्रिभिः सह मन्त्रणम्, विद्युज्जिह्वेन मायामयस्य रामशिरसः धनुषः च रचना, अशोकवनिकायां सीतां प्रति रावणस्य कल्पितं युद्धवर्णनम्, शिरोधनुषोः प्रदर्शनम्
चाराणां वचनात् रामस्य सुवेले आगमनं ज्ञात्वा किञ्चित् उद्विग्नः रावणः मन्त्रिभिः सह मन्त्रयित्वा तान् विसृज्य स्वभवनं प्रविशति। ततः मायाविनं विद्युज्जिह्वं राक्षसम् आहूय सः आदिशति — ‘राघवस्य मायामयं शिरः महत् सशरं धनुः च गृहीत्वा मम समीपम् आगच्छ; आवां मायया सीतां मोहयिष्यावः।’ तुष्टः रावणः तस्मै भूषणं दत्त्वा अशोकवनिकां गच्छति, तत्र शोकपरां भर्तारम् अनुध्यायन्तीं सीतां प्रहर्षेण वदति — ‘खरहन्ता ते भर्ता प्रहस्तेन रात्रौ सुप्तः एव हतः; विभीषणः गृहीतः, लक्ष्मणः पलायितः, सुग्रीवः भग्नग्रीवः, हनूमान् हतः, जाम्बवान् अङ्गदः मैन्दद्विविदौ कुमुदः दरीमुखः पनसः च निहताः, वानराः विद्राविताः। मम भार्या भव।’ ततः सः विद्युज्जिह्वम् आनाययति; सः शिरः सीतायाः पुरतः निक्षिप्य अन्तर्धीयते, रावणः च ‘इदं रामस्य त्रिलोकविख्यातं कार्मुकम्’ इति धनुः क्षिपति, सीतां च ‘मे वशानुगा भव’ इति वदति।
१रावणस्य मन्त्रणं, मायायाः योजना च
१ततस्तमक्षोभ्यबलं लङ्कायां नृपतेश्चराः।
सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन्॥
२चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम्।
जातोद्वेगोऽभवत्किंचित्सचिवानिदमब्रवीत्॥
३मन्त्रिणः शीघ्रमायान्तु सर्वे वै सुसमाहिताः।
अयं नो मन्त्रकालो हि सम्प्राप्त इति राक्षसाः॥
४तस्य तच्छासनं श्रुत्वा मन्त्रिणोऽभ्यागमन्द्रुतम्।
ततः स मन्त्रयामास राक्षसैः सचिवैः सह॥
५मन्त्रयित्वा तु दुर्धर्षः क्षमं यत्तदनन्तरम्।
विसर्जयित्वा सचिवान्प्रविवेश स्वमालयम्॥
६ततो राक्षसमादाय विद्युज्जिह्वं महाबलम्।
मायाविनं महामायं प्राविशद्यत्र मैथिली॥
७विद्युज्जिह्वं च मायाज्ञमब्रवीद्राक्षसाधिपः।
मोहयिष्यावहे सीतां मायया जनकात्मजाम्॥
८शिरो मायामयं गृह्य राघवस्य निशाचर।
मां त्वं समुपतिष्ठस्व महच्च सशरं धनुः॥
चराः लङ्कायां नृपतेः रावणस्य समीपं गत्वा सुवेलशैले निविष्टम् अक्षोभ्यबलं राघवं न्यवेदयन्। चाराणां मुखात् महाबलं रामं प्राप्तं श्रुत्वा रावणः किञ्चित् जातोद्वेगः अभवत्, सचिवान् च इदम् अब्रवीत् — ‘सर्वे मन्त्रिणः सुसमाहिताः शीघ्रम् आयान्तु; राक्षसाः, अयं नः मन्त्रकालः सम्प्राप्तः।’ तस्य तत् शासनं श्रुत्वा मन्त्रिणः द्रुतम् अभ्यागमन्; ततः सः राक्षसैः सचिवैः सह मन्त्रयामास। दुर्धर्षः सः यत् क्षमं तत् मन्त्रयित्वा अनन्तरं सचिवान् विसर्जयित्वा स्वम् आलयं प्रविवेश। ततः महाबलं मायाविनं महामायं विद्युज्जिह्वं नाम राक्षसम् आदाय यत्र मैथिली आसीत्, तं प्रमदवनं प्राविशत्। मायाज्ञं विद्युज्जिह्वं राक्षसाधिपः अब्रवीत् — ‘आवां मायया जनकात्मजां सीतां मोहयिष्यावः। निशाचर, राघवस्य मायामयं शिरः गृहीत्वा, महत् सशरं धनुः च गृहीत्वा, त्वं मां समुपतिष्ठस्व।’ प्रथमौ श्लोकौ पूर्वसर्गस्य आरम्भश्लोकाभ्यां प्रायः समानौ — ‘ततस्तमक्षोभ्यबलं…’, ‘चाराणां रावणः श्रुत्वा…’ — द्वितीयस्य उत्तरार्धे केवलं ‘सचिवानिदमब्रवीत्’ इति भेदः। एषा पुनरावृत्तिः सर्गयोः सन्धिं दर्शयति — कथासूत्रं पुनः गृह्यते। मन्त्रणस्य विषयः न उक्तः, किन्तु तस्य फलं दृश्यते — युद्धात् पूर्वं सीतायाः मनोबलं भञ्जयितुं मायायाः प्रयोगः। रावणः मन्त्रिभिः सह विमृश्य अपि अन्ते स्वयम् एव छलस्य योजनां करोति; सः सत्यं पराक्रमं विहाय मायां शरणं गच्छति। विद्युज्जिह्वः ‘मायाविनं महामायम्’ इति द्विवारं मायाशब्देन वर्णितः — तस्य एकः एव गुणः, कपटः। ‘सशरं धनुः’ इति — रामस्य अभिज्ञानम् एव तस्य धनुः, अतः तत् अपि मायया रचयितव्यम्। मन्त्रिणां आह्वानं शीघ्रम्, विसर्जनम् अपि शीघ्रम् — एतेन सूच्यते यत् मन्त्रणं केवलं औपचारिकम्, वास्तविकः निर्णयः रावणस्य एकस्य एव। युद्धात् पूर्वं शत्रोः पत्न्याः मनः भञ्जयितुं यत्नः तस्य अधैर्यं दर्शयति।
