॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ३०

युद्धकाण्डम् — त्रिंशः सर्गः

शार्दूलेन वानरवीराणां परिचयः

चारैः रामस्य सुवेले निवेशस्य निवेदनम्, शार्दूलस्य भयं ग्रहणवृत्तान्तः च, रावणस्य अविचलः निश्चयः, वानरवीराणां देवपितृत्वस्य वर्णनम्

चारैः सुवेले निविष्टं रामबलं निवेदितं श्रुत्वा रावणः किञ्चित् उद्विग्नः शार्दूलं पृच्छति — ‘तव वर्णः अयथावत्, कच्चित् त्वं क्रुद्धानां शत्रूणां वशं न गतः?’ भयविक्लवः शार्दूलः वदति — ‘ते वानराः रामेण रक्षिताः, न चारयितुं शक्याः, न सम्भाषितुम्; प्रविष्टमात्रः अहं विभीषणस्य सहचरैः ज्ञातः, गृहीतः, वानरैः ताडितः, रामसंसदि नीतः, रामेण एव ‘मा मा’ इति उक्त्वा रक्षितः। रामः गरुडव्यूहेन लङ्कां प्रति आगच्छति; सीतां प्रयच्छ, युद्धं वा देहि।’ रावणः दृढं वदति — ‘देवगन्धर्वदानवाः अपि युध्येरन्, सर्वलोकभयात् अपि सीतां न दास्यामि; वानराणां बलाबलं कथय।’ ततः शार्दूलः प्रधानानां वानराणां जन्म कथयति — जाम्बवान् ऋक्षरजसः गद्गदस्य च पुत्रः, केसरी बृहस्पतेः पुत्रः, सुषेणः धर्मस्य, दधिमुखः सोमस्य, सुमुखादयः मृत्योः, नीलः अग्नेः, हनूमान् वायोः, अङ्गदः इन्द्रस्य पौत्रः, मैन्दद्विविदौ अश्विनोः, गजादयः पञ्च यमस्य, श्वेतज्योतिर्मुखौ सूर्यस्य, हेमकूटः वरुणस्य, नलः विश्वकर्मणः, दुर्धरः वसोः। रामः खरदूषणत्रिशिरसां विराधकबन्धयोः च हन्ता, लक्ष्मणः इन्द्रस्य अपि दुर्जयः, विभीषणः च रामस्य हिते रतः — इति सर्वं वानरबलं निवेद्य शार्दूलः ‘शेषकार्ये भवान् गतिः’ इति समापयति।

१शार्दूलस्य भयम्, वानराणाम् अभेद्यता

१ततस्तमक्षोभ्यबलं लङ्काधिपतये चराः।
सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन्॥

२चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम्।
जातोद्वेगोऽभवत्किंचिच्छार्दूलं वाक्यमब्रवीत्॥

३अयथावच्च ते वर्णो दीनश्चासि निशाचर।
नासि कच्चिदमित्राणां क्रुद्धानां वशमागतः॥

४इति तेनानुशिष्टस्तु वाचं मन्दमुदीरयन्।
तदा राक्षसशार्दूलं शार्दूलो भयविक्लवः॥

५न ते चारयितुं शक्या राजन्वानरपुङ्गवाः।
विक्रान्ता बलवन्तश्च राघवेण च रक्षिताः॥

६नापि सम्भाषितुं शक्याः सम्प्रश्नोऽत्र न लभ्यते।
सर्वतो रक्ष्यते पन्था वानरैः पर्वतोपमैः॥