The king's spies went to Rāvaṇa in Laṅkā and reported that Rāghava, whose army nothing could shake, was encamped on Mount Suvela. Hearing from them that the mighty Rāma had arrived, Rāvaṇa grew somewhat anxious and said to his ministers, "Let all my counsellors come at once, with their minds collected. Rākṣasas, the time for our council has come." At his command the ministers hurried in, and he took counsel with them. When the invincible king had deliberated with them on what was fitting, he dismissed them and went into his own palace. Then he took with him a rākṣasa named Vidyujjihva, mighty, a master of illusion and great in magic, and went into the pleasure-grove where Maithilī was kept. The lord of the rākṣasas said to Vidyujjihva, who knew the arts of illusion: "The two of us will bewilder Sītā, Janaka's daughter, with an illusion. Make a head by magic, night-rover — the head of Rāghava — and come to me with it, bringing a great bow and arrows too." The opening lines almost repeat those that began the previous sarga, picking up the thread of the story where it left off. What was said in the council is not told, but its fruit is plain: before the battle, an illusion to break Sītā's spirit. Even after consulting his ministers, Rāvaṇa devises the deceit himself; he abandons true valour and takes refuge in trickery. Vidyujjihva is twice described by words for illusion — deceit is his only quality. The bow and arrows matter because Rāma's bow is his very emblem, so it too must be conjured up. The ministers are summoned in haste and dismissed in haste, which suggests the council was a mere formality and the real decision was Rāvaṇa's alone; and this attempt to break the mind of his enemy's wife before the fighting even begins shows how impatient he is.
२विद्युज्जिह्वस्य सम्मतिः, रावणस्य सीतासमीपगमनम्
९एवमुक्तस्तथेत्याह विद्युज्जिह्वो निशाचरः।
दर्शयामास तां मायां सुप्रयुक्तां स रावणे॥
१०तस्य तुष्टोऽभवद्राजा प्रददौ च विभूषणम्।
अशोकवनिकायां च सीतादर्शनलालसः॥
११नैर्ऋतानामधिपतिः संविवेश महाबलः।
ततो दीनामदैन्यार्हां ददर्श धनदानुजः॥
१२अधोमुखीं शोकपरामुपविष्टां महीतले।
भर्तारं समनुध्यान्तीमशोकवनिकां गताम्॥
१३उपास्यमानां घोराभी राक्षसीभिरदूरतः।
उपसृत्य ततः सीतां प्रहर्षं नाम कीर्तयन्॥
१४इदं च वचनं धृष्टमुवाच जनकात्मजाम्।
सान्त्व्यमाना मया भद्रे यमाश्रित्य विमन्यसे॥
एवम् उक्तः निशाचरः विद्युज्जिह्वः ‘तथा’ इति आह, सुप्रयुक्तां तां मायां रावणाय दर्शयामास च। तस्य कौशलेन तुष्टः राजा तस्मै स्वं विभूषणं प्रददौ। ततः सीतादर्शनलालसः नैर्ऋतानाम् अधिपतिः महाबलः रावणः अशोकवनिकां संविवेश। तत्र धनदानुजः सः अदैन्यार्हां तथापि दीनां सीतां ददर्श — अधोमुखीं, शोकपरां, महीतले उपविष्टां, अशोकवनिकां गताम् अपि भर्तारम् एव समनुध्यायन्तीम्। तस्याः अदूरे घोराः राक्षस्यः उपासते स्म। ततः सः सीताम् उपसृत्य प्रहर्षेण स्वनाम कीर्तयन् जनकात्मजां धृष्टम् इदं वचनम् उवाच — ‘भद्रे, मया बहुधा सान्त्व्यमाना अपि यं आश्रित्य त्वं माम् अवमन्यसे…’। ‘अदैन्यार्हाम्’ इति पदं मार्मिकम् — सीता दैन्यस्य योग्या न, किन्तु परिस्थित्या दीना जाता। ‘अशोकवनिकायाम्’ इति नाम्नि अपि विडम्बना — अशोकवने सा शोकपरा। रावणस्य हर्षः अत्र अनुचितः, यतः सः कपटेन विजयं दर्शयितुम् आगतः, न सत्येन। ‘धृष्टम् उवाच’ इति पदं तस्य निर्लज्जतां सूचयति। कविः सीतायाः मौनं ध्यानं च रावणस्य उच्चैः हर्षेण सह विरोधयति। विद्युज्जिह्वाय भूषणदानं दर्शयति यत् रावणः कपटस्य सफलतां पूर्वम् एव निश्चितां मन्यते। एकादशः श्लोकः समीक्षितात् भिद्यते — ‘नैर्ऋतानामधिपतिः’ इति अर्धः वुल्गेटमात्रः, दशमस्य उत्तरार्धः ‘सीतादर्शनलालसः’ इति च। रावणस्य आत्मनाम्नः कीर्तनं स्वगौरवस्य घोषणा इव। सीतायाः अधोमुखत्वं भूमौ उपवेशनं च तस्याः तपस्विनीवत् जीवनं सूचयतः; सा राजभवनस्य सुखानि न स्वीकरोति। राक्षसीनां सान्निध्यं तस्याः बन्धनस्य स्मारकम्, यतः ताः सदा तां परितः रक्षन्ति, तर्जयन्ति च।
"So be it," said the night-rover Vidyujjihva, and he showed Rāvaṇa the illusion, skilfully made. Pleased with his craft, the king gave him one of his own ornaments. Then, eager to see Sītā, the mighty lord of the night-rovers went into the Aśoka grove. There the younger brother of Kubera, lord of wealth, saw Sītā, wretched though wretchedness was never meant for her: her face was cast down, she was sunk in grief and sat on the bare ground, and though she was in the Aśoka grove, she thought only of her husband. Not far off, fearsome rākṣasīs kept watch on her. Rāvaṇa went up to her full of delight, loudly proclaiming his own name, and spoke these brazen words to Janaka's daughter: "Good lady, you whom I tried so often to win over with gentle words — the one you relied on when you scorned me..." "Wretched though she did not deserve it" is a poignant phrase: Sītā was not made for misery, but her circumstances had made her miserable. There is irony in the very name of the grove, for aśoka means "free of sorrow," and in it she is sunk in sorrow. Rāvaṇa's delight is out of place, since he comes to show off a victory won by deceit, not by truth, and the word "brazen" marks his shamelessness. The poet sets Sītā's silent, fixed thought against Rāvaṇa's loud rejoicing. His gift of an ornament to Vidyujjihva shows that he takes the success of his trick for granted, and announcing his own name is like a proclamation of his own glory. Sītā's downcast face and her sitting on the ground suggest the life of an ascetic: she will not accept the comforts of the palace. The rākṣasīs around her are a reminder of her captivity, for they always surround her, guard her and threaten her.
३रावणस्य कल्पितं युद्धवर्णनम्
१५खरहन्ता स ते भर्ता राघवः समरे हतः।
छिन्नं ते सर्वथा मूलं दर्पश्च निहतो मया॥
१६व्यसनेनात्मनः सीते मम भार्या भविष्यसि।
विसृजैतां मतिं मूढे किं मृतेन करिष्यसि॥
१७भवस्व भद्रे भार्याणां सर्वासामीश्वरी मम।
अल्पपुण्ये निवृत्तार्थे मूढे पण्डितमानिनि।
शृणु भर्तृवधं सीते घोरं वृत्रवधं यथा॥
१८समायातः समुद्रान्तं हन्तुं मां किल राघवः।
वानरेन्द्रप्रणीतेन बलेन महता वृतः॥
१९संनिविष्टः समुद्रस्य पीड्य तीरमथोत्तरम्।
बलेन महता रामो व्रजत्यस्तं दिवाकरे॥
२०अथाध्वनि परिश्रान्तमर्धरात्रे स्थितं बलम्।
सुखसुप्तं समासाद्य चरितं प्रथमं चरैः॥
२१तत्प्रहस्तप्रणीतेन बलेन महता मम।
बलमस्य हतं रात्रौ यत्र रामः सलक्ष्मणः॥
२२पट्टिशान्परिघांश्चक्रानृष्टीन्दण्डान्महायुधान्।
बाणजालानि शूलानि भास्वरान्कूटमुद्गरान्॥
२३यष्टीश्च तोमरान्प्रासांश्चक्राणि मुसलानि च।
उद्यम्योद्यम्य रक्षोभिर्वानरेषु निपातिताः॥