चाराः लङ्काधिपतये रावणाय सुवेलशैले निविष्टम् अक्षोभ्यबलं राघवं न्यवेदयन्। चाराणां मुखात् महाबलं रामं प्राप्तं श्रुत्वा रावणः किञ्चित् जातोद्वेगः अभवत्, शार्दूलं च इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘निशाचर, तव वर्णः यथापूर्वं न दृश्यते, त्वं दीनः इव असि। कच्चित् त्वं क्रुद्धानाम् अमित्राणां वशं न आगतः?’ राज्ञः एवं पृष्टः भयविक्लवः शार्दूलः मन्दं वाचम् उदीरयन् राक्षसशार्दूलं रावणम् अब्रवीत् — ‘राजन्, ते वानरपुङ्गवाः चारयितुं न शक्याः; ते विक्रान्ताः, बलवन्तः, राघवेण च रक्षिताः। तैः सह सम्भाषितुम् अपि न शक्यते, तत्र प्रश्नस्य अवकाशः एव न लभ्यते; पर्वतोपमैः वानरैः सर्वतः मार्गः रक्ष्यते।’ शार्दूलस्य मुखस्य विवर्णता एव तस्य अनुभवस्य साक्ष्यम् — रावणः तं दृष्ट्वा एव अनुमिनोति यत् किमपि अशुभं जातम्। ‘शार्दूलः’ इति चारस्य नाम, ‘राक्षसशार्दूलः’ इति रावणस्य विशेषणम् — कविः एकस्मिन् एव पादे नामशब्दयोः क्रीडां करोति। वानराणां मार्गरक्षणं पर्वतैः इव कृतम् इति उपमा तेषां दृढं व्यूहं दर्शयति। चारकर्म प्रच्छन्नतया परस्य सेनायां प्रवेशः; तत् अपि रामस्य सेनायां असम्भवम् इति शार्दूलः स्वीकरोति। एवं रामस्य सेनायाः अनुशासनं सावधानता च शत्रोः मुखात् एव प्रकाश्यते। समीक्षितसंस्करणे चतुर्थे श्लोके ‘भयविह्वलः’ इति पाठः, मुद्रणे ‘भयविक्लवः’। रावणस्य प्रश्ने अपि तस्य स्वस्य भयं प्रतिबिम्बितम् — ‘कच्चित्’ इति पदं आशङ्कां सूचयति।

The spies reported to the lord of Laṅkā that Rāghava, whose army nothing could shake, was encamped on Mount Suvela. Hearing from them that the mighty Rāma had arrived, Rāvaṇa grew somewhat anxious, and he said to Śārdūla, "Your colour is not what it was, night-rover; you look wretched. You have not fallen into the hands of our angry enemies, have you?" Shaken with fear at the king's question, Śārdūla answered that tiger among rākṣasas in a low voice: "Those bulls among monkeys cannot be spied upon, my king. They are valiant and strong, and Rāghava protects them. One cannot even talk with them, so there is no chance to ask questions, and monkeys like mountains guard the road on every side." The pallor of Śārdūla's face is itself the evidence of what he has been through: Rāvaṇa guesses from one look that something has gone wrong, and the anxious "have you?" of his question mirrors his own fear. The poet plays on names in a single line, for the spy is called Śārdūla, "tiger," and Rāvaṇa is addressed as "tiger among rākṣasas." The image of monkeys guarding the road like mountains shows how firm their array was. Spying means slipping unseen into the enemy's army, and Śārdūla admits that in Rāma's army even this is impossible; so the discipline and vigilance of that army are made known from the enemy's own mouth.

२ग्रहणस्य वृत्तान्तः, रामस्य आगमनं च

७प्रविष्टमात्रे ज्ञातोऽहं बले तस्मिन्विचारिते।
बलाद्गृहीतो रक्षोभिर्बहुधास्मि विचारितः॥

८जानुभिर्मुष्टिभिर्दन्तैस्तलैश्चाभिहतो भृशम्।
परिणीतोऽस्मि हरिभिर्बलमध्ये अमर्षणैः॥

९परिणीय च सर्वत्र नीतोऽहं रामसंसदि।
रुधिरस्राविदीनाङ्गो विह्वलश्चलितेन्द्रियः॥

१०हरिभिर्वध्यमानश्च याचमानः कृताञ्जलिः।
राघवेण परित्रातो मा मेति च यदृच्छया॥

११एष शैलशिलाभिस्तु पूरयित्वा महार्णवम्।
द्वारमाश्रित्य लङ्काया रामस्तिष्ठति सायुधः॥

१२गरुडव्यूहमास्थाय सर्वतो हरिभिर्वृतः।
मां विसृज्य महातेजा लङ्कामेवातिवर्तते॥

१३पुरा प्राकारमायाति क्षिप्रमेकतरं कुरु।
सीतां वापि प्रयच्छाशु युद्धं वापि प्रदीयताम्॥

१४मनसा तत्तदा प्रेक्ष्य तच्छ्रुत्वा राक्षसाधिपः।
शार्दूलं सुमहद्वाक्यमथोवाच स रावणः॥