‘खरहन्ता ते सः भर्ता राघवः समरे हतः; तव मूलं सर्वथा छिन्नं, तव दर्पः च मया निहतः। आत्मनः व्यसनेन एव, सीते, त्वं मम भार्या भविष्यसि। मूढे, एतां मतिं विसृज; मृतेन तेन किं करिष्यसि? भद्रे, मम सर्वासां भार्याणाम् ईश्वरी भव। अल्पपुण्ये, निवृत्तार्थे, पण्डितमानिनि मूढे, वृत्रवधम् इव घोरं तव भर्तृवधं शृणु। वानरेन्द्रेण प्रणीतेन महता बलेन वृतः राघवः मां हन्तुं किल समुद्रान्तं समायातः। सः महता बलेन समुद्रस्य उत्तरं तीरं पीड्य संनिविष्टः, यदा दिवाकरः अस्तं व्रजति स्म। अथ अध्वनि परिश्रान्तं, अर्धरात्रे स्थितं, सुखसुप्तं तत् बलं समासाद्य प्रथमं चरैः चरितम्। ततः प्रहस्तेन प्रणीतेन मम महता बलेन रात्रौ यत्र रामः सलक्ष्मणः आसीत्, तत्र अस्य बलं हतम्। पट्टिशान् परिघान् चक्रान् ऋष्टीन् दण्डान् महायुधान्, बाणजालानि शूलानि भास्वरान् कूटमुद्गरान्, यष्टीः तोमरान् प्रासान् चक्राणि मुसलानि च उद्यम्य उद्यम्य राक्षसैः वानरेषु निपातितानि।’ रावणस्य कथा सूक्ष्मतया रचिता — सः प्रथमं फलं वदति (भर्ता हतः), ततः कारणं (सुप्तेषु आक्रमणम्)। सप्तदशः श्लोकः षट्पादः; तस्य प्रथमः अर्धः वुल्गेटमात्रः। ‘पण्डितमानिनि’ इति सम्बोधनेन सः सीतायाः धैर्यं उपहसति — सा रामस्य विजये विश्वस्ता आसीत्। ‘वृत्रवधम् इव’ इति उपमा रावणस्य अहङ्कारं दर्शयति — सः आत्मानम् इन्द्रेण तुलयति। रात्रौ सुप्तेषु आक्रमणं वीरस्य धर्मः न; रावणः कल्पितकथायाम् अपि स्वस्य अधर्मं न गोपयति। पूर्वसर्गे चारान् प्रति ‘कथं स्वपिति जागर्ति’ इति प्रश्नः अत्र सार्थकः — सुप्तस्य वधः एव तस्य कल्पना। समीक्षिते एकोनविंशे ‘तीरमासाद्य दक्षिणम्’ इति, मुद्रणे ‘पीड्य तीरमथोत्तरम्’। अस्मिन् कल्पितवर्णने आयुधानां दीर्घा नामावली — पट्टिशाः, परिघाः, चक्राणि, ऋष्टयः, दण्डाः, बाणजालानि, शूलानि, कूटमुद्गराः, यष्टयः, तोमराः, प्रासाः, मुसलानि — कथायाः विश्वसनीयताम् इव वर्धयितुं योजिता। रावणः विवरणैः एव असत्यं सत्यम् इव दर्शयितुम् इच्छति।
"...your husband Rāghava, the slayer of Khara, has been killed in battle. Your root has been cut away entirely, and I have struck down your pride. Through your own misfortune, Sītā, you will become my wife. Give up this notion, you foolish woman; what will you do with a dead man? Be mistress of all my wives, good lady. Hear, you woman of little merit, whose hope is at an end, you fool who think yourself so wise, how your husband was killed — a slaying as dreadful as Vṛtra's. Rāghava, they say, came to the shore of the ocean to kill me, surrounded by a great army that the monkey king had brought. He camped with that great army, pressing upon the ocean's northern shore, as the sun was setting. Then, at midnight, when the army was worn out from the march and sound asleep, my spies went first and scouted it. After that my great army, led by Prahasta, fell upon his army in the night, where Rāma was with Lakṣmaṇa, and destroyed it. The rākṣasas raised again and again and brought down upon the monkeys spears, iron bars, discuses, lances, staves and great weapons, showers of arrows, darts, gleaming hammers and maces, clubs, javelins, pikes, discs and pestles." Rāvaṇa's story is cunningly built: first he announces the outcome — her husband is dead — and then the cause, an attack on sleeping men. When he calls her "you who think yourself so wise," he mocks her steadiness, for she had been confident that Rāma would win. Comparing the killing with Vṛtra's shows his arrogance, for he likens himself to Indra. To attack men asleep at night is no warrior's way, yet Rāvaṇa does not hide this wrong even in his invented story; his question to the spies in the previous sarga, "how does he sleep, how does he keep watch?", now finds its meaning, for killing a sleeping man is exactly what he imagines. The long list of weapons is there to make the tale seem believable: Rāvaṇa wants to make a lie look true by piling on details.