शार्दूलः स्वस्य अनुभवं कथयति — ‘तस्मिन् बले प्रविष्टमात्रः एव, यावत् अहं विचारयामि, तावत् अहं ज्ञातः; रक्षोभिः विभीषणस्य सहचरैः बलात् गृहीतः, बहुधा इतः ततः विचारितः च। अमर्षणैः वानरैः जानुभिः मुष्टिभिः दन्तैः तलैः च भृशम् अभिहतः, बलमध्ये सर्वत्र परिणीतः अस्मि। सर्वत्र परिणीय अहं रामसंसदि नीतः — रुधिरस्राविदीनाङ्गः, विह्वलः, चलितेन्द्रियः। हरिभिः वध्यमानः याचमानः कृताञ्जलिः अहं राघवेण ‘मा मा’ इति उक्त्वा यदृच्छया परित्रातः। एषः रामः शैलशिलाभिः महार्णवं पूरयित्वा लङ्काया द्वारम् आश्रित्य सायुधः तिष्ठति। गरुडव्यूहम् आस्थाय हरिभिः सर्वतः वृतः सः महातेजाः मां विसृज्य लङ्काम् एव अभिवर्तते। यावत् सः प्राकारं न आयाति, तावत् क्षिप्रम् एकतरं कुरु — सीतां वा शीघ्रं प्रयच्छ, युद्धं वा प्रदीयताम्।’ तत् श्रुत्वा राक्षसाधिपः मनसा तत् तदा प्रेक्ष्य शार्दूलं सुमहत् वाक्यम् उवाच। शार्दूलस्य कथा पूर्वसर्गस्य संक्षिप्तवर्णनं विस्तारयति — तत्र केवलं ग्रहणम् उक्तं, अत्र ताडनस्य रामस्य करुणायाः च सूक्ष्मं चित्रम्। ‘मा मा’ इति रामस्य वचनं तस्य करुणां दर्शयति; शत्रोः चारम् अपि सः रक्षति। गरुडव्यूहः — गरुडस्य आकारेण सेनायाः रचना, यत्र पक्षौ चञ्चुः पुच्छं च सैन्यविभागाः। शार्दूलस्य अन्तिमः उपदेशः स्पष्टः — द्वौ एव मार्गौ, सन्धिः युद्धं वा; मध्यमः मार्गः नास्ति। अस्य उपदेशस्य साहसम् अपि उल्लेखनीयम्, यतः पूर्वसर्गे एव शुकसारणौ सत्यवचनेन निष्कासितौ। विभीषणस्य अनुचराः राक्षसाः एव शार्दूलम् अभिजानन्ति, अतः रावणस्य चारकर्म तस्य एव भ्रातुः कारणात् निष्फलम्। ‘बहुधा विचारितः’ इति पदं सूचयति यत् सः बहुवारं परीक्षितः, प्रश्नैः पीडितः च। शार्दूलः स्वस्य दुर्दशां निःसङ्कोचं कथयति, येन तस्य सत्यवादिता ज्ञायते। रामस्य सेतुबन्धनं, लङ्काद्वारे स्थितिः, गरुडव्यूहः च इति त्रयं रावणस्य कृते आसन्नस्य सङ्कटस्य सूचकम्।

Then Śārdūla told what had happened to him. "The moment I entered that army, while I was still looking about, I was recognised. Rākṣasas — Vibhīṣaṇa's companions — seized me by force and questioned me over and over. The furious monkeys beat me hard with their knees, fists, teeth and palms and dragged me all through the army. After dragging me everywhere they brought me into Rāma's assembly, blood streaming from my battered limbs, dazed, my senses reeling. As the monkeys went on beating me and I begged with joined palms, Rāghava happened to save me, saying, 'Stop, stop.' This Rāma has filled the great ocean with mountains and rocks, and now he stands armed at the very gate of Laṅkā. He has drawn up his army in the shape of Garuḍa, with monkeys surrounding him on every side, and now that he has let me go, that mighty one is advancing on Laṅkā. Before he reaches the ramparts, quickly do one thing or the other: either give Sītā back at once, or give battle." When he heard this, the lord of the rākṣasas weighed it in his mind and gave Śārdūla a weighty answer. Śārdūla's story fills out the brief account of the previous sarga, which told only of his capture; here we see the beating and Rāma's mercy in detail. Rāma's "stop, stop" shows his compassion: he protects even an enemy spy. The Garuḍa array is a formation in the shape of the divine bird, its wings, beak and tail made of divisions of the army. Śārdūla's closing advice is blunt — there are only two roads, peace or war, and no middle way — and it takes courage, since in the previous sarga Śuka and Sāraṇa had been driven out for telling the truth. It was Vibhīṣaṇa's rākṣasa followers who recognised him, so Rāvaṇa's spying failed because of his own brother. "Questioned over and over" suggests he was tested many times and tormented with questions, and the frankness with which he tells of his own humiliation shows he is telling the truth. The bridge across the sea, Rāma standing at Laṅkā's gate, and the Garuḍa array together signal to Rāvaṇa that danger is upon him.

३रावणस्य निश्चयः, वानरबलस्य प्रश्नः

१५यदि मां प्रतियुध्यन्ते देवगन्धर्वदानवाः।
नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि॥

१६एवमुक्त्वा महातेजा रावणः पुनरब्रवीत्।
चरिता भवता सेना केऽत्र शूराः प्लवंगमाः॥

१७किंप्रभाः कीदृशाः सौम्य वानरा ये दुरासदाः।
कस्य पुत्राश्च पौत्राश्च तत्त्वमाख्याहि राक्षस॥

१८तथात्र प्रतिपत्स्यामि ज्ञात्वा तेषां बलाबलम्।
अवश्यं खलु संख्यानं कर्तव्यं युद्धमिच्छता॥

१९अथैवमुक्तः शार्दूलो रावणेनोत्तमश्चरः।
इदं वचनमारेभे वक्तुं रावणसंनिधौ॥

रावणः दृढं वदति — ‘यदि देवगन्धर्वदानवाः अपि मां प्रतियुध्यन्ते, सर्वलोकभयात् अपि अहं सीतां न एव प्रदास्यामि।’ एवम् उक्त्वा महातेजाः रावणः पुनः अब्रवीत् — ‘भवता सा सेना चरिता; तत्र के शूराः प्लवंगमाः? ये दुरासदाः वानराः, ते किंप्रभाः कीदृशाः, सौम्य? तेषां कस्य पुत्राः पौत्राः च — एतत् तत्त्वतः आख्याहि, राक्षस। तेषां बलाबलं ज्ञात्वा अहं तथा अत्र प्रतिपत्स्यामि; युद्धम् इच्छता अवश्यं शत्रूणां संख्यानं कर्तव्यम्।’ अथ रावणेन एवम् उक्तः उत्तमः चरः शार्दूलः रावणस्य संनिधौ इदं वचनं वक्तुम् आरेभे। रावणस्य निश्चयः अत्र अपरिवर्तनीयः — सर्वलोकभयम् अपि तस्य कृते न्यूनम्। किन्तु सः युद्धस्य नीतिं जानाति — शत्रुबलस्य गणना प्रथमं कर्तव्या। तस्य प्रश्नाः त्रिविधाः — प्रभावः, स्वरूपं, वंशः च। वंशस्य प्रश्नः विशेषतः अर्थपूर्णः, यतः वानराः देवानां पुत्राः इति श्रुत्वा सः तेषां बलस्य मूलं ज्ञातुम् इच्छति। पूर्वं सः शुकसारणौ शत्रुप्रशंसायै निन्दितवान्, इदानीं तु स्वयं शत्रूणां विवरणं याचते — तस्य मनसः अस्थिरता स्पष्टा। ‘सौम्य’ इति सम्बोधनम् अपि ध्येयम् — शुकसारणयोः प्रति कठोरः सः शार्दूलं प्रति मृदुः, यतः तस्य भयम् अन्तः वर्धते।

Rāvaṇa's answer was firm: "Even if gods, gandharvas and dānavas were to fight against me, I would never give Sītā back, not even out of fear of all the worlds." Then the mighty Rāvaṇa went on: "You have moved through that army. Which of the monkeys there are heroes? Those monkeys who are so hard to overcome — what is their power, my good friend, and what are they like? Whose sons and grandsons are they? Tell me the truth, rākṣasa. When I know their strength and their weakness, I will take my measures accordingly; whoever wants war must certainly take stock of the enemy." At this Śārdūla, the best of spies, began to speak in Rāvaṇa's presence. Rāvaṇa's resolve cannot be moved: even the fear of all the worlds counts for nothing with him. Yet he knows the rule of war, that the enemy's strength must be counted first. His questions are of three kinds — their power, their nature and their lineage — and the question of lineage is especially telling: having heard that the monkeys are sons of gods, he wants to know the source of their strength. A little earlier he had rebuked Śuka and Sāraṇa for praising the enemy; now he himself asks for a description of that enemy, and the unsteadiness of his mind is plain. Notice too how he addresses Śārdūla as "my good friend": harsh with Śuka and Sāraṇa, he is gentle now, because fear is growing within him.

४वानरवीराणां देवपितृत्वम्

२०अथर्क्षरजसः पुत्रो युधि राजन्सुदुर्जयः।
गद्गदस्याथ पुत्रोऽत्र जाम्बवानिति विश्रुतः॥

२१गद्गदस्याथ पुत्रोऽन्यो गुरुपुत्रः शतक्रतोः।
कदनं यस्य पुत्रेण कृतमेकेन रक्षसाम्॥

२२सुषेणश्चात्र धर्मात्मा पुत्रो धर्मस्य वीर्यवान्।
सौम्यः सोमात्मजश्चात्र राजन्दधिमुखः कपिः॥

२३सुमुखो दुर्मुखश्चात्र वेगदर्शी च वानरः।
मृत्युर्वानररूपेण नूनं सृष्टः स्वयंभुवा॥