४वानरवीराणां कल्पितः वधः
२४अथ सुप्तस्य रामस्य प्रहस्तेन प्रमाथिना।
असक्तं कृतहस्तेन शिरश्छिन्नं महासिना॥
२५विभीषणः समुत्पत्य निगृहीतो यदृच्छया।
दिशः प्रव्राजितः सैन्यैर्लक्ष्मणः प्लवगैः सह॥
२६सुग्रीवो ग्रीवया सीते भग्नया प्लवगाधिपः।
निरस्तहनुकः सीते हनूमान्राक्षसैर्हतः॥
२७जाम्बवानथ जानुभ्यामुत्पतन्निहतो युधि।
पट्टिशैर्बहुभिश्छिन्नो निकृत्तः पादपो यथा॥
२८मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ तौ वानरवरर्षभौ।
निःश्वसन्तौ रुदन्तौ च रुधिरेण परिप्लुतौ॥
२९असिना व्यायतौ छिन्नौ मध्ये ह्यरिनिषूदनौ।
अनुश्वसिति मेदिन्यां पनसः पनसो यथा॥
३०नाराचैर्बहुभिश्छिन्नः शेते दर्यां दरीमुखः।
कुमुदस्तु महातेजा निष्कूजन्सायकैर्हतः॥
३१अङ्गदो बहुभिश्छिन्नः शरैरासाद्य राक्षसैः।
परितो रुधिरोद्गारी क्षितौ निपतितोऽङ्गदः॥
३२हरयो मथिता नागै रथजालैस्तथापरे।
शयाना मृदितास्तत्र वायुवेगैरिवाम्बुदाः॥
३३प्रसृताश्च परे त्रस्ता हन्यमाना जघन्यतः।
अनुद्रुतास्तु रक्षोभिः सिंहैरिव महाद्विपाः॥
३४सागरे पतिताः केचित्केचिद्गगनमाश्रिताः।
ऋक्षा वृक्षानुपारूढा वानरीं वृत्तिमाश्रिताः॥
३५सागरस्य च तीरेषु शैलेषु च वनेषु च।
पिङ्गलास्ते विरूपाक्षै राक्षसैर्बहवो हताः॥
३६एवं तव हतो भर्ता ससैन्यो मम सेनया।
क्षतजार्द्रं रजोध्वस्तमिदं चास्याहृतं शिरः॥
‘अथ सुप्तस्य रामस्य शिरः प्रहस्तेन प्रमाथिना कृतहस्तेन महासिना असक्तं छिन्नम्। विभीषणः समुत्पत्य यदृच्छया निगृहीतः; लक्ष्मणः प्लवगैः सैन्यैः सह दिशः प्रव्राजितः। सीते, प्लवगाधिपः सुग्रीवः भग्नया ग्रीवया शेते; निरस्तहनुकः हनूमान् राक्षसैः हतः। जाम्बवान् जानुभ्याम् उत्पतन् युधि निहतः, बहुभिः पट्टिशैः छिन्नः, निकृत्तः पादपः इव। वानरवरर्षभौ मैन्दद्विविदौ निःश्वसन्तौ रुदन्तौ रुधिरेण परिप्लुतौ, असिना मध्ये छिन्नौ, अरिनिषूदनौ अपि। पनसः पक्वः पनसफलम् इव मेदिन्याम् अनुश्वसिति; नाराचैः बहुभिः छिन्नः दरीमुखः दर्याम् शेते; महातेजाः कुमुदः सायकैः हतः निष्कूजन् पतितः। अङ्गदः बहुभिः शरैः छिन्नः, रुधिरम् उद्गिरन् परितः क्षितौ निपतितः। हरयः नागैः रथजालैः च मथिताः, वायुवेगैः अम्बुदाः इव मृदिताः शेरते। अन्ये त्रस्ताः जघन्यतः हन्यमानाः प्रसृताः, सिंहैः महाद्विपाः इव रक्षोभिः अनुद्रुताः। केचित् सागरे पतिताः, केचित् गगनम् आश्रिताः; ऋक्षाः वृक्षान् उपारूढाः वानरीं वृत्तिम् आश्रिताः। सागरस्य तीरेषु, शैलेषु, वनेषु च विरूपाक्षैः राक्षसैः बहवः पिङ्गलाः वानराः हताः। एवं मम सेनया ससैन्यः तव भर्ता हतः; क्षतजार्द्रं रजोध्वस्तं अस्य इदं शिरः आहृतम्।’ मुद्रणे ‘भग्नया ग्रीवया सीते’ इति सम्बोधनं, समीक्षिते ‘शेते’ इति क्रिया — मुद्रितपाठः रक्षितः। पनसस्य उपमा श्लेषमयी — पनसः वानरस्य नाम, पनसः फलम् अपि। प्रत्येकस्य वीरस्य मृत्युः तस्य स्वभावानुसारं कल्पितः — हनूमतः हनुः, सुग्रीवस्य ग्रीवा, जाम्बवतः जानू — एतेन रावणः नाम्नाम् उपहासं करोति। एतत् सर्वं कल्पितम् इति पाठकः जानाति, किन्तु सीता तत् सत्यम् इव शृणोति; तस्याः दुःखस्य गाम्भीर्यं ततः एव। रावणस्य कथायां क्रमः अपि ध्येयः — प्रथमं रामस्य वधः, ततः तस्य सहायानां — विभीषणस्य, लक्ष्मणस्य, सुग्रीवस्य, हनूमतः — अनन्तरं जाम्बवदादीनां, अन्ते सामान्यवानराणाम्। एवं सः सीतायाः सर्वासां आशानां मूलानि एकैकशः छिनत्ति। विभीषणस्य ‘निगृहीतः’ इति कथनं विशेषतः अर्थपूर्णम् — रावणः स्वभ्रातरं जीवन्तं गृहीतम् इति कल्पयति, यतः तस्य दण्डं स्वयं दातुम् इच्छति। लक्ष्मणस्य पलायनं कल्पयित्वा सः तस्य वीरतायाः अपि उपहासं करोति। ऋक्षाः वृक्षान् आरूढाः वानरीं वृत्तिम् आश्रिताः इति वाक्ये विडम्बना — ऋक्षाः अपि वानराणां इव पलायनस्य मार्गं स्वीकृतवन्तः। ‘पिङ्गलाः’ इति वानराणां वर्णः; ‘विरूपाक्षाः’ इति राक्षसानां विशेषणम्। समुद्रतीरं, शैलाः, वनानि च इति त्रिविधं स्थानं वधस्य व्याप्तिं दर्शयति — कुत्रापि कोऽपि न अवशिष्टः इति भावः। अन्ते ‘इदं शिरः आहृतम्’ इति वाक्येन कथा प्रमाणेन सह समाप्यते, येन सीतायाः अविश्वासस्य अवकाशः न स्यात्। सम्पूर्णं वर्णनं युद्धस्य भविष्यत् दृश्यम् इव, किन्तु विपरीतम् — वस्तुतः राक्षसाः एव एवं हनिष्यन्ते। पनसस्य वर्णने ‘अनुश्वसिति’ इति पदं मन्दं श्वासं सूचयति — मरणासन्नः सः अन्तिमान् श्वासान् गृह्णाति। दरीमुखः ‘दर्याम्’ शेते इति नाम्नः अर्थेन सह क्रीडा — दरीमुखः दर्याम् एव पतितः। कुमुदस्य ‘निष्कूजन्’ इति — शब्दं विना, मौनेन हतः। अङ्गदस्य ‘परितः रुधिरोद्गारी’ इति — सर्वतः रक्तं वमन् सः क्षितौ पतितः। एवं कविः रावणस्य मुखेन एव युद्धस्य भीषणतां चित्रयति।