२४पुत्रो हुतवहस्यात्र नीलः सेनापतिः स्वयम्।
अनिलस्य तु पुत्रोऽत्र हनूमानिति विश्रुतः॥

२५नप्ता शक्रस्य दुर्धर्षो बलवानङ्गदो युवा।
मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ बलिनावश्विसम्भवौ॥

२६पुत्रा वैवस्वतस्याथ पञ्च कालान्तकोपमाः।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः॥

२७दश वानरकोट्यश्च शूराणां युद्धकाङ्क्षिणाम्।
श्रीमतां देवपुत्राणां शेषं नाख्यातुमुत्सहे॥

२८पुत्रो दशरथस्यैष सिंहसंहननो युवा।
दूषणो निहतो येन खरश्च त्रिशिरास्तथा॥

शार्दूलः कथयति — ‘राजन्, ऋक्षरजसः पुत्रः युधि सुदुर्जयः; गद्गदस्य पुत्रः जाम्बवान् इति विश्रुतः। गद्गदस्य अन्यः पुत्रः अपि अत्र अस्ति — हिन्दीभाष्यानुसारं तस्य नाम धूम्रः। शतक्रतोः गुरोः बृहस्पतेः पुत्रः केसरी, यस्य पुत्रेण हनूमता एकेन एव रक्षसां कदनं कृतम्। धर्मात्मा वीर्यवान् सुषेणः धर्मस्य पुत्रः; सौम्यः दधिमुखः कपिः सोमस्य आत्मजः। सुमुखः, दुर्मुखः, वेगदर्शी च वानराः मृत्योः पुत्राः — नूनं स्वयम्भुवा मृत्युः एव वानररूपेण सृष्टः। सेनापतिः नीलः स्वयं हुतवहस्य अग्नेः पुत्रः; हनूमान् इति विश्रुतः अनिलस्य पुत्रः। शक्रस्य नप्ता दुर्धर्षः बलवान् युवा अङ्गदः; बलिनौ मैन्दद्विविदौ अश्विनोः सम्भवौ। गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः इति पञ्च कालान्तकोपमाः वैवस्वतस्य यमस्य पुत्राः। युद्धकाङ्क्षिणां श्रीमतां देवपुत्राणां शूराणां वानराणां दश कोट्यः; शेषान् आख्यातुम् अहं न उत्सहे। दशरथस्य पुत्रः एषः सिंहसंहननः युवा रामः, येन दूषणः, खरः, त्रिशिराः च निहताः।’ मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां सूच्यते — अत्र वानराणां जन्मवर्णनं बालकाण्डस्य सप्तदशसर्गात् भिद्यते, यत्र सुषेणः वरुणात्, शरभः पर्जन्यात्, गन्धमादनः कुबेरात् जातः इति उक्तम्; तस्य विरोधस्य परिहारः — अत्र वर्णिताः सुषेणादयः अन्ये एव। ‘गद्गदस्य पुत्रः’ इति वाक्यद्वयं समीक्षिते अपि दृश्यते; जाम्बवतः केसरिणः च पितुः नाम गद्गदः इति एतस्य सर्गस्य विशेषः। सप्तविंशाष्टाविंशौ श्लोकौ समीक्षिते एकोनत्रिंशत्रिंशयोः स्थाने। एवं शार्दूलस्य वर्णने प्रायः सर्वे देवाः — इन्द्रः, बृहस्पतिः, धर्मः, सोमः, मृत्युः, अग्निः, वायुः, अश्विनौ, यमः, सूर्यः, वरुणः, विश्वकर्मा, वसुः च — वानरेषु स्वांशेन उपस्थिताः। अतः रावणस्य युद्धं केवलं वानरैः सह न, अपितु सर्वैः देवैः सह इति सूच्यते। पूर्वं रावणः देवान् अजयत्; इदानीं ते एव वानररूपेण तस्य विरुद्धं समागताः। ‘मृत्युर्वानररूपेण’ इति वाक्यं विशेषतः भयङ्करम् — मृत्युः एव स्वयं वानरवेषेण आगतः इति शार्दूलः वदति। ‘शेषान् आख्यातुं न उत्सहे’ इति वचनेन सेनायाः अगण्यता पुनः सूच्यते।

Śārdūla said: "There, my king, is the son of Ṛkṣarajas, very hard to conquer in battle; and there is the son of Gadgada, renowned as Jāmbavān. Here is another son of Gadgada. There is the son of Bṛhaspati, guru of Indra, and it was that monkey's son, Hanūmān, who alone made a slaughter of the rākṣasas. Here is the righteous and valiant Suṣeṇa, son of Dharma, and here the gentle monkey Dadhimukha, son of Soma, the Moon. Sumukha, Durmukha and the monkey Vegadarśin are sons of Death — surely the Self-born Creator has made Death himself in the form of monkeys. Here is Nīla, the commander of the army, son of the Fire himself, and here the son of the Wind, renowned as Hanūmān. Young Aṅgada, mighty and unassailable, is Indra's grandson, and the strong Mainda and Dvivida were born of the Aśvins. Five sons of Vaivasvata, Yama, are there, like Time and Death: Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha and Gandhamādana. There are ten crores of heroic monkeys eager for battle, glorious sons of the gods; the rest I cannot even attempt to describe. And this is the son of Daśaratha, Rāma, a youth built like a lion, who killed Dūṣaṇa, Khara and Triśiras." In Śārdūla's account almost every god — Indra, Bṛhaspati, Dharma, Soma, Death, Fire, Wind, the Aśvins, Yama, and as the list goes on the Sun, Varuṇa, Viśvakarman and the Vasu — is present among the monkeys in a share of his own being. The hint is that Rāvaṇa's war is not with monkeys alone but with all the gods. Once he had conquered the gods; now they have gathered against him in the form of monkeys. The line "Death himself made in the form of monkeys" is especially frightening: Death in person, says Śārdūla, has come dressed as a monkey. And "the rest I cannot describe" once again suggests an army past counting.

५रामलक्ष्मणयोः गुणाः, शेषवीराः, उपसंहारः

२९नास्ति रामस्य सदृशो विक्रमे भुवि कश्चन।
विराधो निहतो येन कबन्धश्चान्तकोपमः॥

३०वक्तुं न शक्तो रामस्य गुणान्कश्चिन्नरः क्षितौ।
जनस्थानगता येन तावन्तो राक्षसा हताः॥

३१लक्ष्मणश्चात्र धर्मात्मा मातंगानामिवर्षभः।
यस्य बाणपथं प्राप्य न जीवेदपि वासवः॥

३२श्वेतो ज्योतिर्मुखश्चात्र भास्करस्यात्मसम्भवौ।
वरुणस्याथ पुत्रोऽथ हेमकूटः प्लवंगमः॥

३३विश्वकर्मसुतो वीरो नलः प्लवगसत्तमः।
विक्रान्तो वेगवानत्र वसुपुत्रः स दुर्धरः॥

३४राक्षसानां वरिष्ठश्च तव भ्राता विभीषणः।
प्रतिगृह्य पुरीं लङ्कां राघवस्य हिते रतः॥

३५इति सर्वं समाख्यातं तथा वै वानरं बलम्।
सुवेलेऽधिष्ठितं शैले शेषकार्ये भवान्गतिः॥

‘भुवि विक्रमे रामस्य सदृशः कश्चन नास्ति; येन विराधः अन्तकोपमः कबन्धः च निहतौ। रामस्य गुणान् वक्तुं क्षितौ कश्चित् नरः न शक्तः; येन जनस्थाने गताः तावन्तः राक्षसाः हताः। अत्र धर्मात्मा लक्ष्मणः अपि, मातङ्गानाम् ऋषभः इव; यस्य बाणपथं प्राप्य वासवः अपि न जीवेत्। अत्र श्वेतः ज्योतिर्मुखः च भास्करस्य आत्मसम्भवौ; वरुणस्य पुत्रः हेमकूटः प्लवंगमः। विश्वकर्मणः सुतः वीरः प्लवगसत्तमः नलः; विक्रान्तः वेगवान् दुर्धरः वसोः पुत्रः। राक्षसानां वरिष्ठः तव भ्राता विभीषणः लङ्कां पुरीं प्रतिगृह्य राघवस्य हिते रतः। इति सर्वं सुवेले अधिष्ठितं वानरं बलं मया समाख्यातम्; शेषकार्ये भवान् एव गतिः।’ द्वात्रिंशस्य श्लोकस्य अन्ते मुद्रणे ‘॥ ३१॥’ इति अङ्कः पुनः मुद्रितः — एषः मुद्रणदोषः; हिन्दीभाष्ये ‘॥ ३२॥’ इति शुद्धः। द्वात्रिंशत्रयस्त्रिंशौ श्लोकौ समीक्षिते सप्तविंशाष्टाविंशयोः स्थाने, अर्थात् श्लोकद्वयस्य स्थानविपर्ययः। शार्दूलस्य अन्तिमं वचनं ‘शेषकार्ये भवान् गतिः’ इति विनीतम् — सः निर्णयं राज्ञे एव त्यजति, न तु उपदेशं ददाति। विभीषणस्य उल्लेखः अपि अर्थगर्भः — लङ्कां प्रतिगृह्य इति, अर्थात् सः रामेण राजा कृतः इति पुनः स्मार्यते। रामस्य पराक्रमस्य उदाहरणानि — विराधः, कबन्धः, जनस्थानस्य चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः — रावणस्य स्वजनानां एव वधः, अतः तस्य कृते अतीव कटूनि। लक्ष्मणस्य बाणपथे इन्द्रः अपि न जीवेत् इति अतिशयोक्तिः तस्य धनुर्विद्यायाः उत्कर्षं दर्शयति। शार्दूलः रामं ‘सिंहसंहननः युवा’ इति वर्णयति — शारीरिकं बलं, यौवनं, पराक्रमः च तस्मिन् एकत्र। एवं सर्गः रावणस्य हठस्य वानरबलस्य च मध्ये तनावं स्थापयित्वा समाप्यते।