"Then, as Rāma lay asleep, Prahasta, crusher of foes, whose hand never misses, cut off his head cleanly with a great sword. Vibhīṣaṇa leapt up and happened to be captured, and Lakṣmaṇa was driven off in all directions with the monkey troops. Sugrīva, lord of the monkeys, lies with his neck broken, Sītā; Hanūmān, his jaw smashed, has been killed by the rākṣasas. Jāmbavān, as he sprang up on his knees, was cut down in battle, hacked by many spears, like a felled tree. Mainda and Dvivida, those bulls among monkeys, slayers of their foes, lie stretched out, gasping and weeping, drenched in blood, cut through the middle with a sword. Panasa lies breathing his last on the ground like a split, overripe jackfruit. Darīmukha lies in a cave, pierced by many iron arrows, and Kumuda of great energy has fallen, struck by arrows, without a cry. Aṅgada was cut down by many arrows and fell to the ground spewing blood all around. Monkeys lie crushed by elephants and by masses of chariots, scattered like clouds by the force of the wind. Others fled in terror, struck down from behind, chased by the rākṣasas as great elephants are chased by lions. Some fell into the sea, others took to the sky, and the bears climbed trees, behaving like monkeys. On the shores of the ocean, on the mountains and in the forests, the hideous-eyed rākṣasas killed many tawny monkeys. So your husband has been killed along with his army by my forces, and here is his head, wet with blood and fouled with dust." Each hero's death is invented to fit his name: Hanūmān's jaw (hanu), Sugrīva's neck (grīvā), Jāmbavān's knees (jānu), Darīmukha falling into a cave (darī), and Panasa, whose name means jackfruit, split open like the fruit; Rāvaṇa is mocking their very names. The reader knows all this is invented, but Sītā hears it as truth, and that is the depth of her pain. The order of the story is deliberate: first Rāma's death, then his allies — Vibhīṣaṇa, Lakṣmaṇa, Sugrīva, Hanūmān — then Jāmbavān and the others, and last the ordinary monkeys; one by one he cuts away the roots of all her hopes. Vibhīṣaṇa, he says, was captured alive, because Rāvaṇa wants to punish his brother himself; by inventing Lakṣmaṇa's flight he mocks his courage too. There is irony in the bears climbing trees "like monkeys," taking the monkeys' road of flight. Tawny is the monkeys' colour, hideous-eyed the rākṣasas' epithet, and the shore, the mountains and the forests together show how widespread the slaughter was — no one anywhere was left alive. Panasa "breathing his last" draws slow, dying breaths; Kumuda dies silently; Aṅgada falls spewing blood on every side. Through Rāvaṇa's own mouth the poet paints the horror of the war — yet the whole picture is the future turned inside out, for in truth it is the rākṣasas who will die like this. And the tale ends with its proof, "here is his head," so that Sītā has no room for disbelief.