"No one on earth equals Rāma in valour — he killed Virādha, and Kabandha, who was like Death himself. No man on earth could tell all Rāma's virtues; he killed all those rākṣasas who were in Janasthāna. Here too is the righteous Lakṣmaṇa, like a bull among elephants; once within the range of his arrows even Indra could not live. Here are Śveta and Jyotirmukha, sons of the Sun, and Hemakūṭa, the monkey who is Varuṇa's son. Here is heroic Nala, son of Viśvakarman, best of monkeys, and the valiant and swift Durdhara, son of the Vasu. And your brother Vibhīṣaṇa, foremost of rākṣasas, who has received the city of Laṅkā, is devoted to Rāghava's cause. So I have described to you the whole monkey army stationed on Mount Suvela. What remains to be done is for you to decide." Śārdūla's last words are humble: he leaves the decision to the king and offers no advice. His mention of Vibhīṣaṇa is pointed — "having received Laṅkā" reminds Rāvaṇa once again that Rāma has made his brother king. The examples of Rāma's valour — Virādha, Kabandha, the fourteen thousand rākṣasas of Janasthāna — were all Rāvaṇa's own kind, and so were bitter for him to hear. To say that not even Indra could survive within range of Lakṣmaṇa's arrows is exaggeration that shows the height of his archery. Śārdūla had called Rāma "a youth built like a lion," and in him bodily strength, youth and valour are joined. So the sarga ends, holding the tension between Rāvaṇa's obstinacy and the strength of the monkey army.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
अक्षोभ्यबलम् ३०.१ यस्य सेना क्षोभयितुं न शक्या
सन्धिः
अक्षोभ्य + बलम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अक्षोभ्यं बलं यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राघवम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रत्यवेदयन् ३०.१ निवेदितवन्तः
सन्धिः
प्रति + अवेदयन् → प्रत्यवेदयन् — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः
समासः नास्ति — ‘विद्’ धातोः णिजन्तात् लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
जातोद्वेगः ३०.२ उत्पन्नचिन्तः, व्याकुलः
सन्धिः
जात + उद्वेगः → जातोद्वेगः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); ‘जातोद्वेगोऽभवत्’ इत्यत्र विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च
समासः
जातः उद्वेगः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अयथावच्च ३०.३ यथापूर्वं न, विकृतम्
सन्धिः
अयथावत् + च → अयथावच्च — श्चुत्वसन्धिः (त् → च्); अ + यथावत् — नञ्योगः; इत्यत्र त् + च → च्च (श्चुत्वम्)
समासः
न यथावत् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
अव्ययम्
भयविक्लवः ३०.४ भयेन व्याकुलः
सन्धिः
भय + विक्लवः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भयेन विक्लवः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
चारयितुम् ३०.५ गूढं परीक्षितुम्, चारैः ज्ञातुम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘चर्’ धातोः णिजन्तात् तुमुन्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
सम्प्रश्नोऽत्र ३०.६ प्रश्नस्य अवकाशः अत्र
सन्धिः
सम्प्रश्नः + अत्र → सम्प्रश्नोऽत्र — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रविष्टमात्रे ३०.७ प्रवेशक्षणे एव
सन्धिः
प्रविष्ट + मात्रे — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रविष्टम् एव प्रविष्टमात्रम् — मयूरव्यंसकादिः (मात्रच्)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी)
जानुभिर्मुष्टिभिर्दन्तैः ३०.८ जानुभिः, मुष्टिभिः, दन्तैः च
सन्धिः
जानुभिः + मुष्टिभिः + दन्तैः — विसर्गस्य रुत्वम् द्विवारम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (त्रीणि पदानि)
रुधिरस्राविदीनाङ्गो ३०.९ रक्तं स्रवद्भिः दीनैः अङ्गैः युक्तः
सन्धिः
दीन + अङ्गः → दीनाङ्गः — सवर्णदीर्घसन्धिः; पदान्ते विसर्गस्य उत्वं गुणः (वकारे परे)