५मायाशिरसः धनुषः च प्रदर्शनम्
३७ततः परमदुर्धर्षो रावणो राक्षसेश्वरः।
सीतायामुपशृण्वन्त्यां राक्षसीमिदमब्रवीत्॥
३८राक्षसं क्रूरकर्माणं विद्युज्जिह्वं समानय।
येन तद्राघवशिरः संग्रामात्स्वयमाहृतम्॥
३९विद्युज्जिह्वस्तदा गृह्य शिरस्तत्सशरासनम्।
प्रणामं शिरसा कृत्वा रावणस्याग्रतः स्थितः॥
४०तमब्रवीत्ततो राजा रावणो राक्षसं स्थितम्।
विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं समीपपरिवर्तिनम्॥
४१अग्रतः कुरु सीतायाः शीघ्रं दाशरथेः शिरः।
अवस्थां पश्चिमां भर्तुः कृपणा साधु पश्यतु॥
४२एवमुक्तं तु तद्रक्षः शिरस्तत्प्रियदर्शनम्।
उपनिक्षिप्य सीतायाः क्षिप्रमन्तरधीयत॥
४३रावणश्चापि चिक्षेप भास्वरं कार्मुकं महत्।
त्रिषु लोकेषु विख्यातं रामस्यैतदिति ब्रुवन्॥
४४इदं तत्तव रामस्य कार्मुकं ज्यासमावृतम्।
इह प्रहस्तेनानीतं तं हत्वा निशि मानुषम्॥
४५स विद्युज्जिह्वेन सहैव तच्छिरो धनुश्च भूमौ विनिकीर्यमाणः।
विदेहराजस्य सुतां यशस्विनीं ततोऽब्रवीत्तां भव मे वशानुगा॥
ततः परमदुर्धर्षः राक्षसेश्वरः रावणः सीतायाम् उपशृण्वन्त्यां राक्षसीम् इदम् अब्रवीत् — ‘क्रूरकर्माणं विद्युज्जिह्वं राक्षसं समानय, येन स्वयं संग्रामात् तत् राघवशिरः आहृतम्।’ ततः विद्युज्जिह्वः तत् सशरासनं शिरः गृहीत्वा शिरसा प्रणामं कृत्वा रावणस्य अग्रतः स्थितः। ततः राजा रावणः समीपपरिवर्तिनं स्थितं महाजिह्वं विद्युज्जिह्वं राक्षसम् अब्रवीत् — ‘दाशरथेः शिरः शीघ्रं सीतायाः अग्रतः कुरु; कृपणा सा भर्तुः पश्चिमाम् अवस्थां साधु पश्यतु।’ एवम् उक्तः सः राक्षसः तत् प्रियदर्शनं शिरः सीतायाः समीपे उपनिक्षिप्य क्षिप्रम् अन्तरधीयत। रावणः अपि ‘एतत् रामस्य’ इति ब्रुवन् त्रिषु लोकेषु विख्यातं भास्वरं महत् कार्मुकं चिक्षेप — ‘इदं तत् तव रामस्य ज्यासमावृतं कार्मुकम्; तं मानुषं निशि हत्वा प्रहस्तेन इह आनीतम्।’ ततः सः विद्युज्जिह्वेन सह तत् शिरः धनुः च भूमौ विनिकीर्य यशस्विनीं विदेहराजस्य सुतां ‘मम वशानुगा भव’ इति अब्रवीत्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तः; मुद्रणे द्वितीये पादे ‘विनिकीर्यमाणः’ इति स्पष्टं मुद्रितम्, समीक्षिते ‘विनिकीर्य रावणः’ — अत्र मुद्रितपाठः रक्षितः, पादः एकादशाक्षरः इति टिप्पण्यां सूचितम्। ‘प्रियदर्शनम्’ इति विशेषणं करुणम् — यत् मुखं सीतायाः प्रियतमम्, तत् एव मायया तस्याः दुःखस्य कारणं कृतम्। ‘पश्चिमाम् अवस्थाम्’ इति रावणस्य क्रूरता पराकाष्ठां गता। विद्युज्जिह्वस्य अन्तर्धानं मायायाः स्वभावं सूचयति — कपटी प्रश्नेभ्यः पूर्वम् एव अदृश्यः भवति। धनुषः प्रदर्शनम् अभिज्ञानस्य पूरकम्, येन सीतायाः सन्देहः न स्यात्। सर्गः सीतायाः उत्तरं विना समाप्यते; तस्याः विलापः अग्रिमे सर्गे। रावणः शिरसः आनयनाय राक्षसीम् एव आदिशति, न स्वयं गच्छति — एतेन नाटकीयः प्रभावः वर्धते, सीता च प्रतीक्षायाः यातनां सहते। ‘महाजिह्वम्’ इति विद्युज्जिह्वस्य विशेषणं तस्य नाम्नः अर्थं स्फुटयति। धनुः ‘त्रिषु लोकेषु विख्यातम्’ इति रावणः स्वयं वदति — शत्रोः धनुषः कीर्तिं सः अपि जानाति। ‘ज्यासमावृतम्’ इति — धनुः सज्यम् एव आनीतम्, अर्थात् रामः युद्धाय सन्नद्धः आसीत्, तथापि सुप्तः हतः इति कथायाः विरोधः सूक्ष्मः। ‘मे वशानुगा भव’ इति अन्तिमं वाक्यं समग्रस्य कपटस्य उद्देशं प्रकटयति।
Then Rāvaṇa, the unassailable lord of the rākṣasas, said to a rākṣasī, while Sītā listened, "Bring the rākṣasa Vidyujjihva of cruel deeds, who himself brought Rāghava's head from the battlefield." Vidyujjihva came carrying the head and the bow, bowed his head in greeting and stood before Rāvaṇa. The king said to the long-tongued Vidyujjihva, who stood waiting close by, "Quickly set the head of Daśaratha's son in front of Sītā. Let the poor woman have a good look at her husband's final state." The rākṣasa set down that beloved head near Sītā and at once vanished. And Rāvaṇa threw down the great gleaming bow, famous in the three worlds, saying, "This is Rāma's. This is your Rāma's bow, still strung; Prahasta brought it here after killing that man in the night." Then, having thrown the head and the bow down on the ground, Rāvaṇa said to the glorious daughter of the king of Videha, "Now submit to my will." The word "beloved" is heartbreaking: the face dearest to Sītā has been made by magic into the cause of her grief. With "her husband's final state" Rāvaṇa's cruelty reaches its height. Vidyujjihva's vanishing fits the nature of an illusion — the trickster disappears before questions can be asked. The bow completes the proof, so that Sītā should have no doubt. Rāvaṇa has a rākṣasī fetch the head rather than going himself, which heightens the drama and makes Sītā endure the torment of waiting. "Long-tongued" spells out the meaning of Vidyujjihva's name, "lightning-tongue." Rāvaṇa himself says the bow is famous in the three worlds, for he too knows the renown of his enemy's weapon. And the bow comes still strung, which means Rāma was ready for battle — a quiet contradiction of the story that he was killed asleep. Rāvaṇa's last words, "submit to my will," reveal the purpose of the whole deception. The sarga ends without Sītā's reply; her lament comes in the next.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सु + समाहिताः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु समाहिताः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- मन्त्रिणः + अभ्यागमन् → मन्त्रिणोऽभ्यागमन् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्; अभि + आगमन् → अभ्यागमन् — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘मन्त्रिणः’ — प्रथमा, बहुवचनम्; ‘अभ्यागमन्’ — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वि + सर्जयित्वा — उपसर्गयोगः, सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — णिजन्तात् क्त्वा
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्त्वान्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘माया’ शब्दात् विनि-प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- माया + ज्ञम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मायां जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘मुह्’ धातोः णिजन्तात् लृट्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, द्विवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सम् + उप + तिष्ठस्व — उपसर्गयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सु + प्रयुक्ताम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु प्रयुक्ता — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मायाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सीतायाः दर्शनम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मिन् लालसः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अदैन्य + अर्हाम् → अदैन्यार्हाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- न दैन्यम् अदैन्यम् (नञ्तत्पुरुषः); तस्य अर्हा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + अनु + ध्यान्तीम् — उपसर्गयोगः; ‘भर्तारं समनुध्यान्तीम्’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ध्यै’ धातोः शतृप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- राक्षसीभिः + अदूरतः → राक्षसीभिरदूरतः — विसर्गस्य रुत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘राक्षसीभिः’ — तृतीया, बहुवचनम्; ‘अदूरतः’ — अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘सान्त्व्’ धातोः कर्मणि शानच्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- खर + हन्ता — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- खरस्य हन्ता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पण्डित + मानिनि — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आत्मानं पण्डितं मन्यते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गम्)
- सन्धिः
- वानरेन्द्र + प्रणीतेन — सन्धिकार्यं नास्ति; वानर + इन्द्र → गुणसन्धिः
- समासः
- वानरेन्द्रेण प्रणीतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘बलेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘व्रजत्यस्तं’ — व्रजति + अस्तम् → यण्सन्धिः (इ + अ = य)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सुख + सुप्तम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुखेन सुप्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘बलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कूट + मुद्गरान् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कूटाः मुद्गराः च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- उद्यम्य + उद्यम्य → उद्यम्योद्यम्य — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); आम्रेडितम्
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तस्य द्विरुक्तिः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- कृत + हस्तेन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृतः (अभ्यस्तः) हस्तः यस्य तेन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘प्रहस्तेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निरस्त + हनुकः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निरस्ता हनुः यस्य सः — बहुव्रीहिः (कप्-प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘ह्यरिनिषूदनौ’ — हि + अरि → ह्यरि (यण्सन्धिः)
- समासः
- अरीन् निषूदयतः इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- रुधिर + उद्गारी → रुधिरोद्गारी — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- रुधिरम् उद्गिरति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वायुवेगैः + इव → वायुवेगैरिव — विसर्गस्य रुत्वम्; इव + अम्बुदाः → इवाम्बुदाः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- वायोः वेगाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘वायुवेगैः’ — तृतीया, बहुवचनम्; ‘अम्बुदाः’ — प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- क्षतज + आर्द्रम् → क्षतजार्द्रम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- क्षतजेन आर्द्रम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘शिरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + नि + कीर्यमाणः — उपसर्गयोगः, सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कॄ’ धातोः कर्मणि शानच् (मुद्रितपाठः; समीक्षिते ‘विनिकीर्य रावणः’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् — मुद्रणे यथा दृश्यते तथा