समासः
रुधिरं स्रवन्ति इति रुधिरस्रावीणि, दीनानि च अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कृताञ्जलिः ३०.१० बद्धाञ्जलिः, प्रार्थयमानः
सन्धिः
कृत + अञ्जलिः → कृताञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शैलशिलाभिः ३०.११ पर्वतशिलाभिः
सन्धिः
शैल + शिलाभिः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘शैलशिलाभिस्तु’ इत्यत्र विसर्गस्य सत्वम्
समासः
शैलानां शिलाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
गरुडव्यूहम् ३०.१२ गरुडाकृत्या रचितं सैन्यविन्यासम्
सन्धिः
गरुड + व्यूहम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गरुडाकारः व्यूहः — मध्यमपदलोपी समासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
एकतरम् ३०.१३ द्वयोः एकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘एक’ शब्दात् डतरच्-प्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सर्वलोकभयादपि ३०.१५ सर्वलोकेभ्यः भये सति अपि
सन्धिः
सर्वलोकभयात् + अपि → सर्वलोकभयादपि — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः
सर्वे लोकाः (कर्मधारयः); तेभ्यः भयम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्
किंप्रभाः ३०.१७ कीदृशप्रभावाः
सन्धिः
किम् + प्रभाः → किंप्रभाः — अनुस्वारसन्धिः
समासः
किं प्रभा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
बलाबलम् ३०.१८ शक्तिः अशक्तिः च, सामर्थ्यस्य परिमाणम्
सन्धिः
बल + अबलम् → बलाबलम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
बलं च अबलं च — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अथर्क्षरजसः ३०.२० ऋक्षरजसः (वानरविशेषस्य)
सन्धिः
अथ + ऋक्षरजसः → अथर्क्षरजसः — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
ऋक्षाणां रजः (नाम) — संज्ञा
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
शतक्रतोः ३०.२१ इन्द्रस्य
सन्धिः
शत + क्रतोः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शतं क्रतवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
सोमात्मजः ३०.२२ चन्द्रस्य पुत्रः (दधिमुखः)
सन्धिः
सोम + आत्मजः → सोमात्मजः — सवर्णदीर्घसन्धिः; ‘सोमात्मजश्चात्र’ इत्यत्र विसर्गस्य शत्वम्
समासः
सोमस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
हुतवहस्यात्र ३०.२४ अग्नेः (पुत्रः) अत्र
सन्धिः
हुतवहस्य + अत्र → हुतवहस्यात्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
हुतं वहति इति हुतवहः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
अश्विसम्भवौ ३०.२५ अश्विनीकुमारयोः पुत्रौ
सन्धिः
‘बलिनावश्विसम्भवौ’ — बलिनौ + अश्वि → आव् (अयादिसन्धिः)
समासः
अश्विभ्यां सम्भवौ — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
कालान्तकोपमाः ३०.२६ कालयमसदृशाः
सन्धिः
कालान्तक + उपमाः → कालान्तकोपमाः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
कालः अन्तकः च (द्वन्द्वः); तौ उपमा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सिंहसंहननो ३०.२८ सिंहवत् दृढशरीरः
सन्धिः
सिंह + संहननः — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते विसर्गस्य उत्वं गुणः
समासः
सिंहस्य इव संहननं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मातंगानामिवर्षभः ३०.३१ गजानां श्रेष्ठः इव
सन्धिः
इव + ऋषभः → इवर्षभः — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘मातंगानाम्’ — षष्ठी, बहुवचनम्; ‘ऋषभः’ — प्रथमा, एकवचनम्
आत्मसम्भवौ ३०.३२ औरसौ पुत्रौ
सन्धिः
आत्म + सम्भवौ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आत्मनः सम्भवौ — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
विश्वकर्मसुतो ३०.३३ विश्वकर्मणः पुत्रः (नलः)
सन्धिः
विश्वकर्म + सुतः — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते विसर्गस्य उत्वं गुणः
समासः
विश्वकर्मणः सुतः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुवेलेऽधिष्ठितम् ३०.३५ सुवेलपर्वते स्थितम्
सन्धिः
सुवेले + अधिष्ठितम् → सुवेलेऽधिष्ठितम् — पूर्वरूपसन्धिः (अवग्रहः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘सुवेले’ — सप्तमी, एकवचनम्; ‘अधिष्ठितम्’ — द्वितीया, एकवचनम्